Ekakamātikatthavaṇṇanā

IdāniM0.342V0.262 puggalapaññattimātikāsaṃvaṇṇanānayo hoti .

Tattha anuttānatthato tāva cha paññattiyoti ettha ‘‘ ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapetī ’’ ti ( saṃ . ni .2.20) āgataṭṭhāne sandassanā pakāsanā paññatti nāma .

‘‘ Supaññattaṃ mañcapīṭhan ’’ ti ( pārā .269) āgataṭṭhāne ṭhapanā nikkhipanā paññatti nāma , idha ubhayampi vaṭṭati .

Cha paññattiyoti hi cha paññāpanā cha sandassanā pakāsanātipi , cha ṭhapanā nikkhipanātipi vuttaṃ hoti .

Nāmapaññattiyeva hi te te vijjamānāvijjamāne dhamme sandassetītipi .

Tena tena koṭṭhāsena ṭhapetītipi .

Khandhapaññattītiādi pana saṅkhepato tāsaṃ paññattīnaṃ sarūpadassanaṃ .

Tattha khandhānaṃ ‘‘ khandhā ’’ ti paññāpanā sandassanā pakāsanā ca ṭhapanā nikkhipanā ca khandhapaññatti nāma … pe … puggalānaṃ ‘‘ puggalā ’’ ti paññāpanā sandassanā pakāsanā ca ṭhapanā nikkhipanā ca puggalapaññatti nāma .

Imā eva cha paññattiyo vijjanti .

Aññāsampi sammutiparamatthakathānaṃ paññattīnaṃ anantattā , upalakkhaṇavasena pana padhānabhāvato ca etāva vuttā .

Pāḷimuttakanayena pana sabbasaṅgāhikā vijjamānapaññattiādayo cha nāmapaññattiyo aṭṭhakathāsu ( pu . pa . aṭṭha . mātikāvaṇṇanā 1) āgatā , tā ca heṭṭhā vuttāti idha na vuttā .

Tāsu idha puggalapaññattipadena avijjamānapaññatti , sesehi vijjamānapaññatti cāti dve eva labbhanti .

Aṭṭhakathāmuttakena pana ācariyanayena aparāpi cha paññattiyo – upādāpaññatti upanidhāpaññatti samodhānapaññatti upanikkhittapaññatti tajjāpaññatti santatipaññattīti , yā ‘‘ atthapaññattī ’’ tiV0.263 vuccati .

Tattha yā khandhapañcakaṃ upādāya nissāya sammatāM0.343 sattādikā , aṅgāni upādāya rathādikā , candādiparivattādayo upādāya kāladisādikā , taṃtaṃbhūtanimittaṃ , bhāvanāvisesañca upādāya kasiṇādiuggahapaṭibhāganimittādikāti ayaṃ evarūpā sabhāvadhammehi ekattena vā sacchikaṭṭhaparamatthena anupalabbhasabhāvā upādāpaññatti nāma .

Paññāpetabbaṭṭhena cesā paññatti vuttā , na pana paññāpanaṭṭhena .

Yā tassa tassatthassa paññāpanā , sā avijjamānapaññattiyeva .

Yā pana aññaṃ paṭhamādiṃ upanidhāya apekkhitvā dutiyaṃ rassaṃ dīghaṃ dūraṃ santikantiādikā tadaññāpekkhūpanidhā , chattapāṇītiādikā hatthagatūpanidhā , kuṇḍalītiādikā sampayuttūpanidhā , dhaññasakaṭanti ādikā samāropitūpanidhā , indasālaguhātiādikā avidūragatūpanidhā , suvaṇṇavaṇṇotiādikā paṭibhāgūpanidhā , brāhmaṇagāmotiādikā tabbahulūpanidhā , maṇikaṭakantiādikā tabbisiṭṭhūpanidhāti evamādi anekappakārā paññāpanā , ayaṃ upanidhāpaññatti nāma .

