Saccavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā
Saccavibhaṅgamātikāya pana atthato tāva – cattāri ariyasaccānīti etthāyaṃ sacca -saddo anekesu atthesu dissati .
Seyyathidaṃ –
‘‘ saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā ’’ tiādīsu ( dha . pa .224) vācāsacce .
‘‘ Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā ’’ tiādīsu ( jā .2.21.433) viratisacce .
‘‘ Kasmā nu saccāni vadanti nānā , pavādiyāse kusalāvadānā ’’ tiādīsu ( su . ni .891) diṭṭhisacce .
‘‘ Ekaṃ hi saccaṃ , na dutiyamatthī ’’ tiādīsu ( su . ni .890) paramatthasacce , nibbāne ceva magge ca .
‘‘ Catunnaṃ ariyasaccānaṃ kati kusalā ’’ tiādīsu ( vibha .216) ariyasacce .
Svāyamidhāpi ariyasacce vattati .
Kenaṭṭhena saccāni ?
Tathaṭṭhena .
Koyaṃ tathaṭṭho nāma ?
Yo paññācakkhunā upaparikkhamānānaṃ māyāva viparīto , marīcīva visaṃvādako , titthiyānaṃ atthā viya anupalabbhamānasabhāvo ca na hoti , atha kho bādhanappabhavasantiniyyānabhūtena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hoti .
Ayaṃ tathaṭṭho saccaṭṭhoti veditabbo .
Vuttañca –
‘‘ Iti
M0.184V0.141 tacchāvipallāsabhūtabhāvaṃ catūsupi ;Dukkhādīsvavisesena , saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .189; sārattha . ṭī . mahāvagga 3.14).
Ariyāni ca tāni saccāni cāti ariyasaccāni .
Ariyānīti uttamāni , avisaṃvādakānīti attho .
Ariyehi buddhādīhi paṭivijjhitabbāni saccāni , ariyassa vā sammāsambuddhassa santakāni saccāni tena uppāditattā , pakāsitattā ca , ariyabhāvakarāni vā saccāni tesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitoti ariyasaccāni .
‘‘ Dukkhaṃ ariyasaccan ’’ tiādīsu pana du -iti ayaṃ saddo kucchite dissati .
Kucchitaṃ hi puttaṃ ‘‘ duputto ’’ ti vadanti .
Khaṃ -saddo pana tucche .
Tucchaṃ hi ākāsaṃ ‘‘ khan ’’ ti vuccati .
Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekopaddavādhiṭṭhānato , tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato , tasmā kucchitattā , tucchattā ca ‘‘ dukkhan ’’ ti vuccati .
Saṃ -iti ca ayaṃ saddo ‘‘ samāgamo , sametan ’’ tiādīsu saṃyogaṃ dīpeti .
U -iti ayaṃ saddo ‘‘ uppannaṃ uditan ’’ tiādīsu uppattiṃ .
Aya -saddo pana kāraṇaṃ dīpeti .
Idañca dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassuppattikāraṇanti ‘‘ dukkhasamudayo ’’ ti vuccati .
Tatiyasaccaṃ pana yasmā ni -saddo abhāvaṃ , rodha -saddo cārakaṃ dīpeti , tasmā abhāvo ettha , etasmiṃ vā adhigate saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkhanirodhassa sabbagatisuññattā , tappaṭipakkhattā cāti ‘‘ dukkhanirodhan ’’ ti vuccati , dukkhassa vā anuppādanirodhapaccayattā .
Catutthaṃ pana yasmā etaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati , sattaṃ vā taṃ gamayati ārammaṇavasena tadabhimukhattā , paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā , tasmā ‘‘ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti vuccati .
Apica
M0.185 dukkhādīnaṃ cattāro cattāro atthā vibhattā tathā avitathā anaññathā , ye dukkhādīni abhisamentehi abhisametabbā .Yathāha –
‘‘ Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho , ime cattāro dukkhassa dukkhaṭṭhā tathā avitathā anaññathā .
