Saṅkhārayamakamātikatthavaṇṇanā
Saṅkhārayamakamātikāya pana heṭṭhā vuttanayeneva mahāvārantarādibhedā veditabbā .
Ayaṃ panettha viseso – mātikāya tāva yathā heṭṭhā khandhādayo dhamme uddisitvā ‘‘ rūpaṃ rūpakkhandho ’’ tiādinā padasodhanavāro āraddho , tathā anārabhitvā ‘‘ assāsapassāsā kāyasaṅkhāro ’’ tiādinā paṭhamaṃ tayopi saṅkhārā vibhajitvā dassitā .
Tattha kāyassa saṅkhāro kāyasaṅkhāro , assāsapassāsā .
‘‘ Kāyikā ete dhammā kāyapaṭibaddhā ’’ ti ( ma . ni .1.463; saṃ . ni .4.348) vacanato kāraṇabhūtassa karajakāyassa phalabhūto esa saṅkhāroti kāyasaṅkhāro .
Aparo nayo – saṅkharīyatīti saṅkhāro .
Kena saṅkharīyati ?
Kāyena .
Ayaṃ hi vāto viya bhastāya karajakāyena saṅkharīyati , evampi kāyassa saṅkhāroti kāyasaṅkhāro , kāyena kato assāsapassāsavātoti attho .
Cetasā vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati , tasmā ‘‘ vitakkavicārā vacīsaṅkhāro ’’ ti ( ma . ni .1.463) vacanato pana saṅkharotīti saṅkhāro , kiṃ saṅkharoti ?
Vaciṃ .
Vaciyā saṅkhāroti vacīsaṅkhāro , vacībhedasamuṭṭhāpakassa
M0.408 vitakkavicāradvayassetaṃ nāmaṃ .‘‘ Saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā ’’ ti ( ma . ni .1.463; saṃ . ni .4.348) vacanatoyeva pana tatiyapade saṅkharīyatīti saṅkhāro , kena saṅkharīyati ?
Cittena , iti cittassa saṅkhāroti cittasaṅkhāro , sabbesampi cittasamuṭṭhānānaṃ cetasikānaṃ dhammānaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Vitakkavicārānaṃ pana vacīsaṅkhārabhāvena visuṃ gahitattā ‘‘ ṭhapetvā vitakkavicāre ’’ ti vuttaṃ .
Idāni ‘‘ kāyo kāyasaṅkhāro ’’ ti padasodhanavāro āraddho , tassa anulomanaye tīṇi , paṭilomanaye tīṇīti cha yamakāni .
Padasodhanamūlacakkavāre ekekasaṅkhāramūlakāni dve dve katvā anulomanaye cha , paṭilomanaye chāti dvādasa yamakāni .
Suddhasaṅkhāravāre pana yathā suddhakhandhavārādīsu ‘‘ rūpaṃ khandho , khandhā rūpan ’’ tiādinā nayena yamakānivuttāni , evaṃ ‘‘ kāyo saṅkhāro , saṅkhārā kāyo ’’ ti avatvā ‘‘ kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro ’’ tiādinā nayena kāyasaṅkhāramūlakāni dve , vacīsaṅkhāramūlakaṃ ekanti anulome tīṇi , paṭilome tīṇīti cha yamakāni
V0.313 vuttāni .Kiṃ kāraṇā ?
Suddhikaekekapadavasena atthabhedābhāvato , kāyasaṅkhāroti pana dvīhipi padehi ekova attho labbhatīti ayaṃ visesova , tasmā ekekapadavasena na vuttaṃ ,‘‘ kāyo kāyasaṅkhāro ’’ tiādi pana vattabbaṃ siyā , sopi nayo padasodhanavāre vināpi atthena vacanaṃ yujjatīti tattheva vutto , idha pana kāyasaṅkhārādīnaṃ vacīsaṅkhārādīhi aññattā ‘‘ kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro ’’ tiādināpi yamakāni vuttāni .
Suddhasaṅkhāramūlacakkavāro panettha na gahitoti ayaṃ tāvettha pāḷivavatthāne viseso .
Pañhavissajjanesu
M0.409 pana ‘‘ kāyo kāyasaṅkhāroti ?No , kāyasaṅkhāro kāyoti ?
No ’’ ti vā evaṃ sabbattha paṭisedho .
Vissajjanānaṃ kāyādīnaṃ eva kāyasaṅkhārādināmattā .
Na hi kāyādayo viya kāyasaṅkhārādīnaṃ nāmaṃ hoti , paṭilome pana na kāyo na kāyasaṅkhāroti yo kāyo na hoti , so kāyasaṅkhāropi na hotīti pucchāya attho , tassā kāyasaṅkhāro na kāyo kāyasaṅkhāroti kāyasaṅkhāro kāyo na hoti , kāyasaṅkhāroyeva paneso hoti , kāyañca kāyasaṅkhārañca ṭhapetvā avasesaṃ saṅkhatāsaṅkhatādibhedaṃ sabbaṃ na ca kāyo , na ca kāyasaṅkhāroti vissajjanaṃ .