Dhaññarāsītiādikā pana samodhānapaññatti nāma .

Purimassa purimassa upanikkhipitvā dve tīṇītiādikā upanikkhittapaññatti nāma .

Taṃtaṃsabhāvanissitā pathavīādikā tajjāpaññatti nāma .

Āsītikotiādikā pana santatipaññatti nāma .

Aṭṭhakathāmuttakeneva ācariyanayena aparāpi dhammakathikādikā kiccapaññatti , kisathūlādikā saṇṭhānapaññatti , itthipurisādikā liṅgapaññatti , kāmāvacarādikā , kosalakādikā ca bhūmipaññatti , tisso nāgotiādikā paccattapaññatti , nirodhādikā asaṅkhatapaññatti cāti cha paññattiyo .

EtāsuM0.344 pana dvādasasu tajjāpaññatti , ekaccā bhūmipaññatti , asaṅkhatapaññatti ca vijjamānapaññattisaṅkhātā nāmapaññatti , tadaññā paramatthāvasesā , pana atthapaññattīti dīpitā avijjamānādipaññattiyo cāti .

Ayaṃ tāvettha anuttānatthato saṃvaṇṇanā .

Atthanicchayo panetthāpi pāḷinayeneva saddhiṃ hoti , na vinā pāḷiṃ tassa vattumasakkuṇeyyattāV0.264 .

Pāḷiyañca yasmā ādito pañca paññattiyo , tadatthabhūtā khandhādayo ca heṭṭhā vibhaṅgappakaraṇe nippadesato kathitāti tā idha ‘‘ kittāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti , yāvatā pañcakkhandhā rūpakkhandho ’’ tiādinā saṅkhepeneva niddiṭṭhā , tā cetthāpi vuttatthā .

Puggalapaññatti pana heṭṭhā na vuttāti ‘‘ kittāvatā puggalānaṃ puggalapaññatti ?

Samayavimutto , asamayavimutto ’’ tiādinā ekakādibhedena yāva dasakā dasadhā mātikaṃ ṭhapetvā vitthāreneva vibhattā , sā ca ñātabbapabhedato avuccamānā dubbiññeyyā , tasmā puggalapaññattiyā eva cettha pāḷinayānusārena saṅkhepato atthanicchayo hoti , so cettha mātikāyaṃ vutte sabbapuggale anuddharitvā ñātabbānaṃ dubbiññeyyānaṃ puggalānaṃ ekakādibhedatova mātikaṃ uddharitvā vibhajanavasena saṅkhepatova hoti .

Kathaṃ ?

‘‘ Samayavimutto asamayavimutto , kuppadhammo akuppadhammo , cetanābhabbo anurakkhaṇābhabbo , bhayūparato abhayūparato , bhabbāgamano abhabbāgamano , niyato aniyato , paṭipannako phale ṭhito , samasīsī ṭhitakappī , sotāpanno sattakkhattuparamo kolaṃkolo ekabījī , sakadāgāmī , anāgāmī antarāparinibbāyī upahaccaparinibbāyī asaṅkhāraparinibbāyī sasaṅkhāraparinibbāyī uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī , arahā ’’ ti ekakamātikā .

TatthaM0.345 yo appanaṃ nibbattetuṃ yuttapattakāle rūpārūpasamāpattisaṅkhātehi aṭṭhahi vimokkhehi paccanīkadhammato vimuccitvā tīsu maggesu yena kenaci yathāsakaṃ āsave khepetvā vuṭṭhito , ayaṃ samayavimutto nāma .

‘‘ Ekacce āsavā parikkhīṇā ’’ tiādivacanato ( pu . pa .1) hi aṭṭhasamāpattilābhī puthujjano vā khīṇāsavo vā idha na gahito , samāpattilābhino pana phalaṭṭhasekhāva gahitāti veditabbā .