Samudayassa āyūhanaṭṭho nidānaṭṭho saṃyogaṭṭho palibodhaṭṭho
V0.142 … pe … nirodhassa nissaraṇaṭṭho vivekaṭṭho asaṅkhataṭṭho amataṭṭho … pe … maggassa niyyānaṭṭho hetvaṭṭho dassanaṭṭho ādhipateyyaṭṭho … pe … anaññathā ’’ ti ( paṭi . ma .2.8).Evaṃ vibhattānaṃ catunnaṃ catunnaṃ atthānaṃ vasena dukkhādīni veditabbāni .
Ayaṃ tāvettha padattho .
Dhammabhedato pana taṇhāvajjitā sabbalokiyadhammā , saṃkilesikavajjitā vā dukkhasaccaṃ nāma , taṇhā pana sabbā akusalā vā lokiyakusalā vā dhammā samudayasaccaṃ nāma , nibbānaṃ nirodhasaccaṃ nāma , lokuttarakusalacittasampayuttāni aṭṭhamaggaṅgāni dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ nāma .
Imehi pana maggaṅgehi sampayuttā cittacetasikā dhammā ceva sāmaññaphalāni cettha asaṅgahitānīti veditabbāni .
Tāni hi ‘‘ yadaniccaṃ taṃ dukkhan ’’ ti ( saṃ . ni .3.15) vacanato saṅkhāradukkhasaṅgahitānipi .
Yāya pariññāya bhagavati brahmacariyaṃ vussati tathattena na honti , dukkhaṃ ariyasaccanti na vuccanti , tāni ṭhapetvā sabbe lokiyalokuttaradhammā saṅgahitāti daṭṭhabbā .
Ayaṃ dhammabhedo .
Vibhaṅganayato panettha suttantabhājanīye dukkhasaccaṃ tāva –
‘‘ Tattha
M0.186 katamaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ?Jātipi dukkhā , jarāpi dukkhā , maraṇampi dukkhaṃ , sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā , appiyehi sampayogo dukkho , piyehi vippayogo dukkho , yampicchaṃ na labhati , tampi dukkhaṃ , saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā ’’ ti ( vibha .190)–
Uddisitvā vibhattaṃ .
Tattha dukkhaṃ tividhaṃ hoti dukkhadukkhaṃ vipariṇāmadukkhaṃ saṅkhāradukkhanti .
Tattha dukkhadukkhaṃ duvidhaṃ pariyāyadukkhaṃ nippariyāyadukkhanti .
Tattha kāyikacetasikadukkhadomanassavedanā nippariyāyadukkhaṃ nāma , tadavasesā pana dukkhadukkhassa vatthubhūtā pañcupādānakkhandhā pariyāyadukkhaṃ nāma .
Sukhasomanassavedanā vipariṇāmadukkhaṃ nāma .
Sabbe pana pañcupādānakkhandhā , sabbasaṅkhatā vā saṅkhāradukkhaṃ nāma .
Imesaṃ tiṇṇaṃ dukkhānaṃ vasena yathāyogaṃ tīsu
V0.143 bhavesu jātiādīnaṃ dukkhadukkhatā veditabbā .Kāmabhavasmiṃ hi jāti tāva sayaṃ na dukkhā , apāyagatimanussagatiādīsu pana nirayaggisantāpādimūlakaṃ , gabbhokkantikādimūlakaṃ , jighacchāpipāsādimūlakañca dukkhaṃ tassa sabbassa kāyikacetasikadukkhassa vatthubhāvena pariyāyato dukkhanti .
Tathā jarāmaraṇādayopi .
Kevalaṃ jarā kāyadubbalatāmūlassa , puttadārādiparibhavamūlassa ca , maraṇaṃ pana māraṇantikavedanābhūtassa , nirayādigatinimittadassanamūlassa ca dukkhassa vatthubhāvato , sokādayo sokādimūlassa kāyikacetasikadukkhassa vatthubhāvattā ceva sayaṃ dukkhattā ca dukkhāti veditabbā .
Vipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhatā cesaṃ pasiddhāyeva .
Evaṃ kāmabhave jātiādīnaṃ tīhipi dukkhehi dukkhatā veditabbā .
