19. Ekūnavīsatimavaggo
1. Kilesapajahanakathāvaṇṇanā
828-831.
Idāni
P0.179 kilesapajahanakathā nāma hoti .Tattha ‘‘ yasmā kilesapahānaṃ nāma atthi , pahīnakilesassa ca atītāpi kilesā pahīnāva honti , anāgatāpi , paccuppannāpi , tasmā atītepi kilese pajahati , anāgatepi , paccuppannepī ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ ;
te sandhāya atītetiādipucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa
V0.265 .Sesaṃ yathāpāḷimeva niyyāti .
Natthi kilese jahatīti imasmiṃ pana paravādissa pañhe yasmā kacavaraṃ pajahantassa kacavare chaḍḍanavāyāmo viya kilese pajahantassa na atītādibhedesu kilesesu vāyāmo atthi , nibbānārammaṇe pana ariyamagge pavattite kilesā anuppannāyeva nuppajjantīti pahīnā nāma honti , tasmā na hevan ti paṭikkhipati .
Tena hi atīte kilese pajahatītiādi pana yasmā ‘‘ natthi kilesapajahanā ’’ ti na vattabbaṃ , tasmā atītādibhede pajahatīti chalena vuttaṃ .
Kilesapajahanakathāvaṇṇanā .
2. Suññatakathāvaṇṇanā
832. Idāni
M0.267 suññatakathā nāma hoti .Tattha suññatāti dve suññatā khandhānañca anattalakkhaṇaṃ nibbānañca .
Tesu anattalakkhaṇaṃ
P0.180 tāva ekaccaṃ ekena pariyāyena siyā saṅkhārakkhandhapariyāpannaṃ , nibbānaṃ , apariyāpannameva .Imaṃ pana vibhāgaṃ aggahetvā ‘‘ suññatā saṅkhārakkhandhapariyāpannā ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ , te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Animittan ti sabbanimittarahitaṃ nibbānaṃ .
‘‘ Appaṇihito ’’ tipi tasseva nāmaṃ .
Kasmā panetaṃ ābhatanti ?
Avibhajjavādīvāde dosāropanatthaṃ .
Yassa hi avibhajitvā ‘‘ ekadeseneva suññatā saṅkhārakkhandhapariyāpannā ’’ ti laddhi , tassa nibbānampi saṅkhārakkhandhapariyāpannanti āpajjati .
Imassa dosassāropanatthaṃ ‘‘ animittaṃ appaṇihitan ’’ ti ābhataṃ .
Itaro tassa pariyāpannabhāvaṃ anicchanto paṭikkhipati .
Saṅkhārakkhandho na aniccotiādi nibbānasaṅkhātāya suññatāya aniccabhāvāpattidosadassanatthaṃ vuttaṃ .
833. Saṅkhārakkhandhassa suññatāti ‘‘ yadi aññassa khandhassa suññatā aññakkhandhapariyāpannā , saṅkhārakkhandhasuññatāyapi sesakkhandhapariyāpannāya bhavitabban ’’ ti codanatthaṃ vuttaṃ .
Saṅkhārakkhandhassa suññatā na vattabbātiādi ‘‘ yadi saṅkhārakkhandhasuññatā sesakkhandhapariyāpannā
V0.266 na hoti , sesakkhandhasuññatāpi saṅkhārakkhandhapariyāpannā na hotī ’’ ti paṭilomadassanatthaṃ vuttaṃ . 834. Suññamidaṃ , bhikkhave , saṅkhārāti suttaṃ parasamayato ābhataṃ .
Tattha saṅkhārāti ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā ’’ ti āgataṭṭhāne viya pañcakkhandhā , te ca attattaniyasuññattā suññatāti sāsanāvacaraṃ hoti , na virujjhati , tasmā anuññātaṃ .
Yasmā panetaṃ na suññatāya saṅkhārakkhandhapariyāpannabhāvaṃ dīpeti , tasmā asādhakanti .
Suññatakathāvaṇṇanā .
3. Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā
835-836.
Idāni sāmaññaphalakathā nāma hoti .
Tattha maggavīthiyampi phalasamāpattivīthiyampi ariyamaggassa vipākacittaṃ
P0.181 sāmaññaphalaṃ nāmātiM0.268 sakasamaye sanniṭṭhānaṃ .Yesaṃ pana tathā aggahetvā ‘‘ kilesapahānañceva phaluppatti ca sāmaññaphalaṃ , tasmā asaṅkhatan ’’ ti laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānaṃ ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesamettha heṭṭhā vuttanayattā yathā pāḷimeva niyyātīti .
Sāmaññaphalakathāvaṇṇanā .
4. Pattikathāvaṇṇanā
837-840.
Idāni pattikathā nāma hoti .
Tattha ‘‘ yaṃ yaṃ paṭilabbhati , tassa tassa paṭilābho patti nāma .
Sā ca asaṅkhatā ’’ ti yesaṃ laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānaññeva ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā yathāpāḷimeva niyyātīti
V0.267 .Na vattabban tiādi yāya laddhiyā patti asaṅkhatāti maññati , taṃ pakāsetuṃ vuttaṃ .
Tattha sakavādī ‘‘ na hevaṃ vattabbe ’’ ti paṭikkhipanto kevalaṃ pattiyā rūpādibhāvaṃ na sampaṭicchati .
Na hi patti nāma koci dhammo atthi , na pana asaṅkhatabhāvaṃ anujānāti .
Itaro pana paṭikkhepamatteneva asaṅkhatāti laddhiṃ patiṭṭhapeti , sā ayoniso patiṭṭhāpitattā appatiṭṭhitāyevāti .
Pattikathāvaṇṇanā .
5. Tathatākathāvaṇṇanā
841-843.
Idāni tathatākathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ ‘‘ rūpādīnaṃ sabbadhammānaṃ rūpādisabhāvatāsaṅkhātā tathatā nāma atthi , sā ca saṅkhatesu rūpādīsu apariyāpannattā asaṅkhatā ’’ ti laddhi , seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ , te sandhāya pucchā sakavādissa
P0.182 , paṭiññā itarassa .Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā pākaṭamevāti .
Tathatākathāvaṇṇanā .
6. Kusalakathāvaṇṇanā
844-846.
Idāni
M0.269 kusalakathā nāma hoti .Tattha anavajjampi kusalaṃ iṭṭhapākampi .
Anavajjaṃ nāma kilesavippayuttaṃ .
Ayaṃ nayo ṭhapetvā akusalaṃ sabbadhamme bhajati .
Iṭṭhavipākaṃ nāma āyatiṃ upapattipavattesu iṭṭhaphalanipphādakaṃ puññaṃ .
Ayaṃ nayo kusalattike ādipadameva bhajati .
Yesaṃ pana imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā anavajjabhāvamatteneva nibbānaṃ kusalanti laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ , tesaṃ iṭṭhavipākaṭṭhena nibbānassa kusalatābhāvaṃ dīpetuṃ
V0.268 pucchā sakavādissa , attano laddhivasena paṭiññā itarassa .Sesamidhāpi heṭṭhā vuttanayattā uttānatthamevāti .
Kusalakathāvaṇṇanā .
7. Accantaniyāmakathāvaṇṇanā
847. Idāni accantaniyāmakathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ ‘‘ sakiṃ nimuggo nimuggova hotī ’’ ti ( a . ni .7.15) suttaṃ nissāya ‘‘ atthi puthujjanassa accantaniyāmatā ’’ ti laddhi , seyyathāpi ekaccānaṃ uttarāpathakānaṃ , te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Mātughātakotiādi ‘‘ niyatamicchādiṭṭhikassa ca mātughātakādīnañca samāne micchattaniyāme mātughātakādīhipi te accantaniyatehi bhavitabban ’’ ti codanatthaṃ vuttaṃ .
