Jhānavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā

JhānavibhaṅgamātikāyaV0.179 pana atthato tāva – pātimokkhasaṃvarasaṃvutotiādīsu pātimokkhanti sikkhāpadasīlaṃ .

Taṃ hi yo naṃ pāti rakkhati , taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhiM0.233 dukkhehi , tasmā ‘‘ pātimokkhan ’’ ti vuccati .

Saṃvaraṇaṃ , saṃvaranti vā tenāti saṃvaro , pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro , kammavācāpariyosāne ijjhanakassa atthato cetanādirūpassa pātimokkhasaṃvarasīlassevetaṃ adhivacanaṃ .

Tena saṃvuto pihitakāyavacīpayogoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto .

Viharatīti iriyati pavatteti .

Ācāragocarasampannoti ettha ācaritabbato ācāro , gāvo caranti etthāti gocaro , gunnaṃ caraṇaṭṭhānaṃ .

Taṃsadisatāya pana sabbopi pavattivisayo gocaroti veditabbo .

Tesaṃ vibhāgo niddese vuttanayeneva veditabbo .

Niddese hi –

‘‘ Ācāragocarasampannoti atthi ācāro , atthi anācāro .

Tattha katamo anācāro ?

Kāyiko vītikkamo , vācasiko vītikkamo , kāyikavācasiko vītikkamo , ayaṃ vuccati anācāro , sabbampi dussīlyaṃ anācāro , idhekacco veḷudānena vā patta … pe … pupphaphalasinānadantakaṭṭhadānena vā cāṭukamyatāya vā muggasupyatāya vā pāribhaṭutāya vā jaṅghapesanikena vā aññataraññatarena vā buddhapatikuṭṭhena micchāājīvena jīvikaṃ kappeti , ayaṃ vuccati anācāro .

‘‘ Tattha katamo ācāro ?

Kāyiko avītikkamo ’’ tiādinā ( vibha .513)–

Vuttavipariyāyena ācāro niddiṭṭho .

‘‘ GocarotiM0.234 atthi gocaro , atthi agocaro .

Tattha katamo agocaro ?

Idhekacco vesiyāgocaro vā hoti , vidhavā … pe … thullakumārīpaṇḍakabhikkhunīpānāgāragocaroV0.180 vā , saṃsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena saṃsaggena , yāni vā pana tāni kulāni assaddhāni appasannāni … pe … tathārūpāni kulāni sevati bhajati payirupāsati , ayaṃ vuccati agocaro .

‘‘ Tattha katamo gocaro ?

Idhekacco na vesiyāgocaro hotī ’’ tiādinā ( vibha .514)–

Vuttavipariyāyena gocaro niddiṭṭho .

Apicettha therānaṃ bhikkhūnaṃ purato gamananisīdanacaṅkamanaghaṭṭanābhibhavanādikāyikācittīkārakiriyānañceva there bhikkhū anāpucchā dhammakathanakhuṃsanādivācasikācittīkārakiriyānañca anācārānaṃ paṭipakkhavasena kāyikavācasiko ācāro veditabbo .

Apica bhikkhu sagāravo sappatisso hirottappasampanno sunivattho supāruto pāsādikena abhikkantādinā okkhittacakkhu iriyāpathasampanno ābhisamācārikesu sakkaccakārī garucittīkārabahulo viharati , ayaṃ vuccati ācāro .

Gocaro pana tividho upanissayagocaro ārakkhagocaro upanibandhagocaroti .

Tattha dasakathāvatthuguṇasamannāgato kalyāṇamitto upanissayagocaro nāma .

Antaragharādīsu okkhittacakkhutādīhi disā vidisā anoloketvā gamanaṃ ārakkhagocaro nāma .

Cattāro pana satipaṭṭhānā upanibandhagocaro nāma .

Yattha cittaṃ upanibandhati , ayaṃ tividhopetthaM0.235 gocaroti veditabbo .

Imināti iminā ācārena , gocarena ca samannāgato ācāragocarasampanno nāma .

Aṇumattesu vajjesūti aṇuppamāṇesu dosesu .

Bhayadassāvīti bhayadassanasīlo , aṇumattaṃ reṇuṃ sinerusadisaṃ passanto viya sabbalahukampi dukkaṭadubbhāsitamattaṃ pārājikasadisaṃ katvā vajjato bhayato dassanasīloti attho .

Samādāya sikkhati sikkhāpadesūti yaṃ kiñci sikkhāpadesu sikkhitabbaṃ , taṃ suṭṭhu ādāya gahetvā sikkhati .

Indriyesu guttadvāroti manacchaṭṭhesu indriyesu rūpādiārammaṇanimittādīnaṃ aggahaṇasaṅkhātasatisaṃvarenaV0.181 pihitadvāro .

Bhojane mattaññūti piṇḍapāte paṭiggahaṇaparibhogesu paccavekkhaṇañāṇavasena ceva appicchatādīhi ca mattajānanako , piṇḍapātavasena cettha catunnaṃ paccayānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .

Atha vā bhuñjitabbato bhojananti catunnaṃ paccayānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .

Pubbarattāpararattan ti ettha aḍḍharattisaṅkhātāya rattiyā pubbe pubbarattaṃ , iminā paṭhamayāmañceva pacchābhattañca gaṇhāti .

Rattiyā pacchā apararattaṃ , iminā pacchimayāmañceva purebhattañca gaṇhāti .

Pacchimayāmo panassa bhikkhuno niddākilamathavinodanokāsoti na gahito .