Rūpārūpabhavesu pana yasmā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā na santi , tasmā tattha jātiādīnaṃ
M0.187 vipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhavasena ca dukkhatā veditabbā , na dukkhadukkhavasenāti ayaṃ dukkhasacce nayo .Samudayasaccaṃ pana ‘‘ kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā ’’ ti ( vibha .203) tattakameva uddisitvā ‘‘ sā kho panesā taṇhā kattha uppajjamānā uppajjatī ’’ ti ( vibha .203) pucchitvā channaṃ channaṃ indriyavisayaviññāṇaphassavedanāsaññācetanātaṇhāvitakkavicārānaṃ visayabhūtānaṃ vasena taṇhāya ‘‘ etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī ’’ ti evaṃ uppattiṃ pakāsetvā vitthārato vibhattaṃ .
Nirodhasaccaṃ pana ‘‘ tassā eva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo ’’ ti ( vibha .204) vatvā puna ‘‘ sā kho panesā taṇhā kattha nirujjhamānā nirujjhatī ’’ ti ( vibha .204) pucchitvā samudayasacce vuttaindriyādīnaṃ vasena paṭilomato taṇhāya nirodhaṃ pakāsetvā vitthārato vibhattaṃ .
Tattha asesavirāganirodhotiādīni padāni nibbānavevacanāni .
Nibbānaṃ hi āgamma taṇhā asesā virajjati , nirujjhati , cajīyati , paṭinissajjīyati , muccati , na allīyati , tasmā ‘‘ asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo ’’ ti vuccati .
Ekameva hi nibbānaṃ , nāmāni panassa sabbasaṅkhatānaṃ nāmapaṭipakkhavasena anekāni honti .
Nanu pāṭekkaṃ nibbānaṃ nāma natthi , kilesakkhayamattameva nibbānaṃ , teneva ca tāsu tāsu
V0.144 suttābhidhammadesanāsu ‘‘ rāgakkhayo dosakkhayo ’’ tiādinā ( saṃ . ni .4.314) vuttanti ce ?Na , arahattanibbānānaṃ ekatāpajjanato .
Arahattampi hi ‘‘ yo kho , āvuso , rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo , idaṃ vuccati arahattan ’’ ti ( saṃ . ni .4.314) rāgādīnaṃ parikkhayante uppannattā upacārena
M0.188 arahattaṃ rāgakkhayādibhāvena vuccati , tathā rāgādīnaṃ khayahetuttā nibbānampi rāgakkhayādibhāvena vuttanti gahetabbaṃ .Itarathā nibbānassa bahuttaṃ āpajjati rāgādīnaṃ bahunnaṃ khayassāpi bahuttā .
Sabbakilesānampi khayassa ekattena paṭhamamaggena diṭṭhiādīnaṃ khaye sabbakilesakkhayo āpajjati , oḷārikattañcassa siyā tiracchānānampi uppannarāgakkhayassa pākaṭattena nibbānappattito , gotrabhūkkhaṇepi ca rāgādikkhayo hoti gotrabhuno nibbānavisayattā , maggassa pana nibbānārammaṇatāappasaṅgo .
Na hi attanā khepiyamānakilesakkhayamārabbha maggo uppajjati , abhāvo cassa āpajjati rāgādikkhayabhūtassa pana abhāvassa pakkhavasena tuccharūpattā , tassāpi bhāvattābhāvāva vivekalakkhaṇaṃ na siyā , saṅkhatatā cassa siyā .
Na hi kadāci upalabbhamānaṃ asaṅkhataṃ bhavitumarahati sabbesampi ahetukattāpattito , saṅkhatattepi cassa na nibbānattaṃ uppattijarābhaṅgasamaṅgitāya dukkhattā , tathā ca abhāvassāpi abhāvo , anavaṭṭhānañca khīṇānampi rāgādīnaṃ puna uppajjanaṃ yesaṃ tesameva abhāvo abhāvassa vinaṭṭhattā .
Apica kāraṇantarena vā bhāve uppanne rāgādīnaṃ na kāci hāni hoti .
Na hi aññassuppattiyaṃ aññaṃ vigacchati .
Abhāvo bhāvassa virodhi , virodhisannidhāne ca itaraṃ vigacchatīti ce ?
Kimidaṃ vigamanaṃ nāma .
Yadi tampi bhāvarūpaṃ , samānadosatā cassa siyā anavaṭṭhānañca , na ca atthasiddhi .
Yadi tuccharūpaṃ , kiṃ paṭhamamevassa tuccharūpatāya upagatāya dūrampi gantvā upagantabbāti siddhā , rāgādikkhayabhūtassa nibbānassa tuccharūpatāya abhāvo , na ca abhāvo eva nibbānaṃ .
