5. Kathāvatthumātikā

Puggalakathāvaṇṇanā

IdāniM0.359V0.275 kathāvatthumātikāya atthasaṃvaṇṇanānayo hoti .

Tattha anuttānatthato tāva ‘‘ puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā ’’ ti ayaṃ pucchā ,‘‘ āmantā ’’ ti ayaṃ paṭijānanā .

Kassa panāyaṃ pucchā , kassa paṭijānanāti ?

‘‘ Asukassā ’’ ti na vattabbā .

Na hi bhagavā paravādīhi saddhiṃ viggāhikakathaṃ kathento imaṃ mātikaṃ ṭhapesi , puggalapaññattidesanādiṃ pana nissāya ‘‘ paramatthato attā nāma atthī ’’ tiādinā anāgate vipallāsagāhibhikkhūnaṃ , paravādīnañca nānappakāradiṭṭhiṭṭhānavisodhanatthaṃ moggaliputtatissattherassa vādanayadassanavasena puggalavādametaṃ ārabbha tantivasena mātikaṃ ṭhapento sakavādiparavādīnaṃ pucchāvisajjanadosāropananiggahapāpanādivacanapaṭivacanavaseneva ṭhapesi , tasmā tadatthassa sukhāvadhāraṇatthaṃ sakavādīpucchā paravādīpucchā sakavādīpaṭiññā paravādīpaṭiññāti evaṃ vibhāgaṃ dassetvā atthavaṇṇanaṃ karissāma .

‘‘ Puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā ’’ ti ayaṃ sakavādīpucchā , tāya ca ‘‘ ye ‘ atthi puggalo ’ ti evaṃladdhikā puggalavādino , te evaṃ pucchitabbā ’’ ti dīpeti .

Ke pana te puggalavādinoti ?

Sāsane vajjiputtakā ceva sammitiyā ca bahiddhā bahū aññatitthiyā ca .

Kadā panete sāsane uppannāti ?

Parinibbānato dutiye vassasate .

Bhagavati kira parinibbute mahākassapattherena samussāhitehi tappamukhehi vasigaṇehi subhaddavuḍḍhapabbajitādīnaṃ pāpabhikkhūnaṃ pavesokāsanisedhanatthaṃ ajātasatturājānaṃ sahāyaṃ labhitvā dhammavinayasarīraṃ saṅgahaṃ āropetvā sāsane acale pavattāpite tato vassasatassa accayena vesāliyaṃ vajjiputtakehi dīpitāniV0.276 dasa vatthūni madditvā te ca bhikkhūM0.360 niggahetvā yasattherasamussāhitehi vasigaṇehi puna dhammavinayasaṅgahe kate tehi niggahitā dasasahassā vajjiputtakā kañci dubbalarājānaṃ balaṃ labhitvā mūlasaṅgahaṃ bhinditvā attano anācārānukūlavacanaṃ pakkhipitvā buddhavacanañca chaḍḍetvā mahāsaṅgītīhi visuṃ dhammavinayasaṅgahaṃ katvā mahāsaṅghikācariyakulaṃ nāma akaṃsu .

Parisuddhasāsanaṃ pana therehi paripālitattā ‘‘ theravādo ’’ ti paññāyi , imesu pana dvīsu vādesu mahāsaṅghikato bhijjitvā ekabyohārikā , gokulikā ca , tato paṇṇattivādā , bahuliyā , cetiyavādā cāti pañca vādā , mahāsaṅghikehi pana saddhiṃ cha ācariyakulāni nāma jātāni .

Tathā theravādato bhijjitvā mahisāsakā , vajjiputtakā ca , tato dhammuttariyā , bhadrayānikā , channāgārikā , sammitiyā ca , mahisāsakato dhammaguttikā , sabbatthikā ca , tato kassapikā , tato saṅkantikā , tato suttavādā cāti ime ekādasa vādā jātā .

Te purimehi chahi saddhiṃ sattarasa bhinnavādā dutiye vassasate uppannā , theravādo pana ekova asambhinnako , tena saddhiṃ sāsane aṭṭhārasa nikāyā jātāti veditabbā , ye ‘‘ aṭṭhārasācariyakulānī ’’ ti pavuccanti .