Jāgariyānuyogamanuyuttoti asubhabhāvanāsaṅkhātassa bhāvanārāmassa anuyogasaṅkhātaṃ āsevanabhāvanaṃ anuyutto caṅkamananisajjāhi yonisomanasikārena āvaraṇīyehi dhammehi cittaparisodhane yuttappayuttoti attho .

Sātaccaṃ nepakkan ti satataṃ pavattayitabbato sātaccasaṅkhātaṃ vīriyaṃ , paripākagatattā nepakkasaṅkhātañca paññaṃ anuyuttoti sambandho .

Iminā vīriyapaññāhi yuttasseva jāgariyānuyogasiddhīti dasseti .

IdāniM0.236 taṃ jāgariyānuyogaṃ sarūpato dassento ‘‘ bodhipakkhikānaṃ dhammānan ’’ tiādimāha .

Bodhipakkhikānaṃ dhammānan ti catusaccāvabodhasaṅkhātassa maggañāṇassa pakkhe bhavānaṃ catusaccasatipaṭṭhānādisattatiṃsadhammānaṃ .

Niddese panassa lokiyabhāvanāya visesabodhipakkhiyadhamme ekārammaṇe pavattanasamatthatāya satta bojjhaṅgā eva niddiṭṭhā .

Tesaṃ gahaṇena pana sesānampi tattha gahaṇaṃ veditabbaṃ .

So abhikkante paṭikkantetiādīsu abhikkantaṃ vuccati purato gamanaṃ , paṭikkantaṃ nivattanaṃ , tadubhayañca ṭhānanisajjāsayanesupi purato , pacchato ca kāyassa abhigamanaapagamanavasena labbhati .

Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī , sampajaññasseva vā kārī , sampajañña-ggahaṇena cettha avippayogato satipi gahitāva hoti .

Tenevassa niddese ‘‘ sato sampajāno abhikkamatī ’’ tiādi vuttaṃ .

Ālokitetiādīsu ālokitaṃ nāma purato pekkhanaṃ .

Vilokitaṃ nāma anudisāpekkhanaṃ .

Imesaṃ pana dvinnaṃ gahaṇena heṭṭhā upari pacchato pekkhanasaṅkhātāni olokitullokitāpalokitānipi gahitānīti veditabbāni .

SamiñjiteV0.182 pasāriteti pabbānaṃ samiñjane , pasāraṇe ca .

Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena , pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena ca paribhogo dhāraṇaṃ nāma .

Asiteti piṇḍapātādibhojane .

Pīteti yāguādipāne .

Khāyiteti piṭṭhakhajjādikhādane .

Sāyiteti madhuphāṇitādisāyite .

Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe .

Gateti gamane .

Ṭhiteti ṭhāne .

Nisinneti nisajjāya .

Sutteti sayane .

Jāgariteti jāgaraṇe .

Ettha ca bhikkhācāragamanādivasenaM0.237 ‘‘ abhikkante ’’ ti vuttaṃ .

Vihāre pana caṅkamanādiiriyāpathavaseneva ‘‘ gate ’’ tiādi vuttanti veditabbaṃ .

Bhāsiteti kathane .

Tuṇhībhāveti akathane .

Sabbesu pana tesu abhikkantādīsu paccekaṃ sātthakasampajaññaṃ sappāyasampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti catubbidhaṃ sampajaññaṃ veditabbaṃ .

Tattha abhikkamitukāmatādicitte uppanne cittavaseneva gamanādiṃ akatvā ‘‘ kiṃ nu me tattha gatena attho ’’ ti pariggaṇhitvā cetiyadassanādino tassa tassa atthassa pariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ nāma .

Sātthakesu panetesu gamanādīsu jīvitabrahmacariyantarāyānañceva sallekhapaṭipattivighātakarānaṃ kāyikacetasikaparikkilesānañca sabbesānaṃ sabbhāvābhāvaṃ pariggahetvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ nāma .

Evaṃ pariggahitasātthakasappāyassa pana aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu , vipassanāya vā attano abhirucitaṃ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ avissajjetvāva abhikkamādīnaṃ karaṇaṃ gocarasampajaññaṃ nāma .

Abhikkamādīsu pana andhabālaputhujjanā ‘‘ attā abhikkamādīni karoti , ahaṃ karomī ’’ ti vā sammuyhanti , tathā asammuyhitvā ‘‘ abhikkamitukāmatādicittakiriyavāyodhātu vipphārādikāraṇasāmaggiyā ayaṃ kāyasaṅkhāto aṭṭhisaṅghāṭo abhikkamādīni karoti , tato añño abbhantare attā vā satto vā abhikkamanto vā paṭikkamanto vā … pe … tuṇhī bhavanto vā natthī ’’ ti evamādinā yāthāvato jānanavasena paññāya pavattanaṃ asammohasampajaññaṃ nāma .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana sammohavinodaniyaṃ ( vibha . aṭṭha .508) gahetabbo .

Idāni yasmā yassa abbhantare yathāvuttā ettakā guṇā natthi , tassa araññavāso pana makkaṭādīnaṃ viya anucchavikoM0.238 na hoti , upacāramattampissa jhānaṃ na uppajjati .

Yassa pana santi , tassa araññavāso anucchaviko hoti .

So hi tattha sabbappakārajjhānaṃ nibbattetuṃV0.183 sakkoti , araññavāsañceva āraññake ca upasobheti , sakalañca sāsanaṃ pasādeti , tasmā evarūpassa bhikkhuno upāsanaṭṭhānayogapathaṃ sappāyasenāsanaṃ dassento ‘‘ so vivittaṃ senāsanaṃ bhajatī ’’ tiādimāha .

Tattha vivittan ti suññaṃ .

Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ , mañcādi , vihārādi ca .