Atītānāgatadosānamabhāve nibbānappattiyā abhāvato vattamānānañca
M0.189 abhāvo nāma .Abhāvo nāma na kilesavigamamatto , api tu anuppattibhāvena .
Accantavigamo nibbānenāpi sampādīyatīti ce ?
Na , tassa kāraṇabhāvā .
Vipassanā kāraṇamiti ce ?
Na , attādivikappajanakasaṅkhatadhammadassanena vinā anattādivikappabhūtāya vipassanāya anuppattito .
Yadi hi uppajjeyya , tāya sabbepi sattā vimuttā eva siyuṃ , no ca kadāci na puccheyya viruddhadhammadassanābhāvā .
Na hi dassanaṃ vinā vikappo sambhavati , na ca attāti vikappajanakarūpādidassanameva tabbiruddhavikappajanakaṃ
V0.145 hoti .Buddhānañca paramparopadesena rūpādīsu vipassanāvikappo uppajjatīti ce ?
Na , tesampi viruddhadassanābhāvena vipassanāvikappānuppattito .
Na hi yādisāya kāraṇasāmaggiyā yādisaṃ kāriyaṃ uppajjati , tādisāya eva tabbiruddhaṃ uppajjati ahetukattappasaṅgato .
Na ca viruddhadassanābhāvena ekassa vipassanāvikappajanakasāmatthiyābhāvato tādisānaṃ paramparāyapi tabbhāvo , tadupadeso ca sambhavati .
Tilakkhaṇūpadesanānantarikatāya pana buddhānaṃ nibbānasacchikiriyā siddhi , tenevassa kilesānamaccantappahānassa , vipassanopadesasāmatthiyassa ca siddhīti nibbānameva tadubhayakāraṇaṃ , nāññanti gahetabbaṃ .
Kasmā pana nibbānadassanena rāgādīnaṃ accantappahānaṃ , tilakkhaṇañca hoti .
Na hi aññassa dassanena itararāgappahānaṃ , tilakkhaṇañāṇañca yuttanti ?
Na , asaṅkhatadassanena saṅkhatassa vā dosassa vā pākaṭattā .
Diṭṭhaaccantasukhānaṃ hi vaṭṭasukhe , tannissayārammaṇādīsu ca sukhābhimāno , vaṭṭābhirati ca pahīyati diṭṭhaparatīrassa nāvikassa nāvāyekadese sukhābhimānābhiratiyo viya .
Apica saṅkhatadhammesu allinā rāgādayo asaṅkhatadhamme saṇṭhātuṃ na
M0.190 sakkonti aggikkhandhe viya makkhikā , thale viya ca jalacarā , nibbānadassanena pahīnadosassa cittassa yāthāvato tesu saṅkhatesu tilakkhaṇadassanaṃ sambhavati bhesajjālepena vihatakācatimirādidosassa cakkhuno ghaṭādirūpadassanaṃ viya , diṭṭhadosesu cassa saṅkhāresu na puna rāgādīnamuppatti ñātā sucibhāve viya vaccakūpeti veditabbaṃ .Kasmā pana kesañci sattānaṃ eva nibbānasacchikiriyāsambhavo , na sabbesanti ?
Anādibuddhaparamparopadesasāpekkhattā , tesañca upadesakānaṃ sabbattha sabbadā abhāvato , sotūnañca khaṇasampattiyā accantadullabhattā , cakkavāḷānañca anantattā , tasmā keci eva buddhuppādakāle tilakkhaṇopadesalābhena nibbānaṃ sacchikaronti , na sabbeti gahetabbaṃ .
Kathaṃ panettha rāgādīnaṃ accantavigamo nibbānena sādhīyatīti ?
Na tāva so , atītānāgatānaṃ tesamidāni abhāvā , pubbe ca tassa vijjamānattā , vattamānānaṃ sarasanirodhato .
Kathañcassa tuccharūpassa nibbānassa hetutte yathāvuttadosānamavasaroti ce ?
Na , tassa bhāvarūpattā .