Imesaṃ pana aṭṭhārasannaṃ ācariyavādānaṃ vasena āyatiṃ sāsanassa āluḷanaṃ ñatvā sammāsambuddho dvinnaṃ vassasatānaṃ accayena sāsane paṭiladdhasaddhena asokena dhammaraññā bāhirake anoloketvā sāsane eva lābhasakkāre pavattante lābhasakkāratthāya sāsanavesaṃ gahetvā sakāni sakāni diṭṭhigatāni tathato dīpentesu dvāsaṭṭhidiṭṭhigatikesu yathāvuttasattarasācariyakulesu ca samayakusalatāya vicinitvā setakāni datvā uppabbājitesu parisuddhe mahābhikkhusaṅghe nisīditvā moggaliputtatissattherassa yāni tadā uppannāni vatthūni , yāni ca āyatiṃ uppajjissanti , sabbānipiM0.361 tāni attano satthārā dinnamātikāmukhamattena paṭibāhitvā suttasahassapaṭimaṇḍitaṃ parappavādamathanaṃ āyatilakkhaṇaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ mātikāvibhajanavasena bhāsitvā taṃ tatiyasaṅgītiyaṃ saṅgahaṃ āropetvā āluḷitaṃ sāsanaṃ paggahetuṃ samatthabhāvaṃ bhikkhusaṅghe pakāsanatthaṃ āyativādappaṭibāhananayadassanavasena imaṃ kathāvatthumātikaṃ vatvā therassa okāsaṃ ṭhapento tassā vibhaṅgaṃ na avocāti veditabbaṃ .

Tattha puggaloti attā jīvo satto .

Upalabbhatīti paññāya upagantvā labbhati , ñāyatīti attho .

Saccikaṭṭhaparamatthenāti ettha saccikaṭṭhoti māyāmarīciādayo viya abhūtākārena aggahetabbo bhūtaṭṭho .

Paramatthoti anussavādivasena aggahetabbo uttamattho .

Ubhayenāpi yathā rūpavedanādayoV0.277 dhammā bhūtena sabhāvena upalabbhanti , evaṃ tāva ‘‘ puggalo upalabbhatī ’’ ti pucchati .

Paravādī ‘‘ āmantā ’’ ti paṭijānāti .

Paṭijānanañhi katthaci ‘‘ āma bhante ’’ ti āgacchati , katthaci ‘‘ āmo ’’ ti āgacchati , idha pana ‘‘ āmantā ’’ ti āgataṃ .

Tatrāyaṃ adhippāyo – paravādī hi yasmā bhagavatā ‘‘ atthi puggalo attahitāya paṭipanno ’’ tiādinā ( a . ni .4.95-96) puggalo pakāsito , bhagavā ca avitathavādī , tasmā so ‘‘ saccikaṭṭhaparamattheneva atthī ’’ ti laddhiṃ gahetvā ‘‘ āmantā ’’ ti paṭijānāti .

Athassa tādisassa lesavacanassa chalavādassa okāsaṃ adadamāno sakavādī ‘‘ yo saccikaṭṭho ’’ tiādimāha .

Tatrāyaṃ adhippāyo – yvāyaṃ heṭṭhā rūpavedanādiko dhammappabhedo āgato , na sammutisaccavasena , nāpi anussavādivasena gahetabbo , attano pana bhūtatāya eva saccikaṭṭho , attapaccakkhatāya ca paramattho , soM0.362 tathāpaṭiññāto puggalo tato tena saccikaṭṭhaparamatthena ākārena upalabbhati , yathā ruppanānubhavanādinā sakiyenākārena puna saccikaṭṭhaparamattho upalabbhati , kiṃ tava puggalopi evaṃ upalabbhatīti vuttaṃ hoti .

Na hevaṃ vattabbeti avajānanā paravādissa .

So hi tathārūpaṃ puggalaṃ anicchanto avajānāti .

Na hi attā nāma khandhādivimutto koci dissati aññatra byāmohamattā .

Tatrāyaṃ padacchedo – na hi evaṃ vattabbeti .