Tenevassa niddese ‘‘ mañco pīṭhan ’’ tiādi vuttaṃ .

Idāni aññampissa pabhedaṃ dassetuṃ ‘‘ araññan ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha araññan ti vinayapariyāyena tāva ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ , suttantapariyāyena ca āraññakaṃ bhikkhuṃ sandhāya pañcadhanusatikaṃ pacchimaṃ araññanti vuttaṃ , abhidhammapariyāyena pana gāmadvārassa indakhīlato bahi sabbaṃ ‘‘ araññan ’’ ti gahetabbaṃ .

‘‘ Nikkhamitvā bahi indakhīlā ’’ ti ( vibha .529) hi vuttaṃ .

Kandaran ti kaṃ vuccati udakaṃ , tena daritaṃ udakena bhinnaṃ pabbatapadesaṃ , yaṃ ‘‘ nitumban ’’ tipi ‘‘ nadīkuñjan ’’ tipi vadanti .

Tattha hi rajatapaṭṭasadisavālikāpuline maṇivitānasadise sandacchāye vanagahane nisīditvā maṇikkhandhasadise udake sandamāne sītena vātena bījiyamānassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti .

Giriguhan ti dvinnaṃ pabbatānamantaraṃ , ekasmiññeva vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ .

Vanapatthan ti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ , yattha na kasanti na vapanti .

Tenevassa niddese ‘‘ vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ tiādi vuttaṃ .

Abbhokāsan ti acchannaṃ .

Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati .

Palālapuñjan ti palālarāsiṃ .

MahāpalālapuñjatoM0.239 hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti , gacchagumbādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisīdanti , taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Appasaddan tiādīsu vacanasaddena virahitattā appasaddaṃ .

Nagaranigghosasaddena ceva migapakkhinigghosena ca rahitattā appanigghosaṃ .

Vijanavātan ti anusañcarakajanassa sarīravātena virahitattā vijanavātaṃ ,‘‘ vijanavādan ’’ tipi pāṭho .

Senāsanassa anto janavādasaddena rahitanti attho .

Manussānaṃ rahassa kiriyārahattā manussarāhasseyyakaṃ , tato tato paṭinivattitvā sammadeva kammaṭṭhāne cittassa līyanato paṭisallānasaṅkhātassa vivekassa bhāvanārāmassa anurūpattā paṭisallānasāruppaṃ .

Bhajatīti sambandho .

Araññagatotiādīsu araññaṃ , rukkhamūlañca ṭhapetvā avasesaṃ sabbampi senāsanaṃ suññāgārena saṅgahitaṃ .

PallaṅkaṃV0.184 ābhujitvāti samantato ūrubaddhāsanaṃ bandhitvā .

Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimakāyaṃ ujuṃ ṭhapetvā , aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā .

Evaṃ nisinnassa hi cammamaṃsanahārūni na paṇamanti , athassa tesaṃ apaṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā na uppajjanti , tato cittaṃ ekaggaṃ hoti , kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ upagacchati .

Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ paṭṭhapetvā , mukhasamīpe vā katvā .

Tenevassa niddese ‘‘ ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā , nāsikagge vā mukhanimitte vā ’’ ti ( vibha .537) vuttaṃ .

Mukhanimittan ti cettha uttaroṭṭhassa vemajjhapadeso , yattha nāsikāvāto paṭihaññati .

Atha vā ‘‘ parīti pariggahaṭṭho , mukhanti niyyānaṭṭho , satīti upaṭṭhānaṭṭho , tena vuccati parimukhaṃ satin ’’ ti ( paṭi . ma .1.164) vaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo .

Tatrāyaṃ saṅkhepattho ‘‘ pariggahitaniyyānaṃ satiṃ katvā ’’ ti .

AbhijjhaṃM0.240 loketiādīsu abhimukhaṃ jhāyati cintetīti abhijjhā , rāgo .

Lujjanapalujjanaṭṭhena loko , pañcupādānakkhandhā .

Tesu kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti attho .

Vikkhambhanavaseneva vigatābhijjhena , na cakkhuviññāṇādisadisenāti attho .

Cetasāti cittena , itthambhūto viharatīti attho .

Abhijjhāyāti abhijjhāto .

Cittaṃ parisodhetīti yathā naṃ sā muñcitvā na puna gaṇhāti , evaṃ parimocetīti attho .

Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya pakatiṃ jahātīti byāpādo .

Vikārappattiyā padussati , paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso , ubhayampetaṃ kodhassevādhivacanaṃ .

Yasmā cetaṃ sabbakammaṭṭhānasādhāraṇavasena desīyati , tasmā ‘‘ sabbapāṇabhūtahitānukampī ’’ ti evaṃ mettāvasena avatvā ‘‘ abyāpannacitto ’’ ti ettakameva vuttaṃ .

Thinaṃ cittassa gelaññaṃ , middhaṃ cetasikānaṃ .

Ālokasaññīti rattiyampi divāpi diṭṭhaālokasañjānanasaññāya samannāgato , tāya pana ālokasaññāya thinamiddhavinodanassa visesato satisampajaññaṃ icchitabbanti āha ‘‘ sato sampajāno ’’ ti .

Anuddhatoti avikkhitto tathā eva ajjhattaṃ vūpasantacitto .

Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ atikkamitvā ṭhito .

Akathaṃkathī kusalesu dhammesūti anavajjadhammesu ‘‘ kathaṃ ime , kathaṃ ime ’’ ti evaṃ pavattanato kathaṃkathīsaṅkhātāya vicikicchāya virahito .