Sesesupi eseva nayo , itaresu ca anulomapaṭilomesu ‘‘ kāyo kāyasaṅkhāroti ?
No , saṅkhārā vacīsaṅkhāroti ?
Vacīsaṅkhāro saṅkhāro ceva vacīsaṅkhāro ca , avasesā saṅkhārā , na vacīsaṅkhāro , na saṅkhārā na vacīsaṅkhāroti ?
Āmantā ’’ tiādinā sabbattha pucchāvissajjananayo veditabbo .
Pavattivāre pana ‘‘ yassa kāyasaṅkhāro uppajjati , tassa vacīsaṅkhāro uppajjatīti ?
Vinā vitakkavicārehi assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro uppajjati , netaro , savitakkasavicāracittasamaṅgīnaṃ pana kāmāvacarasattānaṃ tadubhayampi uppajjati .
Yassa vā pana … pe … uppajjatīti ?
Rūpārūpabhavikānaṃ vitakkavicāruppādakkhaṇe vacīsaṅkhārova uppajjati , netaro … pe … yathāvuttakāmāvacarānaṃ pana tadubhayaṃ uppajjati .
Yassa kāyasaṅkhāro uppajjati , tassa cittasaṅkhāro uppajjatīti ?
Āmantā … pe … yassa vā pana … pe … uppajjatīti … pe … assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe tadubhayaṃ uppajjati .
Yassa vacīsaṅkhāro uppajjati , tassa cittasaṅkhāro uppajjatīti ?
Āmantā … pe … yattha kāyasaṅkhāro uppajjati , tattha vacīsaṅkhāro uppajjatīti
M0.410 ?Kāmāvacarasattānaṃ dutiyajjhāne tatiyajjhāne tattha kāyasaṅkhārova uppajjati , netaro , paṭhamajjhānādīsu pana tadubhayaṃ uppajjati .
Yattha vā pana
V0.314 … pe … uppajjatīti ?Kāmāvacare uppajjati , na rūpārūpabhavesu .
Yattha kāyasaṅkhāro uppajjati , tattha cittasaṅkhāro uppajjatīti ?
Āmantā .
Yattha vā pana … pe … uppajjatīti ?
Kāmāvacarasattānaṃ catutthajjhāne rūpārūpabhave ca tattha cittasaṅkhārova uppajjati , netaro , itarajjhānādīsu pana tadubhayaṃ uppajjatī ’’ tiādinā ,
‘‘ Yassa kāyasaṅkhāro nuppajjati , tassa vacīsaṅkhāro nuppajjatīti ?
Vinā assāsapassāsehi vitakkavicārānaṃ uppādakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhārova nuppajjati , netaro , sabbesaṃ cittassa bhaṅgakkhaṇe vinā assāsapassāsehi avitakkaavicāracittassa uppādakkhaṇe nirodhasamāpannānaṃ asaññasattānañca tadubhayampi nuppajjati … pe … yassa kāyasaṅkhāro nuppajjati , tassa cittasaṅkhāro nuppajjatīti … pe … sabbacittānaṃ bhaṅgakkhaṇe nirodhasamāpannānaṃ asaññasattānañca nuppajjatī ’’ tiādinā ca ,‘‘ yattha kāyasaṅkhāro nuppajjati , tattha vacīsaṅkhāro nuppajjatīti … pe … catutthajjhānakkhaṇe rūpabhavādīsu nuppajjatī ’’ tiādinā ca ,‘‘ yassa kāyasaṅkhāro uppajjittha , tassa vacīsaṅkhāro uppajjitthāti ?
Āmantā ’’ tiādinā ,‘‘ yassa kāyasaṅkhāro nuppajjittha , tassa cittasaṅkhāro nuppajjitthāti ?
Natthī ’’ tiādinā ,‘‘ yassa yattha kāyasaṅkhāro nuppajjittha , tassa tattha vacīsaṅkhāro nuppajjitthāti … pe … catutthajjhānaṃ samāpannānaṃ suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne asaññasattānaṃ tesaṃ tattha kāyasaṅkhāro ca nuppajjittha vacīsaṅkhāro cā ’’ tiādinā ca ,
‘‘ Yassa kāyasaṅkhāro uppajjissati , tassa vacīsaṅkhāro uppajjissatīti ?
Āmantā .
Yassa vā pana … pe … uppajjissatīti ?
Yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissati , rūpārūpabhave pacchimabhavikānaṃ vacīsaṅkhārova uppajjissati , na kāyasaṅkhāro
M0.411 , aññesaṃ pana tadubhayaṃ uppajjissatī ’’ tiādinā ca ,‘‘ yassa kāyasaṅkhāro nuppajjissati , tassa vacīsaṅkhāro nuppajjissatīti … pe … pacchimacittasamaṅgīnaṃ yassa cittassa anantarā avitakkaavicāraṃ pacchimacittaṃ uppajjissati , tesaṃ tadubhayaṃ nuppajjissatī ’’ tiādinā sabbakālabhedesu yathānurūpato uppādavāre yojanānayo veditabbo .‘‘ Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati , tassa vacīsaṅkhāro nirujjhatīti … pe … paṭhamajjhānaṃ samāpannānaṃ kāmāvacarānaṃ assāsapassāsānaṃ bhaṅgakkhaṇe tadubhayaṃ nirujjhati .
Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati , tassa cittasaṅkhāro nirujjhatīti ?
Āmantā ’’ tiādinā nirodhavāre ,‘‘ yassa
V0.315 kāyasaṅkhāro uppajjati , tassa vacīsaṅkhāro nirujjhatīti ?No ’’ tiādinā uppādanirodhavāre ca ,
‘‘ Yo kāyasaṅkhāraṃ parijānāti , so vacīsaṅkhāraṃ parijānātīti ?
Āmantā ’’ tiādinā pariññāvāre ca heṭṭhā vuttānusārena sabbattha pāḷinayo veditabbo .
Pavattivāre panettha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye kāyasaṅkhāramūlakāni dve , vacīsaṅkhāramūlakaṃ ekanti tīṇeva yamakāni labbhanti .
Tassa paṭilomanayepi okāsavārādīsupi eseva nayo .
Evamettha sabbavāresu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ yamakānaṃ vasena yamakagaṇanā veditabbā .
Atthavinicchaye panettha idaṃ lakkhaṇaṃ – imasmiṃ hi saṅkhārayamake ‘‘ assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe , vitakkavicārānaṃ uppādakkhaṇe ’’ tiādivacanato ( yama .2. saṅkhārayamaka .19) paccuppannādikālabhedo pavattivasenāpi gahetabbo , na cutipaṭisandhivaseneva .
‘‘ Dutiyajjhāne tatiyajjhāne tattha kāyasaṅkhāro uppajjatī ’’ tiādivacanato ( yama .2. saṅkhārayamaka .21) ca jhānampi okāsavasena gahitanti veditabbaṃ .
Evamettha yaṃ yaṃ labbhati , tassa tassa vasena atthavinicchayo
M0.412 veditabbo .Tatridaṃ nayamukhaṃ –
‘‘ vinā vitakkavicārehī ’’ ti dutiyatatiyajjhānavasena vuttaṃ , na catutthajjhānavasena tattha assāsapassāsānaṃ abhāvato .
‘‘ Cittassa bhaṅgakkhaṇe ’’ ti idaṃ kāyasaṅkhārassa ekantacittasamuṭṭhānattā vuttaṃ , uppajjamānameva hi cittaṃ rūpaṃ , arūpaṃ vā samuṭṭhāpeti , na bhijjamānaṃ , ṭhitaṃ vā .
‘‘ Pacchimacittasamaṅgīnan ’’ ti sabbapacchimena appaṭisandhikacittena samaṅgīnaṃ khīṇāsavānaṃ .
‘‘ Avitakkaavicāraṃ pacchimacittan ’’ ti ettha rūpāvacarānaṃ dutiyajjhānikādicuticittavasena , arūpāvacarānañca catutthajjhānikacuticittavasena attho gahetabbo .
‘‘ Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati , tassa cittasaṅkhāro nirujjhatī ’’ ti ettha niyamato kāyasaṅkhārassa cittasaṅkhārena saddhiṃ ekakkhaṇe nirujjhanato ‘‘ āmantā ’’ ti paṭivacanaṃ dinnaṃ na ekacittakkhaṇikattā .
Cittasaṅkhāro hi kāyasaṅkhārena vināpi uppajjati ca nirujjhati ca .
Kāyasaṅkhāro pana cittasamuṭṭhānattā yena cittena saddhiṃ uppajjati , tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati , esā cittasamuṭṭhānarūpassa dhammatā .
Yaṃ pana vibhaṅgappakaraṇassa sīhaḷaṭṭhakathāya ‘‘ cittasamuṭṭhānarūpaṃ sattarasamacittassa uppādakkhaṇe nirujjhatī ’’ ti vuttaṃ , taṃ imāya
V0.316 pāḷiyā virujjhati .‘‘ Yassa kāyasaṅkhāro uppajjati , tassa vacīsaṅkhāro nirujjhatī ’’ ti ettha yasmā kāyasaṅkhāro cittassa uppādakkhaṇe uppajjati , na ca tasmiṃ khaṇe vitakkavicārā nirujjhanti , tasmā ‘‘ no ’’ ti paṭisedho kato .
Iminā nayamukhena sabbattha vinicchayo veditabbo .
Ayaṃ saṅkhārayamakamātikatthasaṃvaṇṇanānayo .