Sukkhavipassakakhīṇāsavo , sabbepi ca ariyā maggavimokkhaṃ sandhāya asamayavimuttā nāma .

Bāhirānañhi aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ samāpajjantassa pavivekaṭṭhānalābhādisamayopi atthi , vattakaraṇakālādiasamayopi atthi .

Maggavimokkhena vimuccanassa pana tādiso samayo vā asamayo vā natthi , yassa saddhā balavatī , vipassanā ca āraddhā , tassa gacchantassa vā bhuñjantassa vā maggaphalapaṭivedho nāma na hotīti natthi , tasmā sabbe ariyā ariyavimokkhe asamayavimuttāti veditabbā .

Purimapadepi lokiyasamāpattiññeva sandhāya sekhā samayavimuttā nāma jātā .

Avasibhāvā aṭṭhasamāpattilābhī pana puthujjano , sotāpannasakadāgāmino dve sekhā aṭṭhasamāpattiṃV0.265 sandhāya kuppadhammo nāma .

Parihānadhammotipi duvidhā eva .

Anāgāmiādayo suppahīnasamādhipāripanthikattā vasibhāvā samāpattilābhī puthujjano , ariyā ca lokuttaradhammepi sandhāya akuppadhammo nāma .

Aparihānadhammoti te eva .

Cetanābhabboti cetanāsaṅkhātena jhānasamāpattivaḷañjanena aparihāniṃ āpajjituṃ bhabbo .

Yo hi rūpārūpajjhānesu āciṇṇavasitāya cetanāsaṅkhātāya jhānasamāpattiyā nirantaraṃ vaḷañjamāno tehi na parihāyati , avaḷañjamāno ca parihāyati , ayaṃ vaḷañjamāno cetanābhabboM0.346 nāma .

Anurakkhaṇābhabboti jhānassa upakārānupakāradhamme jānitvā anurakkhaṇāya avaḷañjamānopi aparihāniṃ āpajjituṃ bhabbo , eso ca purimato balavataro , āciṇṇavasino paññāsampadāya upakārānupakāradhamme jānitvā tadanurūpaṃ paṭipajjanatoti veditabbo .

Bhayūparatoti bhayena pāpato uparato virato sekho , kalyāṇaputhujjano ca .

Tesu pacchimo duggativaṭṭakilesaupavādasaṅkhātehi catūhi bhayehi pāpato oramati , sekho duggativajjehi , apāyehi muttattā .

Khīṇāsavo pana abhayūparato nāma samucchinnabhayattā , upavādato pana oramitabbo .

Abhabbāgamanoti sammattaniyāmāgamanassa abhabbo , ye ānantariyasaṅkhātena kammāvaraṇena , niyatamicchādiṭṭhisaṅkhātena kilesāvaraṇena , ahetukaduhetukapaṭisandhisaṅkhātena vipākāvaraṇena ca samannāgatā , buddhādīsu ca saddhārahitā , maggabhāvanāya ca uttarakurukādayo viya acchandikā , pubbūpanissayarahitā ca , sabbete abhabbāgamanā nāma .

Viparītā bhabbāgamanā nāma .

Pañcānantariyaniyatamicchādiṭṭhikā nirayagamane , aṭṭha ariyapuggalā anupādāparinibbānādīsu niyatā nāma .

Avasesapuggalā anibaddhagatikatāya aniyatā nāma , uttarakurukā pana sugatiniyatāpi micchattasammattaniyāmasseva idhādhippetattā ‘‘ niyatā ’’ ti na vuttā .

Maggasamaṅgī puggalo maggakkhaṇe phalatthāya paṭipannako nāma , phalasamaṅgī phalānuppattiyampi phale ṭhito nāma .

Yassa pana apubbācarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca , ayaṃ samasīsī nāma .

So ca tividho hoti iriyāpathasamasīsī rogasamasīsī jīvitasamasīsīti .