Evaṃ pañcanīvaraṇappahānaṃV0.185 dassetvā idāni yasmā appahīnanīvaraṇassa jhānaṃ na uppajjati , na hi kāmacchandādīhi nānāvisayavikkhittacittaṃ ekattārammaṇe samādhiyati , na kāmadhātusamatikkamanāya vā paṭipajjati , tasmā ‘‘ so ime pañca nīvaraṇe pahāyā ’’ tiādi vuttaṃ .

TatthaM0.241 soti yo yathāvuttasīlādiguṇe patiṭṭhāya araññādianurūpasenāsanagato attano cariyānukulakammaṭṭhāne līnuddhaccarahitāya sātaccakiriyāya uppāditupacārajjhānena pahīnapañcanīvaraṇo paṭhamajjhānādhigamāya vāyamati , soti attho .

Cetaso upakkileseti cittassa appabhassarabhāvakaraṇe .

Paññāya dubbalīkaraṇeti yasmā ime nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti , uppannāya pana lokiyaaṭṭhasamāpattiyā , abhiññābhūtāya vā mūlaṃ upacchinditvā pātenti , tasmā ‘‘ paññāya dubbalīkaraṇā ’’ ti vuccanti .

Vivicceva kāmehītiādīsu kāmehīti vatthukāmakilesakāmehi .

Viviccevāti viviccitvā vinā hutvā , apakkamitvāti attho .

Niyamatthena panettha eva -kārena jhānapaṭipakkhabhūtānaṃ kāmānaṃ pariccāgeneva paṭhamajjhānādhigamo , andhakārapariccāgeneva dīpappavatti viyāti dasseti .

Uttarapadepi cesa eva-kāro ānetvā ‘‘ vivicceva akusalehi dhammehī ’’ ti sambandhitabbo .

Na hi sakkā kāmato aññehi nīvaraṇasaṅkhātehi akusaladhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja viharituṃ .

Padadvayepi pana ‘‘ viviccā ’’ ti iminā kāyavivekādīsu , tadaṅgavivekādīsu ca tadaṅganissaraṇavivekavajjitā sabbepi vivekā idha adhippetā .

Vatthukāmavivekavacanato hi kāyaviveko vutto , kilesakāmehi pana sesākusalehi ca vivekavacanato cittaupadhivivekā , vikkhambhanādivivekā ca vuttā .

Lokuttarajjhānampi saṅgahitattā daṭṭhabbaṃ .

Evametena padadvayena yathākkamaṃ kāmacchandanīvaraṇasesanīvaraṇavikkhambhanādiko vutto .

Evaṃ oghādīsupi yathārahaṃ yojetabbaṃ .

Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ ‘‘ savitakkaṃ savicāran ’’ tiādi vuttaṃM0.242 .

Tattha vitakkena ca vicārena ca saha vattati rukkho viya pupphena , phalena cāti idaṃ jhānaṃ ‘‘ savitakkaṃ savicāran ’’ ti vuccati .

Vivekajan ti ettha vivitti viveko , nīvaraṇavigamoti attho .

Vivittoti vā viveko , nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho , tasmā vivekato , tasmiṃ vā viveke jātanti vivekajaṃ .

Pītisukhan ti ettha pītīti appanāppattā pharaṇāpīti , sukhañca taṃsampayuttaṃ , iti ayañca pītiV0.186 idañca sukhaṃ assa jhānassa , asmiṃ vā atthīti idaṃ jhānaṃ ‘‘ pītisukhan ’’ ti vuccati .

Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ , vivekajaṃ pītisukhaṃ assa , asmiṃ vāti vivekajaṃ pītisukhaṃ , evaṃ ekapadavasena ‘‘ vivekajapītisukhan ’’ ti vattabbe niggahītāgamaṃ katvā ‘‘ vivekajaṃ pītisukhan ’’ tipi vattuṃ yujjati .

Yatheva hi jhānaṃ , evaṃ pītisukhampi vivekajameva hotīti .

Paṭhamaṃ jhānan ti gaṇanānupubbato paṭhamaṃ , paṭhamaṃ uppattitopi paṭhamaṃ .

Ārammaṇūpanijjhānato , paccanīkajhāpanato vā jhānaṃ , iminā nayena upari ‘‘ dutiyaṃ jhānan ’’ tiādīsu attho veditabbo .

Upasampajja viharatīti evaṃ pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ adhigantvā tadanurūpena iriyāpathavihārena pavattatīti attho .

Ettha ca cittekaggatā kiñcāpi ‘‘ savitakkasavicāran ’’ ti imasmiṃ pāṭhe na niddiṭṭhā , tathāpi vibhaṅge ‘‘ jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā ’’ ti ( vibha .569) vuttattā aṅgameva .

Evaṃ paṭhamajjhānādhigamaṃ dassetvā idāni tadanantaraṃ adhigatapaṭhamajjhānassa taṃ āvajjanasamāpajjanavuṭṭhānādhiṭṭhānapaccavekkhaṇasaṅkhātāhi pañcahi vasīhi vasībhūtaṃ katvā tato vuṭṭhāya tattha āsannanīvaraṇapaccatthikatāya ceva oḷārikavitakkavicārakkhobhasamaṅgitāya ca dosaṃ disvā nikantiṃ pariyādāya vitakkādibhedoḷārikaṅgappahānāya , pītiādisantaṅgapaṭilābhāyaM0.243 ca tadeva kammaṭṭhānaṃ punappunaṃ manasikaroto dutiyaṃ jhānaṃ uppajjati , tappādakañca lokuttarajjhānaṃ puggalādhiṭṭhānena dassetuṃ ‘‘ vitakkavicārānaṃ vūpasamā ’’ tiādimāha .