‘‘ Na ha evan ’’ tipi paṭhanti , dvinnampi evaṃ na vattabboti attho .

Ājānāhi niggahan ti sakavādivacanaṃ .

Yasmā te purimāya vattabbapaṭiññāya pacchimā navattabbapaṭiññā , pacchimāya ca purimā na sandhīyati , tasmā niggahaṃ patto , taṃ niggahaṃ dosaṃ aparādhaṃ ājānāhi , sampaṭicchāhīti attho .

Evaṃ niggahaṃ ājānāpetvā idāni taṃ ṭhapanāya ceva anulomapaṭilomato pāpanāropanānañca vasena pākaṭaṃ karonto ‘‘ hañci puggalo ’’ tiādimāha .

Tattha hañcīti yadi , sace puggalo upalabbhatīti attho .

Ayaṃ tāva paravādīpakkhassa anuvadanena ṭhapanato niggahapatiṭṭhāpanato niggahapāpanāropanānaṃ lakkhaṇabhūtā anulomaṭṭhapanā nāma .

Tena vata retiādi anulomapakkhe niggahassa pāpikattā anulomapāpanā nāma .

Tattha tenāti kāraṇavacanaṃ .

Vatāti okappanavacanaṃ niyamavacanaṃ .

Reti āmantanavacanaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – tena vata re vattabbe vata re hambho bhadramukha tena kāraṇena vattabbo evāti attho .

Yaṃ tattha vadesītiādi anulomapakkhe niggahassa āropitattā anulomaropanā nāma .

Yañcassa pariyosāne ‘‘ micchā ’’ ti padaṃ , tassa purato ‘‘ idaṃV0.278 te ’’ ti āharitabbaṃ .

Idaṃ te micchāti ayañhettha attho .

Evaṃ uparipiM0.363 .

Parato pāḷiyampi etaṃ āgatameva .

No ce pana vattabbetiādi ‘‘ na hevaṃ vattabbe ’’ ti paṭikkhittapakkhassa anuvadanena ṭhapitattā paṭilomato niggahapāpanāropanānaṃ lakkhaṇabhūtā paṭilomaṭṭhapanā nāma .

No ca vata retiādi paṭilomapakkhe niggahassa pāpitattā paṭilomapāpanā nāma .

Puna yaṃ tattha vadesītiādi paṭilomapakkhe niggahassa āropitattā paṭilomaropanā nāma .

Tatrāyaṃ ādito paṭṭhāya saṅkhepattho – yadi puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena , tena vata bho so upalabbhatīti vattabbo .

Yaṃ pana tattha vadesi ‘‘ vattabbo kho purimapañhe ‘ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī ’ ti no ca vattabbo dutiyapañhe ‘ tato so puggalo upalabbhatī ’’’ ti , idaṃ te micchāti evaṃ tāva anulomato ṭhapanāpāpanāropanā honti .

Atha na vattabbo dutiyapañhe ‘‘ tato so puggalo upalabbhatī ’’ ti , purimapañhepi na vattabbova .

Yaṃ pana tattha vadesi ‘‘ vattabbo kho purimapañhe ‘ saccikaṭṭhaparamatthena upalabbhatī ’ ti , no ca vattabbo dutiyapañhe ‘ tato so puggalo upalabbhatī ’’’ ti , idaṃ te micchāti evaṃ paṭilomato ṭhapanāpāpanāropanā honti .

Evametaṃ niggahassa ca anulomato dvinnaṃ , paṭilomato dvinnanti catunnaṃ pāpanāropanānañca vuttattā upalabbhatītiādikaṃ anulomapañcakaṃ nāma .

Ettha ca kiñcāpi anulomato pāpanāropanāhi eko , paṭilomato pāpanāropanāhi ekoti dve niggahā katā , ājānāhi niggahanti etasseva pana paṭhamassa niggahassa dvīhākārehi āropitattā ekovāyaṃ niggahoti gahetabbo .

Paṭhamo niggaho .

IdāniM0.364 paccanīkanayo hoti .

Tattha puggalo nupalabbhatīti pucchā paravādissa .