Pubbabhāgapaṭipattiyā hi nibbānamārabbha anusayājananabhāvena uppannamaggā eva
V0.146 kilesānamanuppādanirodho taduppattiyā āyatiṃ uppajjanārahānaṃ anuppattito aggisannidhāne aṅkurājanakabhāvena uppannasālikkhandhassa bījatābhāvarūpatā viya .Na hi abhāvo nāma koci paramatthato atthi , yo kāraṇena janīyati tabbiruddhakkhaṇuppādanabhāvovuppādanaṃ anekakkhaṇuppādanena khandhakārābhāvuppādanaṃ viya , tasmā kilesānaṃ anuppattinirodhasaṅkhātassa ariyamaggassa upanissayattā upanissayopacārena nibbānaṃ ‘‘ asesavirāganirodho ’’ tiādinā vuttaṃ .
Sarūpeneva kasmā na vuttanti ce ?
Abhisukhumattā , anupaladdhapubbattā ca , sukhumatā cassa bhagavato
M0.191 appossukkatāvacanato , ariyena cakkhunā passitabbato ca veditabbā .Ettha pana paravādī āha –
‘‘ nattheva nibbānaṃ anupalabbhanīyato ’’ ti .
Na anupalabbhanīyaṃ tassa siddhattā .
Upalabbhati hi taṃ tadanurūpapaṭipattiyā ariyehi .
Apica nibbānaṃ natthīti na vattabbaṃ sabbasattānaṃ viruddhadhammānaṃ bhāvena apavaggābhāvappasaṅgato .
Na ca taṃ yuttaṃ uṇhādipaṭipakkhassa sītādino viya bhavapaṭipakkhassa nibbānassapi avassaṃbhāvā .
Vuttañca –
‘‘ Yathāpi uṇhe vijjante , aparaṃ vijjati sītalaṃ ;
Evaṃ tividhaggi vijjante , nibbānaṃ icchitabbakan ’’ ti .( bu . vaṃ .2.11)–
Ādi .
Accantanirodhahetuno vipassanopadesassa dassanato ca attheva nibbānaṃ taṃ vinā tassāsambhavatoti vuttovāyamattho .
Tadetaṃ purimāya koṭiyā abhāvato appabhavaṃ , tatova ajarāmaraṇaṃ , niccañca hotīti aṇuādīnampi niccabhāvapatti nibbānasseva niccattāti ce ?
Na , bhinnādhikaraṇattena hetulakkhaṇassānupapattito .
Aṇuādīnampi asaṅkhatatā iti ce ?
Na , asaṅkhatatāsiddhito asaṅkhatānañcānekattānupapattito .
Yadi hi asaṅkhataṃ nāma bhaveyya , ekeneva bhavitabbaṃ desakālasabhāvabhedassa kāraṇabhedakattā , bhinnasabhāvānampi ahetukatte atippasaṅgato .
Saṅkhatehi sabhāvabhinnassa nibbānassa kathaṃ ahetukatāti ce ?
Asaṅkhatasabhāvena saṅkhatasabhāvehi bhinnassa kāraṇānapekkhattā .
Asaṅkhatatte hi samāne bhavasabhāvabhedo
M0.192 kāraṇabhedaṃ sūcayatiV0.147 , tasmā ekameva niccaṃ bhavitumarahati , tañca yathāvuttayuttito , sabbaññuvacanato ca paramatthato vijjamānaṃ nibbānameva .Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā ‘‘ atthi , bhikkhave , ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatan ’’ ti ( itivu .43).
Ayaṃ dukkhanirodhasacce nayo .
Itaraṃ pana ‘‘ sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhī ’’ ti uddisitvā vitthārato vibhattaṃ .
Vinicchayo panettha maggaṅgavibhaṅge āvi bhavissatīti ayaṃ suttantabhājanīyanayo .
Abhidhammabhājanīye pana –
‘‘ Cattāri saccāni dukkhaṃ dukkhasamudayo dukkhanirodho dukkhanirodhagāminī paṭipadā .
Tattha taṇhā dukkhasamudayo .
Avasesā sāsavadhammā … pe … dukkhaṃ .
Taṇhāya pahānaṃ dukkhanirodho .
Aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti ( vibha .206)–
Vatvā aṭṭha maggaṅgāni vitthārato niddisitvā ‘‘ avasesā dhammā dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya sampayuttā ’’ ti ( vibha .206 ādayo ) evaṃ paṭhamavāre cattāri saccāni vibhattāni .