Tattha vūpasamāti samatikkamā , dutiyajjhānakkhaṇe apātubhāvāti vuttaṃ hoti .

Ajjhattan ti attani jātaṃ , attasantāne nibbattanti attho .

Sampasādanan ti saddhāsaṅkhātasampasādanayogato jhānampi sampasādanaṃ nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya .

Ekodibhāvan ti ettha vitakkavicārehi anajjhāruḷhattā eko aggo seṭṭho udetīti ekodi , samādhi .

Taṃ bhāveti vaḍḍhetīti dutiyajjhānaṃ ekodibhāvaṃ .

So panāyaṃ ekodi yasmā cetaso , na sattassa , na jīvassa , tasmā etaṃ ‘‘ cetaso ekodibhāvan ’’ ti vuttaṃ .

Nanu cāyaṃ saddhā paṭhamajjhānepi atthi , ayañca ekodināmako samādhi , atha kasmā idameva evaṃ vuttanti ?

Vuccate – imasmiñhi jhāne vitakkavicārakkhobhābhāvena balavatī saddhā , samādhi ca , tasmā idameva evaṃ vuttanti .

Avitakkaṃ avicāran ti bhāvanāya pahīnattā natthiV0.187 etasmiṃ , etassa vā vitakko vicāro , na tatiyajjhānādi viya , cakkhuviññāṇādi viya ca abhāvappattito , tasmā imassa ‘‘ vitakkavicārānaṃ vūpasamā ’’ ti idaṃ kāraṇavacananti daṭṭhabbaṃ .

Samādhijan ti paṭhamajjhānasamādhito , sampayuttasamādhito vā jātaṃ , vitakkādikkhobhābhāvena cetassa vaṇṇabhaṇanatthaṃ idameva ‘‘ samādhijan ’’ ti vuttaṃ .

Upasampajja viharatīti evaṃ duvaṅgavippahīnaṃ tivaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇādiyuttaṃ dutiyaṃ jhānaṃ adhigantvā vuttanayena vattatīti attho .

Evaṃ dutiyajjhānādhigamaṃ dassetvā idāni tadanantaraṃ adhigatadutiyajjhānassa taṃ vuttanayeneva vasībhūtaṃ katvā tatthaM0.244 āsannavitakkavicārapaccatthikatāya ceva oḷārikapītaṅgasamaṅgitāya ca dosaṃ disvā nikantiṃ pariyādāya tadoḷārikaṅgappahānāya sesasantaṅgapaṭilābhāya tadevārammaṇaṃ punappunaṃ manasikaroto tatiyaṃ jhānaṃ uppajjati , tappādakañca lokuttaraṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ pītiyā ca virāgā ’’ tiādimāha .

Tattha virajjanaṃ virāgo , samatikkamo , tasmā virāgā .

Ca -kārena vitakkavicārānaṃ vūpasamaṃ sampiṇḍeti ‘‘ pītiyā ca virāgā , vitakkavicārānañca vūpasamā ’’ ti .

Idañcetassa āgamanamaggaparidīpanatthaṃ , vaṇṇabhaṇanatthañca vuttaṃ .

Upekkhako viharatīti ettha upapattito ikkhati apakkhapatitā hutvā passatīti upekkhā , tatramajjhattatā .

Tāya visadāya pītivirāgapadaṭṭhānāya thāmagatāya samannāgatattā tatiyajjhānasamaṅgī ‘‘ upekkhako ’’ ti vuccati , vitakkādikkhobhābhāvena panesā ettheva paribyattakiccā jātā , na paṭhamajjhānādīsūti .

Sato ca sampajānoti puggalādhiṭṭhānena sati ca sampajaññañca vuttaṃ , idañca satisampajaññabaleneva ṭhitaṃ taṃpītisahacaritaṃ sukhaṃ , tato apanītaṃ vaccho viya bandhanabalena dhenuṃ pītiṃ na upagacchati , imasmiñca sati atimadhure sukhe yogino na sārajjanti , no aññathāti imampi atthavisesaṃ dassetuṃ idheva vuttanti veditabbaṃ .

Sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kiñcāpi tatiyajjhānasamaṅgino sukhapaṭisaṃvedanābhogo natthi , evaṃ santepi yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ atipaṇītaṃ sukhaṃ , taṃsamuṭṭhitena tassa atipaṇītena rūpena rūpakāyo phuṭṭho , yassa phuṭṭhattā jhānā vuṭṭhitopi kāyikasukhaṃ paṭisaṃvedeyya , tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘ sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī ’’ ti āha .

Yaṃ tan tiādīsu yan ti yasmā , yaṃM0.245 jhānahetūti attho .

Tan ti taṃ tatiyajjhānasamaṅgipuggalaṃ buddhādayo ariyā ācikkhanti pasaṃsanti .

Kinti ?

‘‘ Upekkhako satimā sukhavihārī ’’ ti .

Evaṃ ekaṅgavippahīnaṃ duvaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇādiyuttaṃV0.188 tatiyaṃ jhānaṃ adhigantvā pavattatīti attho .

Yaṃ pana jhānaṃ vibhaṅge ‘‘ jhānanti upekkhā sati sampajaññaṃ sukhaṃ cittassekaggatā ’’ ti ( vibha .591) vuttaṃ , taṃ saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetuṃ pariyāyena vuttaṃ .

Upanijjhānalakkhaṇānaṃ pana sukhacittekaggatānaṃ vasena duvaṅgikamevetaṃ veditabbaṃ .

Yathāha –

‘‘ duvaṅgikaṃ jhānaṃ hotī ’’ tiādi ( vibha .624).