Sakavādī yathā rūpavedanādayo dhammā upalabbhanti , evaṃ anupalabbhanīyato ‘‘ āmantā ’’ ti paṭijānāti .

Puna itaro attanā adhippetaṃ saccikaṭṭhaṃyeva sandhāya ‘‘ yo saccikaṭṭho ’’ tiādimāha .

Sammutisaccaparamatthasaccāni vā ekato katvāpi paravādī evamāha .

Sakavādī puggalo hi upādāyapaññattisabbhāvatopi dvinnaṃ saccānaṃ ekato katvā pucchitattāpi ‘‘ na hevan ’’ ti paṭikkhipati .

Idāni kiñcāpi tena paṭhamaṃ paramatthasaccavasena nupalabbhanīyatā sampaṭicchitā , pacchā pana sammutisaccavasena vā vomissakavasena vā paṭikkhittā .

Paravādī panaV0.279 ‘‘ nupalabbhatī ’’ ti vacanasāmaññamattaṃ chalavādaṃ nissāya ‘‘ yaṃ tayā paṭhamaṃ paṭiññātaṃ , taṃ pacchā paṭikkhittan ’’ ti bhaṇḍanassa paṭibhaṇḍanaṃ viya attano katassa niggahakammassa paṭikammaṃ karonto ‘‘ ājānāhi paṭikamman ’’ ti āha .

Idāni yathāssa anulomapañcake sakavādinā vādaṭṭhapanaṃ katvā anulomapaṭilomato pāpanāropanāhi paravādiniggaho pākaṭo kato , evaṃ paṭikammaṃ pākaṭaṃ karonto ‘‘ hañci puggalo ’’ tiādimāha .

Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva atthato veditabbaṃ .

Yasmā panettha ṭhapanā nāma paravādipakkhassa ṭhapanato ‘‘ ayaṃ tava doso ’’ ti dassetuṃ ṭhapanamattameva hoti , na niggahassa vā paṭikammassa vā pākaṭībhāvakaraṇaṃ , pāpanāropanāhi panassa pākaṭīkaraṇaṃ hoti , tasmā idaṃ anulomapaṭilomato pāpanāropanānaṃ vasena catūhākārehi paṭikammassa katattā paṭikammacatukkaṃ nāmāti ekaṃ catukkaṃ veditabbaṃ .

Evaṃ paṭikammaṃ katvā idāni yvāssa anulomapañcake sakavādinā niggaho kato , tassa tameva chalavādaṃ nissāya dukkaṭabhāvaṃ dassento ‘‘ tvaṃ ce pana maññasī ’’ tiādimāha .

Tattha tvaṃ ce pana maññasīti yadi tvaṃ maññasi .

‘‘ VattabbeM0.365 kho ’’ ti idaṃ paccanīke ‘‘ āmantā ’’ ti paṭijānanaṃ sandhāya vuttaṃ ,‘‘ no ca vattabbe ’’ ti idaṃ pana ‘‘ na hevā ’’ ti avajānanaṃ sandhāya vuttaṃ .

Tena tava tatthāti tena kāraṇena tvaṃyeva tasmiṃ ‘‘ yo nupalabbhatī ’’ ti pakkhe hevaṃ paṭijānan ti ‘‘ āmantā ’’ ti evaṃ paṭijānanto .

Hevaṃ niggahetabbeti puna ‘‘ na hevā ’’ ti avajānanto evaṃ niggahetabbo .

Atha taṃ niggaṇhāmāti athevaṃ niggaṇhanārahaṃ taṃ niggaṇhāma , suniggahito ca hosīti sakena matena niggahitattā suniggahito ca bhavasi .

Evamassa niggahetabbabhāvaṃ dassetvā idāni taṃ niggaṇhanto ‘‘ hañcī ’’ tiādimāha .

Tattha ṭhapanāpāpanāropanā heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā .

Pariyosāne pana idaṃ te micchāti idaṃ tava vacanaṃ micchā hotīti attho .

Idaṃ chalavādena catūhi ākārehi niggahassa katattā niggahacatukkaṃ nāma .