Tattha yo catūsu iriyāpathesu ekasmiṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvāM0.347 arahattaṃ patvā tasmiññeva iriyāpathe parinibbāti , ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma .

Yo pana ekaṃ rogaṃ patvā antoroge evaV0.266 vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ patvā teneva rogena parinibbāti , ayaṃ rogasamasīsī nāma .

Yassa pana kilesasīsasaṅkhātā avijjā , arahattamaggena pavattasīsasaṅkhātaṃ jīvitindriyañca cuticittena samaṃ pariyādānaṃ gacchati , ayaṃ jīvitasamasīsī nāma .

Kathamidaṃ samaṃ hotīti ?

Vārasamatāya .

Yasmiṃ hi vāre maggena kilese khepite paccavekkhaṇañāṇāni pavattanti , tassānantarameva parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hoti nāma , ayameva jīvitasamasīsī idhādhippeto .

Ṭhitakappīti ṭhito kappo ṭhitakappo , svāssa atthīti ṭhitakappī , kappamhi vinassamānamhi kappaṃ ṭhapetuṃ samatthoti attho .

Sace hi yesaṃ maggasamaṅgikkhaṇe kappavināso bhaveyya , neva tāva kappo vinasseyya , yāvāyaṃ yathāsakaṃ phalaṃ na sacchikarotīti te vinassamānampi kappaṃ ṭhapentīti ṭhitakappino nāma jātāti .

Kiñcāpi kappavināsanakāle sāsanaṃ natthi , gatakoṭike hi kāle kappavināso hoti , evaṃ santepi maggānantaraphalassa anantarāyaṃ dīpetuṃ idaṃ abhūtampi kāraṇaṃ āhaṭaṃ .

Sotāpannoti nibbānasamuddaninnatāya sotasaṅkhātassa maggassa paṭhamasamaṅgī vuccati , idha pana phalaṭṭho adhippeto .

Tasseva ca pabhedadassanatthaṃ ‘‘ sattakkhattuparamo ’’ tiādi vuttaṃ .

Sattavārā paramā assa bhavūpapattīti sattakkhattuparamo , tato paraṃ aṭṭhamaṃ bhavaṃ nādiyatīti attho .

Sotāpanno hi yo sattakkhattuṃ devesu , manussesu ca paṭisandhiṃM0.348 gahetvā sattame bhave dukkhassantaṃ karoti , ayaṃ sattakkhattuparamo nāma .

Kulato kulaṃ bhavato bhavaṃ gacchatīti kolaṃkolo .

So hi devamanussavasena dve gatiyo bhave saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti , ayaṃ kolaṃkolo nāma .

Kammapaṭisandhiyā ekaṃ kammaṃ kilesabījaṃ assāti ekabījī .

So hi ekasmiññeva bhave khīṇāsavo hoti .

Kiṃ panassa bhedassa niyāmakanti ?

Vipassanābhiññābhedā .

Sotāpannesu hi yo vipassanāya pamatto , so sattakkhattuparamo hoti .

Yo kiñci appamatto , so kolaṃkolo .

Yo pana vipassanāya ativiya appamatto , so ekabījī hoti .

Ye pana abhiviya pamattā vaṭṭajjhāsayā anāthapiṇḍikavisākhāsakkādayo , te punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva vicarantā ādito paṭṭhāya cha devaloke osāpetvā brahmalokesupi yathākkamaṃ nibbattitvā akaniṭṭhe ṭhatvā parinibbanti , na te idha gahitā .

Te hi manussagatiṃ punappunaṃV0.267 ādiyanti .

Ye pana manussagatiyampi bhavaṃ ādiyanti , tesaṃ vasena sattakkhattuparamo kolaṃkolo mānusikabhavanibbattako eva ekabījī gahito .

Te pana saddhādhurena āgatā tayo , paññādhurena āgatā tayoti sotāpanno chabbidho hotīti veditabbo .