Evaṃ tatiyajjhānādhigamaṃ dassetvā idāni tadanantaraṃ adhigatatatiyajjhānassa taṃ vasībhūtaṃ katvā tato vuṭṭhāya tattha vuttanayena dosaṃ disvā nikantiṃ pariyādāya oḷārikasukhaṅgappahānāya , upekkhekaggatāsaṅkhātasesasantaṅgapaṭilābhāya ca tadeva nimittaṃ manasikaroto catutthaṃ jhānaṃ uppajjati , tappādakañca lokuttaraṃ , taṃ puggalādhiṭṭhānena dassetuṃ ‘‘ sukhassa ca pahānā ’’ tiādimāha .

Tattha sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānāti kāyikassa sukhassa , dukkhassa ca pahānā .

Pubbevāti tañca kho pubbeva , na catutthajjhānakkhaṇeti attho .

Somanassadomanassānaṃ atthaṅgamāti cetasikassa sukhassa , dukkhassa ca pubbeva pahānā .

Kadā pana tesaṃ pahānaṃ hotīti ?

Catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe .

Dukkhadomanassasukhasomanassāni hi yathākkamaṃ paṭhamādicatunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe eva pahīyanti .

Yadi evaṃ , kasmā panesa ‘‘ vivicceva … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati , etthuppannaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhati … pe … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati , etthuppannaṃ somanassindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.510) evaṃ jhānesveva nirodho vuttoti ?

AtisayanirodhassaM0.246 vuttattā .

Upacārakkhaṇesu hi yo nirodho , so nirodho eva , nātisayanirodho , so pana jhānakkhaṇesu eva .

Tato eva hi tattha tattha aparisesaggahaṇaṃ katanti , tattha tattha pana pahīnāpi etā vedanā ettha duviññeyyalakkhaṇāya adukkhamasukhāya vedanāya dukkhādibyatirekena sukhaggahaṇatthaṃ , vaṇṇabhaṇanatthañcassa jhānassa samāhaṭā , paccayadassanatthañcassa .

Yathāha –

‘‘ cattāro kho , āvuso , paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā , idhāvuso , bhikkhu sukhassa ca pahānā ’’ tiādi ( ma . ni .1.458).

Upekkhāsatipārisuddhin ti tatramajjhattatāsaṅkhātāya upekkhāya janitasatiyā pārisuddhi .

Nirupaklesatāya hi taṃ parisuddhattaṃ .

Na kevalañcettha upekkhāya sati eva parisuddhā , apica kho sabbepi sampayuttadhammā , satisīsena panāyaṃ desanā katāti .

Upasampajja viharatīti evaṃ ekaṅgavippahīnaṃV0.189 duvaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇādiyuttaṃ catutthaṃ jhānaṃ adhigantvā tadanurūpena iriyāpathavihārena pavattatīti attho .

Evaṃ rūpāvacaralokuttaracatukkajjhānaṃ dassetvā idāni arūpāvacarajjhānaṃ dassento yaṃ tattha paṭhamaṃ , evaṃ adhigatarūpāvacaracatutthajjhānassa karajarūpe daṇḍādānādīnañceva cakkhurogādiābādhānañca vasena diṭṭhādīnavassa karajarūpassa samatikkamāya ākāsakasiṇavirahitesu navasu kasiṇesu aññatarasmiṃ catutthaṃ jhānaṃ uppādetvā tassārammaṇabhūtaṃ kasiṇapaṭibhāgarūpampi karajarūpapaṭibhāgatāya , araññe sappānubandhassa bhayena palāyato rajjutālapaṇṇādiṃ sappapaṭibhāgatāya viya samatikkamitukāmassa pañcahākārehi taṃ jhānaṃ vasībhūtaṃ katvā tato vuṭṭhāya tatthaM0.247 nibbejanīyarūpapaṭibhāgārammaṇatāya , āsannasomanassapaccatthikatāya ca dosaṃ disvā nikantiṃ pariyādāya aṅgesu samatikkamitabbābhāvena ārammaṇasamatikkamabhūtaṃ ākāsānañcāyatanaṃ santato manasikaritvā cakkavāḷapariyantaṃ vā yattakaṃ vā icchati , tattakaṃ kasiṇaṃ pattharitvā vā kasiṇaṃ amanasikaritvā tena phuṭṭhokāsaṃ ‘‘ ākāso ākāso ’’ ti vā ‘‘ ananto ākāso ’’ ti vā manasikārena kasiṇaṃ ugghāṭetvā vā taṃ kasiṇugghāṭimākāsanimittaṃ ‘‘ ākāso ’’ ti punappunaṃ manasikaroto ākāsānañcāyatanaṃ uppajjati , taṃ tāva dassetuṃ ‘‘ sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā ’’ tiādimāha .

Tattha sabbasoti sabbākārena , sabbāsaṃ vā anavasesānanti attho .

Rūpasaññānan ti saññāsīsena vuttānaṃ kusalavipākakiriyavasena pañcadasarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca .

Rūpajjhānampi hi ‘‘ rūpe saññā rūpasaññā ’’ ti evaṃ saññāsīsena vuccati , tadārammaṇakasiṇampi rūpanti saññā nāmamassāti ‘‘ rūpasaññan ’’ ti vuccati .

Samatikkamāti virāgā , nirodhā ca .

Vibhaṅge pana saññāsu samatikkantāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hotīti ‘‘ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā ’’ tiādinā ( vibha .602) saññānameva samatikkamo vutto , ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo natthevāti taṃ samatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā kātabbāva .

Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ , rūpādīnañca ārammaṇānaṃ paṭighātena samuppannāV0.190 dvipañcaviññāṇasaññā paṭighasaññā , tāsaṃ atthaṅgamā .