Tāni puna aparehipi ‘‘ taṇhā , avasesā ca kilesā samudayo , tathā taṇhā , avasesā ca kilesā , avasesā ca akusalā samudayo , tathā taṇhā , avasesā ca kilesā , avasesā ca akusalā , tīṇi ca kusalamūlāni , sāsavāni samudayo , tathā taṇhā , avasesā ca kilesā , avasesā ca akusalā , tīṇi ca kusalamūlāni , sāsavāni , avasesā ca sāsavakusaladhammā samudayo .
Avasesā sāsavadhammā dukkhaṃ , tassa tassa samudayassa pahānaṃ nirodho , aṭṭhaṅgiko maggo paṭipadā ’’ ti
M0.193 imehi vārehi vibhattāni .Tattha ‘‘ ariyasaccānī ’’ ti avatvā nippadesato paccayasaṅkhātaṃ samudayaṃ dassetuṃ ‘‘ saccānī ’’ ti vuttaṃ .
Ariyasaccesu hi taṇhāva samudayo , na itare .
Na ca kevalaṃ taṇhāva dukkhaṃ samudāneti , avasesā kusalākusalāpi paccayaṃ samudānentiyevāti tepi samudayato dassetuṃ ‘‘ saccāni ’’ tveva vuttaṃ .
Tato paraṃ yasmā aṭṭhaṅgiko maggova paṭipadāti .
Sampayuttā pana phassādayo sabbepi dhammā paṭipadā eva , tasmā taṃ nayaṃ dassetuṃ sabbasaṅgāhikavārepi sabbāni vibhattāni
V0.148 .Ettha hi ariyadhanāneva saṅgahitāni .
Sesaṃ sadisamevāti ayaṃ abhidhammabhājanīyanayo .
Pañhāpucchakanaye pana catunnaṃ ariyasaccānaṃ kati kusalā … pe … kati araṇā ?
Samudayasaccaṃ akusalaṃ , nirodhasaccaṃ abyākataṃ , dukkhasaccaṃ tidhāpi .
Samudayo savitakkasavicāro , nirodho avitakkaavicāro , maggo tidhāpi , dukkhaṃ tidhāpi , na vattabbaṃ ca .
Tīṇi saccāni anidassanaappaṭighāni , dukkhaṃ tidhāpi .
Samudayo hetu , nirodho na hetu , sesā dvidhāpi .
Dve saccāni lokiyāni , magganirodhā lokuttarā .
Samudayasaccaṃ saraṇaṃ , dve saccāni araṇāni , dukkhaṃ duvidhāpi .
Ayaṃ pañhāpucchakanayo .
Idāni panettha –
Kamatonūnādhikato , lakkhaṇādīhi suññato ;
Ñāṇakiccopamā ñeyyo , pāḷimuttavinicchayo .
Tattha kamato tāva idhāpi desanākkamova yujjati .
Ettha oḷārikattā , sabbasattasādhāraṇattā ca suviññeyyanti dukkhasaccaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ , tato tasseva hetudassanatthaṃ samudayasaccaṃ , tato ‘‘ hetunirodhā bhavanirodho ’’ ti ñāpanatthaṃ nirodhasaccaṃ , tadadhigamupāyadassanatthaṃ ante maggasaccaṃ .
Bhavasukhassādagadhitānaṃ saṃvegajananatthaṃ paṭhamaṃ dukkhamāha , tato ‘‘ bhavaṃ
M0.194 neva ahetukaṃ āgacchati , na issaranimmānādinā hoti , ito pana hotī ’’ ti ñāpanatthaṃ samudayasaccaṃ , tato sahetukena dukkhena abhibhūtattā saṃviggamānasānaṃ tannissaraṇadassanena assāsajananatthaṃ nirodhaṃ , tato nirodhasampāpakaṃ magganti ayamettha kamo .Anūnādhikato pana kasmā cattāri eva saccānīti ce ?
Tato aññassa asambhavato , aññatarassa ca anapaneyyato .
Apica pavattimācikkhanto bhagavā sahetukaṃ ācikkhati , nivattiñca saupāyaṃ .
Iti pavattinivattitadubhayahetūnaṃ etaparamato cattāri eva vuttānīti ayametthānūnādhikato .