Itaro ‘‘ niyatamicchādiṭṭhiko saṃsārakhāṇuko bhavantarepi niyatova ime pana ekasmiññeva attabhāve ’’ ti laddhiyā na hevan ti paṭikkhipati
P0.183 . 848. Vicikicchā uppajjeyyāti ‘‘ ayaṃ niyato vā no vā ’’ ti evaṃ uppajjeyyāti pucchati .
Itaro anuppattikāraṇaṃ apassanto paṭijānāti .
Nuppajjeyyāti puṭṭho pana yaṃ diṭṭhiṃ āsevanto niyāmaṃ okkanto , tattha anuppattiṃ sandhāya paṭijānāti .
Tato pahīnāti puṭṭho maggena appahīnattā paṭikkhipati , taṃ diṭṭhiṃ ārabbha asamudācārato paṭijānāti .
Atha naṃ yasmā pahānaṃ nāma vinā ariyamaggena natthi , tasmā tassa vasena codetuṃ sotāpattimaggenātiādimāha .
So ekamaggenāpi appahīnattā
M0.270 paṭikkhipati .Puna katamenāti puṭṭho micchāmaggaṃ sandhāya akusalenātiādimāha .
849. Ucchedadiṭṭhi uppajjeyyāti dutiyaniyāmuppattiṃ pucchati .
Itaro yasmā ‘‘ yepi te okkalā vayabhiññā natthikavādā akiriyavādā ahetukavādā ’’ ti ( ma . ni .3.143) vacanato tissopi niyatamicchādiṭṭhiyo ekassa uppajjanti , tasmā paṭijānāti .
850. Atha
V0.269 naṃ ‘‘ na ca nāma so accantaniyāmo ’’ ti codetuṃ hañcītiādimāha .Accantaniyatassa hi dutiyaniyāmo niratthako .
Nuppajjeyyāti pañhe yaṃ sassatadiṭṭhiyā sassatanti gahitaṃ , tadeva ucchijjissatīti gahetvā anuppattiṃ sandhāya paṭijānāti .
Pahīnāti puṭṭho maggena appahīnattā paṭikkhipati , vuttanayena anuppajjanato paṭijānāti .
Sassatadiṭṭhi uppajjeyyātiādīsupi eseva nayo .
Sesaṃ vicikicchāvāre vuttanayameva .
851-852.
Na vattabban ti pucchā paravādissa , suttassa atthitāya paṭiññā sakavādissa .
Na pana so bhavantarepi nimuggova .
Imasmiññeva hi bhave abhabbo so taṃ diṭṭhiṃ pajahitunti ayamettha adhippāyo , tasmā asādhakametanti .
Sabbakālaṃ ummujjitvā nimujjatītiādi vacanamatte abhinivesaṃ akatvā attho pariyesitabboti dassanatthaṃ vuttanti .
Accantaniyāmakathāvaṇṇanā .
8. Indriyakathāvaṇṇanā
853-856.
Idāni indriyakathā nāma hoti .
Tattha lokiyā saddhā saddhā
P0.184 eva nāma , na saddhindriyaṃ .Tathā lokiyaṃ vīriyaṃ … pe … sati … samādhi … paññā paññāyeva nāma , na paññindriyanti yesaṃ laddhi , seyyathāpi hetuvādānañceva mahisāsakānañca ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa
M0.271 .Natthi lokiyā saddhātiādi yasmā lokiyāpi saddhādayova dhammā adhipatiyaṭṭhena indriyaṃ , na saddhādīhi aññaṃ saddhindriyādi nāma atthi , tasmā lokiyānampi saddhādīnaññeva saddhindriyādibhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .
Atthi lokiyo manotiādi yathā te lokiyāpi manādayo dhammā manindriyādīni , evaṃ lokiyā saddhādayopi saddhindriyānīti upamāya tassatthassa vibhāvanatthaṃ vuttaṃ .
Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti .
Indriyakathāvaṇṇanā .
Ekūnavīsatimo vaggo .