Kiñcāpi tā rūpāvacarajjhānasamāpannassāpi na santi , atha kho na pahīnattā na santi .

Na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati , rūpāyattāva etāsaṃM0.248 pavatti , ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati , tasmā tā ettha pahīnāti vattuṃ vaṭṭati .

Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte gocare pavattānaṃ , nānattānaṃ vā manoviññāṇadhātuvasena pavattānañca catucattālīsakāmāvacarasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā .

Ettha ca rūpapaṭighasaññānaṃ iminā jhānena nibbattabhavepi anuppattito ‘‘ samatikkamā atthaṅgamā ’’ ti evaṃ abhāvo eva vutto .

‘‘ Nānattasaññānaṃ amanasikārā ’’ ti aṭṭhakāmāvacarakusalānaṃ navakiriyānaṃ dasākusalānaṃ vasena sattavīsatisaññānaṃ arūpabhavepi manasikārena uppattisambhavato tāsaṃ amanasikārā icceva vuttanti veditabbaṃ .

Ananto ākāsoti ettha nāssa uppādanto vā vayanto vā paññāyatīti ananto .

Ākāsoti kasiṇugghāṭimākāso vuccati , manasikāravasenapettha anantatā veditabbā .

Teneva vibhaṅge vuttaṃ ‘‘ tasmiṃ ākāse cittaṃ ṭhapeti … pe … anantaṃ pharati , tena vuccati ananto ākāso ’’ ti ( vibha .605).

Idaṃ panassa bhāvanākāradassanaṃ .

Ākāsānañcāyatanan ti ettha nāssa antoti anantaṃ ākāsameva anantaṃ ākāsānantaṃ , ākāsānantameva ākāsānañcaṃ , tadeva ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena , sañjātisamosaraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ , taṃ ārammaṇamassa sasampayuttadhammassa jhānassāti ākāsānañcāyatanaṃ .

Taṃ upasampajja vuttanayena viharatīti attho .

Evaṃ ākāsānañcāyatanādhigamaṃ dassetvā idāni yaṃ tadanantaraṃ adhigatapaṭhamāruppassa taṃ vasībhūtaṃ katvā tattha āsannarūpajjhānapaccatthikatāya , rūpapaṭibhāgākāsārammaṇatāya ca dosaṃ disvā nikantiṃ pariyādāya taṃ samatikkamāya ākāsaṃ pharitvā pavattaṃ viññāṇaṃ ‘‘ anantaṃ viññāṇan ’’ ti punappunaṃM0.249 manasikaroto viññāṇañcāyatanaṃ uppajjati , taṃ dassetuṃ ‘‘ sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha pubbe vuttanayena jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ ārammaṇampi .

Ārammaṇampi hi purimanayena ākāsānañcañca taṃ paṭhamāruppassa ārammaṇattā vuttanayena āyatanañcāti ‘‘ ākāsānañcāyatanan ’’ ti vuccati .

Iti ubhayassāpi appavattikaraṇena , amanasikaraṇena ca ekajjhaṃ katvā ‘‘ ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .

AnantaṃV0.191 viññāṇan ti taññeva paṭhamāruppaviññāṇaṃ ākāsaṃ anantato pharitvā pavattaṃ ‘‘ anantaṃ viññāṇan ’’ ti evaṃ manasikarototi vuttaṃ hoti , manasikāravasena vā anantaṃ .

Vibhaṅge pi hi ‘‘ anantaṃ pharatī ’’ ti ( vibha .610) vuttaṃ .

Viññāṇañcāyatanan ti ettha vuttanayena anantameva ānañcaṃ , viññāṇañca taṃ ānañcañcāti viññāṇānantanti vattabbe ruḷhito ‘‘ viññāṇañcan ’’ ti vuttaṃ , tadeva āyatanamārammaṇamassāti viññāṇañcāyatanaṃ .

Sesaṃ vuttanayameva .

Evaṃ viññāṇañcāyatanaṃ dassetvā idāni yaṃ tadanantaraṃ adhigatadutiyāruppassa taṃ vasībhūtaṃ katvā tattha āsannākāsānañcāyatanapaccatthikatāya , tadārammaṇatāya ca dosaṃ disvā nikantiṃ pariyādāya taṃ samatikkamāya paṭhamāruppaviññāṇābhāvaṃ ‘‘ natthi natthī ’’ ti vā ‘‘ suññaṃ suññan ’’ ti vā ‘‘ vivittaṃ vivittan ’’ ti vā punappunaṃ manasikaroto ākiñcaññāyatanaṃ uppajjati , taṃ dassetuṃ ‘‘ sabbaso ’’ tiādimāha .

Idhāpi vuttanayena jhānassa , tadārammaṇassa ca viññāṇañcāyatanassa samatikkamova veditabbo .

Natthi kiñcīti ‘‘ natthi natthi , suññaṃ suññaṃ , vivittaṃ vivittan ’’ ti evaṃ manasikarototi attho .

Ākiñcaññāyatanan tiM0.250 ettha nāssa kiñcananti akiñcanaṃ , antamaso bhaṅgamattampissa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti , akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ , ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ , ākiñcaññaṃ āyatanamārammaṇamassāti ākiñcaññāyatanaṃ .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Evaṃ ākiñcaññāyatanādhigamaṃ dassetvā idāni yaṃ tadanantaraṃ adhigatatatiyāruppassa taṃ vasībhūtaṃ katvā tattha āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikatāya dosaṃ disvā nikantiṃ pariyādāya taṃ samatikkamāya tadeva ākiñcaññāyatanaṃ ‘‘ santaṃ santan ’’ ti punappunaṃ manasikaroto nevasaññānāsaññāyatanaṃ uppajjati , taṃ dassetuṃ ‘‘ sabbaso ’’ tiādimāha .