Paṭisandhivasena pana sakiṃ imaṃ manussagatiṃ āgacchatīti sakadāgāmī , dutiyamaggaphalasamaṅgī .

Iminā pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito .

Ekacco hi sakadāgāmiphale ṭhatvā puna dutiyabhave idheva parinibbāti , ekacco idha patvā devaloke parinibbāti , ekacco devaloke patvā dutiyabhave tattheva parinibbāti , ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāti , ime cattāropi idha na gahitā .

Yo pana idha patvā devalokeM0.349 nibbattitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāti , ayamekova idha gahito .

Imassa ca dve paṭisandhiyo , ekabījissa pana ekāvāti idaṃ tesaṃ nānākaraṇanti veditabbaṃ .

Paṭisandhivasena kāmabhavaṃ nāgacchatīti anāgāmī , tatiyamaggaphalasamaṅgī .

Tasseva pana pabhedadassanatthaṃ ‘‘ antarāparinibbāyī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha antarāparinibbāyīti āyuvemajjhassa antarā eva arahattamaggaṃ uppādetvā kilesaparinibbānena parinibbāyanasīlo eko anāgāmī .

So ca uppannasamanantaraṃ parinibbāyī , āyuvemajjhaṃ appatvā parinibbāyī , āyuvemajjhaṃ patvā parinibbāyīti tividho hoti .

Upahaccaparinibbāyīti āyuvemajjhaṃ upahacca atikkamitvā , maraṇasamayaṃ vā upahacca upagantvā parinibbāyī , āyuvemajjhaṃ atikkamitvā yāva maraṇasamayā parinibbāyīti attho .

Asaṅkhāraparinibbāyīti asaṅkhārena appadukkhena adhimattappayogaṃ akatvā parinibbāyanasīlo .

Sasaṅkhāraparinibbāyīti sasaṅkhārena dukkhena kasirena adhimattappayogena parinibbāyanasīlo .

Uddhaṃsototi uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañca , uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhaṃ maggasotamassātipi uddhaṃsoto .

Akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī .

Imesaṃ pana anāgāmīnaṃ pabhedadassanatthampettha uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmītiādi catukkaṃ veditabbaṃ .

Tattha yo avihato paṭṭhāya catūsu yathākkamaṃ uppajjitvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā cuto akaniṭṭhe uppajjitvā parinibbāti , ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma .

Yo pana akaniṭṭhaṃ appatvā antarā parinibbāti , ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma .

Yo manussaloko akaniṭṭhamevaV0.268 gantvā parinibbāti , ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma .

Yo pana heṭṭhā catūsu suddhāvāsesu aññatarasmiṃ uppajjitvā tattheva parinibbāti , ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāmaM0.350 .

Evamete anāgāmino aṭṭhacattālīsavidhā honti .

Kathaṃ ?

Avihesu tāva tayo antarāparinibbāyino , eko upahaccaparinibbāyī , eko uddhaṃsototi pañca , te asaṅkhāraparinibbāyisasaṅkhāraparinibbāyivasena dasa honti , evaṃ atappasudassasudassīsūti cattālīsaṃ , akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi , tasmā tattha taṃ sasaṅkhārāsaṅkhāravasena duvidhaṃ uddhaṃsotaṃ vajjetvā aṭṭha cāti aṭṭhacattālīsa honti .

Arahāti kilesārīnaṃ hatattādinā khīṇāsavo arahā nāma .

So suññatādivimokkhattayavasena tividho hutvā puna paccekaṃ paṭipadācatukkavasena dvādasavidhā honti .

Yathā ca arahā dvādasavidho , evaṃ dvādaseva sakadāgāmino , catuvīsati sotāpannā aṭṭhacattālīsa anāgāminova paccekanti veditabbaṃ .

Ime ca sabbe ariyā imasmiṃ sāsane eva uppajjanti , no bahiddhāti .

Ekakanayo .

Issues

Mohavicchedanī

Mohavicchedanī