Lakkhaṇādīhi panettha lakkhaṇato bādhanalakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ , santāpanarasaṃ , pavattipaccupaṭṭhānaṃ .
Pabhavalakkhaṇaṃ samudayasaccaṃ , anupacchedakaraṇarasaṃ , palibodhapaccupaṭṭhānaṃ .
Santilakkhaṇaṃ
V0.149 nirodhasaccaṃ , accutirasaṃ , animittapaccupaṭṭhānaṃ .Niyyānalakkhaṇaṃ maggasaccaṃ , kilesapahānakaraṇarasaṃ , vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ .
Apica pavattipavattakanivattinivattakalakkhaṇāni paṭipāṭiyā , tathā saṅkhatataṇhāasaṅkhatadassanalakkhaṇāni cāti imānettha lakkhaṇāni .
Suññato panetāni yathākkamaṃ vedakakārakanibbutagamakābhāvato suññāni .
Vuttañca –
‘‘ Dukkhameva hi , na koci dukkhito ,
Kārako na , kiriyāva vijjati ;
Atthi nibbuti , na nibbuto pumā ,
Maggamatthi , gamako na vijjatī ’’ ti .( vibha . aṭṭha .189);
Atha
M0.195 vā –Dhuvasubhasukhattasuññaṃ ,
Purimadvayamattasuññamamatapadaṃ ;
Dhuvasubhasukhaattavirahito ,
Maggo iti suññato tesu .( vibha . aṭṭha .189);
Nirodhasuññāni vā tīṇi .
Nirodho ca sesattayasuñño .
Phalasuñño vā hettha hetu samudayamaggesu dukkhanirodhānaṃ abhāvā pakativādīnaṃ pakati viya .
Hetusuññañca phalaṃ dukkhasamudayānaṃ , nirodhamaggānañca asamavāyā , na hetusamavetaṃ hetuphalaṃ .
Hetuphalasamavāyavādīnaṃ dviaṇukādīni viyāti ayamettha suññatā .
Ñāṇakiccatoti ettha duvidhaṃ saccañāṇaṃ anubodhañāṇaṃ , paṭivedhañāṇañca .
Tattha anubodhañāṇaṃ lokiyaṃ , taṃ anussavādivasena nirodhe , magge ca pavattati .
Paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ , taṃ saccāvabodhapaṭipakkhakilese khepentaṃ nirodhamārammaṇaṃ katvā kiccato cattāripi saccāni paṭivijjhati .
Yaṃ panetaṃ lokiyaṃ , tattha dukkhañāṇaṃ pariyuṭṭhānābhibhavanavasena pavattamānaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ nivatteti , samudayañāṇaṃ ucchedadiṭṭhiṃ , nirodhañāṇaṃ sassatadiṭṭhiṃ , maggañāṇaṃ
V0.150 akiriyadiṭṭhiṃ .Dukkhañāṇaṃ vā tesu dhuvasubhasukhattabhāvarahitesu khandhesu dhuvasubhasukhattabhāvasaññāsaṅkhātaṃ phale vippaṭipattiṃ , samudayañāṇaṃ ‘‘ issarapadhānakālasabhāvādīhi loko pavattatī ’’ ti akāraṇe kāraṇābhimānappavattaṃ hetumhi vippaṭipattiṃ , nirodhañāṇaṃ arūpalokādīsu apavaggaggāhabhūtaṃ nirodhe vippaṭipattiṃ , maggañāṇaṃ kāmasukhallikaattakilamathānuyogappabhede avisuddhimagge visuddhimaggaggāhavasena pavattaṃ upāye vippaṭipattiṃ nivatteti .
Idamettha ñāṇakiccaṃ .
Upamāto
M0.196 panettha bhāro viya hi dukkhasaccaṃ daṭṭhabbaṃ , bhārādānamiva samudayasaccaṃ , bhāranikkhepanamiva nirodhasaccaṃ , bhāranikkhepanupāyo viya maggasaccaṃ .Apica rogatannidānatadupasamabhesajjehi , orimatīramahoghapārimatīrataṃsampāpakopāyehi cāti evamādīhi yathākkamaṃ yojetvāpi etāni upamāto veditabbāni .
Ayamettha upamā .
Evaṃ ñeyyo pāḷimuttavinicchayo .
Saccavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .