9. Navamavaggo
1. Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā
547. Idāni
P0.114M0.213 ānisaṃsadassāvīkathā nāma hoti .Tattha sakasamaye saṅkhāre ādīnavato nibbānañca ānisaṃsato passantassa saṃyojanappahānaṃ hotīti nicchayo .
Yesaṃ pana tesu dvīsupi ekaṃsikavādaṃ gahetvā ‘‘ ānisaṃsadassāvinova saṃyojanappahānaṃ hotī ’’ ti laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Athassa ‘‘ ekaṃsikavādo tayā gahito , ādīnavopi daṭṭhabboyevā ’’ ti vibhāgadassanatthaṃ sakavādī saṅkhāretiādimāha .
Saṅkhāre
V0.209 ca aniccato manasikaroti , nibbāne ca ānisaṃsadassāvī hotīti pañhasmiṃ ayamadhippāyo – ānisaṃsadassāvissa saṃyojanānaṃ pahānaṃ hotīti tesaṃ laddhi .Nanu saṅkhāre aniccato manasikaroto saṃyojanā pahīyantīti ca puṭṭho āmantāti paṭijānāti .
Tena te saṅkhāre ca aniccato manasikaroti , nibbāne ca ānisaṃsadassāvī hotīti idaṃ āpajjati , kiṃ sampaṭicchasi etanti .
Tato paravādī ekacittakkhaṇaṃ sandhāya paṭikkhipati , dutiyaṃ puṭṭho nānācittavasena paṭijānāti .
Sakavādī panassa adhippāyaṃ madditvā aniccamanasikārassa ānisaṃsadassāvitāya ca ekato paṭiññātattā dvinnaṃ phassānaṃ dvinnaṃ cittānaṃ samodhānaṃ hotīti pucchati .
Itaro dvinnaṃ samodhānaṃ apassanto paṭikkhipati .
Dukkhatotiādipañhesupi eseva nayo .
Kiṃ panettha sanniṭṭhānaṃ , kiṃ aniccādito manasikaroto saṃyojanā pahīyanti , udāhu nibbāne ānisaṃsadassāvissa , udāhu dvepi ekato karontassāti .
Yadi tāva aniccādito manasikaroto pahānaṃ
P0.115 bhaveyya , vipassanācitteneva bhaveyya .Atha ānisaṃsadassāvino , anussavavasena nibbāne ānisaṃsaṃ passantassa vipassanācitteneva bhaveyya , atha dvepi ekato karontassa bhaveyya , dvinnaṃ phassādīnaṃ samodhānaṃ bhaveyya .
Yasmā pana ariyamaggakkhaṇe aniccādimanasikārassa kiccaṃ nipphattiṃ gacchati puna niccatotiādigahaṇassa anuppattidhammabhāvato , nibbāne ca paccakkhatova ānisaṃsadassanaṃ ijjhati , tasmā kiccanipphattivasena aniccādito
M0.214 manasikaroto ārammaṇaṃ katvā pavattivasena ca nibbāne ānisaṃsadassāvissa saṃyojanānaṃ pahānaṃ hotīti veditabbaṃ . 548. Nibbāne sukhānupassīti suttaṃ nibbāne sukhānupassanādibhāvameva sādheti , na ānisaṃsadassāvitāmattena saṃyojanānaṃ pahānaṃ .
Tasmā ābhatampi anābhatasadisamevāti .
Ānisaṃsadassāvīkathāvaṇṇanā .
2. Amatārammaṇakathāvaṇṇanā
549. Idāni amatārammaṇakathā nāma hoti .
Tattha yesaṃ ‘‘ nibbānaṃ maññatī ’’ tiādīnaṃ
V0.210 ayoniso atthaṃ gahetvā amatārammaṇaṃ saṃyojanaṃ hotīti laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānaṃ , te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .Atha naṃ sace amatārammaṇaṃ saṃyojanaṃ , amatassa saṃyojaniyādibhāvo āpajjatīti codetuṃ amataṃ saṃyojaniyan tiādimāha .
Itaro suttavirodhabhayena sabbaṃ paṭikkhipati .
Iminā upāyena sabbavāresu attho veditabbo .
Nibbānaṃ nibbānatoti āhaṭasuttaṃ pana diṭṭhadhammanibbānaṃ sandhāya bhāsitaṃ , tasmā asādhakanti .
Amatārammaṇakathāvaṇṇanā .
3. Rūpaṃ sārammaṇantikathāvaṇṇanā
552-553.
Idāni
P0.116 rūpaṃ sārammaṇantikathā nāma hoti .Tattha rūpaṃ sappaccayaṭṭhena sārammaṇaṃ nāma hoti , na aññaṃ ārammaṇaṃ karotīti ārammaṇapaccayavasena .