Tattha nevasaññānāsaññāyatanan ti oḷārikāya saññāya abhāvato , sukhumāya ca bhāvato nevassa sasampayuttadhammassa jhānassa saññā nāsaññāti nevasaññānāsaññaṃ , tadeva dhammāyatanamanāyatanapariyāpannattā āyatananti nevasaññānāsaññāyatanaṃ .

Atha vā yāyamettha saññā , sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā , saṅkhārāvasesasukhumabhāvenaV0.192 vijjamānattā nāsaññāti nevasaññānāsaññā , nevasaññānāsaññā ca sā sampayuttadhammānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ .

Na kevalañcettha saññāva edisī , api tu phassopi nevaphasso nāphasso , cittampi nevacittaṃ nācittaṃ , evaṃ sesasampayuttadhammāpi , saññāsīsena panāyaṃ desanā katāti veditabbā .

Tattha saṅkhārāvasesasukhumabhāvenāti accantasukhumabhāvappattasaṅkhārabhāvena .

Sesaṃ vuttanayameva .

Ayaṃ panettha ādito paṭṭhāya piṇḍatthappakāsanā –

‘‘ idha bhikkhu pātimokkhasaṃvarasaṃvuto ’’ tiādinā sāsane lokiyalokuttarajjhānanibbattakapuggalassaM0.251 patiṭṭhābhūtasīlesu pātimokkhasaṃvarasīlavisuddhiṃ upadisati .

‘‘ Viharatī ’’ ti iminā tadanurūpavihārasamaṅgibhāvaṃ .

‘‘ Ācāragocarasampanno ’’ ti iminā ājīvapārisuddhisīlaṃ , tadupakārake ca dhamme .

‘‘ Aṇumattesū ’’ tiādinā yathāvuttasīlehi acavanaṃ , tesañca anavasesato samādānaṃ .

‘‘ Indriyesu guttadvāro ’’ ti iminā indriyasaṃvarasīlaṃ .

‘‘ Bhojane mattaññū ’’ ti iminā paccayasannissitasīlaṃ , santosādiguṇañca .

‘‘ Pubbarattāpararattan ’’ tiādinā sīladhutaṅgesu patiṭṭhitassa bhāvanārāmassa tadupakārake dhamme .

‘‘ Bodhipakkhikānan ’’ tiādinā paṭipattiyā nibbedhabhāgiyataṃ .

‘‘ So abhikkante ’’ tiādinā yathāvuttaguṇānaṃ aparihānāya , vakkhamānānañca paṭilābhāya satisampayogaṃ .

‘‘ So vivittan ’’ tiādinā bhāvanānurūpasenāsanapariggahaṃ .

‘‘ So araññagato ’’ tiādinā jhānabhāvanārambhappakāraṃ .

‘‘ So abhijjhan ’’ tiādinā jhānabhāvanābhiyogena pahīnapañcanīvaraṇassa upacārajjhānuppattiṃ .

‘‘ So ime pañca nīvaraṇe ’’ tiādinā tassa uparūpari vāyamato rūpārūpajjhānuppattikkamaṃ upadisati .

Ayaṃ tāvettha padattho .

Dhammabhedo panettha vibhaṅganaye pākaṭo bhavissati .

Tīsu hi nayesu mahaggatalokuttarā kusalavipākakiriyacittasampayuttā vitakkavicārapītisukhaupekkhāekaggatāsaṅkhātā jhānadhammā nānānayehi vibhattā , jhānasampayuttā pana sesakāmāvacaradhammāva idha saṅgahitā .

Kiñcāpi panettha pātimokkhasaṃvarasīlādayopi vuttā , tathāpi te jhānānaṃ pubbabhāgappaṭipattidassanavasena ceva jhānasampayuttadhammavasena ca vuttā , idha pana na saṅgahitāti veditabbā .

Pañhāpucchake pana siyā kusalā , siyā abyākatā , tīṇi jhānāni sukhāya vedanāya sampayuttā , catutthaṃ adukkhamasukhāyaM0.252 vedanāya sampayuttaṃ , upekkhā panettha vedanā na vattabbā , siyāV0.193 vipākā , siyā vipākadhammadhammā , paṭhamajjhānaṃ vitakkavicāravajjitaṃ savitakkasavicāraṃ , vitakko panettha avitakkavicāramatto , vicāro na vattabbo , tīṇi jhānāni avitakkaavicārā , dve jhānāni pītivajjitāni pītisahagatāni , tīṇi sukhavajjitāni sukhasahagatāni , catutthaṃ upekkhāvajjitaṃ upekkhāsahagataṃ , tatiyajjhāne sukhaṃ , upekkhā ca idha na vattabbaṃ … pe … siyā mahaggatā , siyā appamāṇā , tīṇi siyā appamāṇārammaṇā , siyā na vattabbā , catutthaṃ tidhāpi na vattabbañca , tīṇi siyā maggahetukā , siyā maggādhipatino , siyā na vattabbā , catutthaṃ tidhāpi na vattabbañca … pe … pīti bahiddhārammaṇāni , catutthaṃ tidhāpi na vattabbañca … pe … anidassanaappaṭighā na hetū … pe … nocittacetasikā araṇāti .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Pāḷimuttanayo panettha natthi , ito paraṃ pana ettakampi avatvā vijjamānaṭṭhāne eva vakkhāma .

Jhānavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Mohavicchedanī

Mohavicchedanī