Yesaṃ pana avisesena rūpaṃ sārammaṇanti laddhi , seyyathāpi uttarāpathakānaṃ ;
te sandhāya ārammaṇatthassa vibhāgadassanatthaṃ pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesamettha pāḷianusāreneva veditabbaṃ .
Na vattabban ti pañhe olubbhārammaṇaṃ sandhāya paṭiññā sakavādissa .
Dutiyapañhepi paccayārammaṇaṃ sandhāya paṭiññā tasseva .
Iti sappaccayaṭṭhenevettha sārammaṇatā siddhāti .
Rūpaṃ sārammaṇantikathāvaṇṇanā .
4. Anusayā anārammaṇakathāvaṇṇanā
554-556.
Idāni
M0.215 anusayā anārammaṇātikathā nāma hoti .Tattha yesaṃ anusayā nāma cittavippayuttā ahetukā abyākatā , teneva ca anārammaṇāti laddhi , seyyathāpi andhakānañceva ekaccānañca uttarāpathakānaṃ ;
te sandhāya anusayāti pucchā sakavādissa , paṭiññā
V0.211 itarassa .Atha naṃ anārammaṇena nāma evaṃvidhena bhavitabbanti codetuṃ rūpan tiādimāha .
Kāmarāgotiādi kāmarāgānusayato anaññattā dassitaṃ .
Saṅkhārakkhandho anārammaṇoti pañhe cittasampayuttasaṅkhārakkhandhaṃ sandhāya paṭikkhipati .
Anusayaṃ jīvitindriyaṃ kāyakammādirūpañca saṅkhārakkhandhapariyāpannaṃ , taṃ sandhāya paṭijānāti .
Imināvupāyena sabbavāresu attho veditabbo .
Sānusayoti pañhe pana appahīnānusayattā sānusayatā anuññātā .
Na anusayānaṃ pavattisabbhāvā .
Yo hi appahīno , na so atīto , nānāgato , na paccuppanno ca .
Maggavajjhakileso panesa appahīnattāva atthīti
P0.117 vuccati .Evarūpassa ca idaṃ nāma ārammaṇanti na vattabbaṃ .
Tasmā taṃ paṭikkhittaṃ .
Taṃ panetaṃ na kevalaṃ anusayassa , rāgādīnampi tādisameva , tasmā anusayānaṃ anārammaṇatāsādhakaṃ na hotīti .
Anusayā anārammaṇātikathāvaṇṇanā .
5. Ñāṇaṃ anārammaṇantikathāvaṇṇanā
557-558.
Idāni ñāṇaṃ anārammaṇantikathā nāma hoti .
Tattha yasmā arahā cakkhuviññāṇasamaṅgī ñāṇīti vuccati , tassa ñāṇassa tasmiṃ khaṇe ārammaṇaṃ natthi , tasmā ñāṇaṃ anārammaṇanti yesaṃ laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesamettha anusayakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbanti .
Ñāṇaṃ anārammaṇantikathāvaṇṇanā .
6. Atītānāgatārammaṇakathāvaṇṇanā
559-561.
Idāni atītānāgatārammaṇakathā nāma hoti .
Tattha yasmā atītānāgatārammaṇaṃ nāma natthi , tasmā tadārammaṇena cittena ārammaṇassa
M0.216 natthitāya anārammaṇenaV0.212 bhavitabbanti atītaṃ anārammaṇanti yesaṃ laddhi , seyyathāpi uttarāpathakānaṃ , te sandhāya atītārammaṇan ti pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti .
Atītānāgatārammaṇakathāvaṇṇanā .
7. Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā
562. Idāni
P0.118 vitakkānupatitakathā nāma hoti .Tattha vitakkānupatitā nāma duvidhā – ārammaṇato ca sampayogato ca .
Tattha asukacittaṃ nāma vitakkassārammaṇaṃ na hotīti niyamābhāvato siyā sabbaṃ cittaṃ vitakkānupatitaṃ , vitakkavippayuttacittasabbhāvato pana na sabbaṃ cittaṃ vitakkānupatitaṃ .
Iti imaṃ vibhāgaṃ akatvā aviseseneva sabbaṃ cittaṃ vitakkānupatitanti yesaṃ laddhi , seyyathāpi uttarāpathakānaṃ , te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesamettha pāḷivaseneva niyyātīti .
Vitakkānupatitakathāvaṇṇanā .
8. Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā
563. Idāni vitakkavipphārasaddakathā nāma hoti .
Tattha yasmā ‘‘ vitakkavicārā vacīsaṅkhārā ’’ ti vuttā , tasmā sabbaso vitakkayato vicārayato antamaso manodhātupavattikālepi vitakkavipphāro saddoyevāti yesaṃ laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānaṃ ;
te sandhāya sabbasoti pucchā sakavādissa paṭiññā itarassa .
Atha naṃ yadi vitakkavipphāramattaṃ saddo , phassādivipphāropi saddo bhaveyyāti codetuṃ sabbaso phusayatotiādimāha .
Itaro tādisaṃ suttalesaṃ apassanto paṭikkhipati .
Vitakkavipphāro saddo sotaviññeyyoti vitakkassa vipphāramattameva
V0.213 saddoti katvā pucchati , na vitakkavipphārasamuṭṭhitaṃ suttapamattānaṃM0.217 saddaṃ , itaro paṭikkhipati .Nanu vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti idaṃ tasseva laddhiyā dasseti .
So hi vitakkavipphāramattameva saddaṃ vadati , so na sotaviññeyyoti .
Itaro pana ‘‘ vitakkavipphārasaddaṃ sutvā ādisatī ’’ ti ( dī . ni .3.148) vacanato sotaviññeyyovāti vadati .
Vitakkavipphārasaddakathāvaṇṇanā .
9. Nayathācittassa vācātikathāvaṇṇanā
564. Idāni
P0.119 nayathācittassa vācātikathā nāma hoti .Tattha yasmā koci aññaṃ bhaṇissāmīti aññaṃ bhaṇati , tasmā nayathācittassa vācā cittānurūpā cittānugatikā na hoti , vināpi cittena pavattatīti yesaṃ laddhi ;
seyyathāpi pubbaseliyānaṃ ;
te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Atha naṃ ‘‘ yadi taṃsamuṭṭhāpakaṃ cittaṃ na siyā , phassādayopi tasmiṃ khaṇe na siyun ’’ ti codetuṃ aphassakassātiādimāha .
Na bhaṇitukāmotiādīsu yasmā aññaṃ bhaṇissāmīti aññaṃ bhaṇantopi bhaṇitukāmoyeva nāma hoti , tasmā na hevāti paṭikkhipati .
565. Nanu atthi koci aññaṃ bhaṇissāmītiādīsu cīvaranti bhaṇitukāmo cīranti bhaṇeyya .
Tattha aññaṃ bhaṇitukāmatācittaṃ , aññaṃ bhaṇanacittaṃ , iti pubbabhāgena cittena asadisattā ayathācitto nāma hoti , tenassa kevalaṃ anāpatti nāma hoti , na pana cīranti vacanasamuṭṭhāpakacittaṃ natthi , iti acittakā sā vācāti atthaṃ sandhāya iminā udāharaṇena ‘‘ nayathācittassa vācā ’’ ti patiṭṭhāpitāpi appatiṭṭhāpitāva hotīti .
Nayathācittassa vācātikathāvaṇṇanā .
10. Nayathācittassa kāyakammantikathāvaṇṇanā
566-567.
Idāni
M0.218V0.214 nayathācittassa kāyakammantikathā nāma hoti .Tattha yasmā koci aññatra gacchissāmīti aññatra gacchati , tasmā nayathācittassa kāyakammaṃ cittānurūpaṃ cittānugatikaṃ na hoti , vināpi cittena pavattatīti yesaṃ laddhi , seyyathāpi pubbaseliyānaṃyeva , te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesamettha heṭṭhā vuttanayeneva veditabbanti .
Nayathācittassa kāyakammantikathāvaṇṇanā .
11. Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā
568-570.
Idāni
P0.120 atītānāgatehi samannāgatakathā nāma hoti .Tattha samannāgatapaññatti paṭilābhapaññattīti dve paññattiyo veditabbā .
Tāsu paccuppannadhammasamaṅgī samannāgatoti vuccati .
Aṭṭha samāpattilābhino pana samāpattiyo kiñcāpi na ekakkhaṇe pavattanti , aññā atītā honti , aññā anāgatā , aññā paccuppannā , paṭivijjhitvā aparihīnatāya pana lābhīti vuccati .
Tattha yesaṃ imaṃ vibhāgaṃ aggahetvā yasmā jhānalābhīnaṃ atītānāgatāni jhānānipi atthi , tasmā ‘‘ te atītenapi anāgatenapi samannāgatā ’’ ti laddhi , seyyathāpi andhakānaṃ .
Te sandhāya pucchā sakavādissa , paṭiññā itarassa .
Sesamettha uttānatthamevāti .
‘‘ Aṭṭhavimokkhajhāyī ’’ tiādi pana lābhībhāvassa sādhakaṃ , na samannāgatabhāvassāti .
Atītānāgatasamannāgatakathāvaṇṇanā .
Navamo vaggo .