Evaṃ niggahaṃ katvāpi idāni ‘‘ yadi ayaṃ mayā tava matena kato niggaho dunniggaho , yopi mama tayā heṭṭhā anulomapañcake kato niggaho , sopi dunniggaho ’’ ti dassento ‘‘ ese ce dunniggahite ’’ tiādimāha .

Tattha ese ce dunniggahiteti eso ce tava vādo mayā dunniggahito , atha vā eso ce tava mayā kato niggaho dunniggaho .

Hevamevaṃ tattha dakkhāti tatthāpi tayā mama heṭṭhā kate niggahe evamevaṃ passa .

Idāni yvāssa heṭṭhā sakavādinā niggahoV0.280 kato , taṃ ‘‘ vattabbe kho ’’ tiādivacanena dassetvā puna taṃ niggahaṃ aniggahabhāvaṃ upanento ‘‘ no ca mayaṃ tayā ’’ tiādimāha .

Tattha no ca mayaṃ tayā tattha hetāya paṭiññāyātiādīsu ayamattho – yasmā so tayā mama kato niggaho dunniggaho , tasmā mayaṃ tayā tattha anulomapañcake ‘‘ āmantā ’’ ti etāya paṭiññāya evaṃ paṭijānantā puna ‘‘ na hevā ’’ ti paṭikkhepe katepiM0.366 ‘‘ ājānāhi niggahan ’’ ti evaṃ niggahetabbāyeva , evaṃ aniggahetabbampi maṃ niggaṇhāsi , īdisena pana niggahena dunniggahitā mayaṃ homa .

Idāni yaṃ niggahaṃ sandhāya dunniggahitā ca homāti avoca , taṃ dassetuṃ ‘‘ hañci puggalo … pe … idaṃ te micchā ’’ ti āha .

Evamidaṃ anulomapaṭilomato catūhi pāpanāropanāhi niggahassa upanītattā upanayanacatukkaṃ nāma hoti .

Idāni na hevaṃ niggahetabbetiādikaṃ niggamanacatukkaṃ nāma hoti .

Tattha na hevaṃ niggahetabbeti yathāhaṃ tayā niggahito , na hi evaṃ niggahetabbo , etassa hi niggahassa dunniggahabhāvo mayā sādhito .

Tena hīti tena kāraṇena .

Yasmā esa niggaho dunniggaho , tasmā yaṃ maṃ niggaṇhāsi .

Hañci puggalo … pe … idaṃ te micchāti idaṃ niggaṇhanaṃ tava micchāti attho .

Tena hi ye kate niggaheti yena kāraṇena idaṃ micchā , tena kāraṇena yo tayā niggaho kato , so dukkaṭo .

Yaṃ mayā paṭikammaṃ kataṃ , tadeva sukataṃ .

Yāpi cesā paṭikammacatukkādivasena kathāmaggasampaṭipādanā katā , sāpi sukatāti .

Tadeva puggalo upalabbhatītiādikassa anulomapañcakassa nupalabbhatītiādikānaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānañca vasena anulomapaccanīkaṃ nāma niddiṭṭhanti veditabbaṃ .

Ettāvatā sakavādino pubbapakkhe sati paravādino vacanasāmaññamattena chalavādena jayo hoti .

Idāni yathā paravādino pubbapakkhe sati sakavādino dhammeneva tathena jayo hoti , tathā vāduppattiṃ dassetuṃ ‘‘ puggalo nupalabbhatī ’’ ti paccanīkānulomapañcakaṃ āraddhaṃ .

Tattha paccanīke pucchā paravādissa , rūpādibhedaṃ saccikaṭṭhaparamatthaṃM0.367 sandhāya paṭiññā sakavādissa , suddhasammutisaccaṃ vā paramatthamissakaṃ vā sammutisaccaṃ sandhāya ‘‘ yo saccikaṭṭho ’’ ti puna anuyogo paravādissa , sammutivasena ‘‘ puggalo nupalabbhatī ’’ ti navattabbattā missakavasena vā anuyogassa saṃkiṇṇattā ‘‘ na hevan ’’ ti paṭikkhepo sakavādissa , paṭiññātaṃ paṭikkhipatīti vacanasāmaññamattena ‘‘ ājānāhi niggahan ’’ tiādivacanaṃ paravādissa .

Evamayaṃ puggalo nupalabbhatītiV0.281 dutiyavādaṃ nissāya dutiyo niggaho hotīti veditabbo .

Evaṃ tena chalena niggaho āropito .

Idāni dhammena samena paravādipaṭiññāya attano vāde jayaṃ dassetuṃ anulomanaye pucchā sakavādissa , attano laddhiṃ nissāya paṭiññā paravādissa , laddhiyā okāsaṃ adatvā paramatthavasena puna anuyogo sakavādissa , paramatthavasena puggalassa anupalabbhanato paṭikkhepo paravādissa , tato paraṃ dhammena samena attano jayadassanatthaṃ ‘‘ ājānāhi paṭikamman ’’ tiādi sabbaṃ sakavādivacanameva hoti .

Tattha sabbesaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānaṃ heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo .

Evamidaṃ ‘‘ puggalo nupalabbhatī ’’ tiādikassa paccanīkapañcakassa ‘‘ upalabbhatī ’’ tiādīnaṃ paṭikammaniggahopanayananiggamanacatukkānañca vasena paccanīkānulomapañcakaṃ nāma niddiṭṭhaṃ hoti .

Evametāni paṭhamasaccikaṭṭhe dve pañcakāni niddiṭṭhāni , tatthetaṃ vuccati –

‘‘ Niggaho paravādissa , suddho paṭhamapañcake ;

Asuddho pana tasseva , paṭikammajayo tahiṃ .

‘‘ Niggaho sakavādissa , asuddho dutiyapañcake ;

Visuddho pana tasseva , paṭikammajayo tahiṃ .

‘‘ Tasmā dvīsupi ṭhānesu , jayova sakavādino ;

Dhammena hi jayo nāma , adhammena kuto jayo .

‘‘ SaccikaṭṭheM0.368 yathā cettha , pañcakadvayamaṇḍite ;

Dhammādhammavaseneva , vutto jayaparājayo .

‘‘ Ito paresu sabbesu , saccikaṭṭhesu paṇḍito ;

Evameva vibhāveyya , ubho jayaparājaye ’’ ti .( kathā . aṭṭha .7-10);

Paṭhamo suddhikasaccikaṭṭho niṭṭhito .

EvaṃV0.282 suddhikasaccikaṭṭhaṃ vitthāretvā idāni tameva aparehipi okāsādīhi nayehi vitthāretuṃ puna ‘‘ puggalo upalabbhatī ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha pucchā sakavādissa , paṭiññā paravādissa .

Puna sabbatthāti sarīraṃ sandhāya anuyogo sakavādissa , rūpasmiṃ attānaṃ samanupassanādosañca ‘‘ aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran ’’ ti āpajjanadosañca disvā paṭikkhepo paravādissa .

Sesamettha anulomapaccanīkapañcake heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .

Pāṭho pana saṃkhitto .

Tattha yasmā sarīraṃ sandhāya ‘‘ sabbattha nupalabbhatī ’’ ti vutte sarīrato bahi upalabbhatīti āpajjati , tasmā paccanīke paṭikkhepo sakavādissa , paṭhamaṃ anujānitvā pacchā avajānātīti chalavādassa vasena paṭikammaṃ paravādissa , sesaṃ pākaṭameva .

Dutiyanaye sabbadāti purimapacchimajātikālañca dharamānaparinibbutakālañca sandhāya anuyogo sakavādissa , sveva khattiyo so brāhmaṇotiādīnaṃ āpattidosañca dharamānaparinibbutānaṃ visesābhāvadosañca disvā paṭikkhepo paravādissa .

Sesaṃ paṭhamanaye vuttasadisameva .

Tatiyanaye sabbesūti khandhāyatanādīni sandhāya pucchā sakavādissa , rūpasmiṃ attā , cakkhusmiṃ attātiādidosabhayena paṭikkhepo paravādissa .

Sesaṃ tādisamevāti .

EvamimāniM0.369 tīṇi mukhāni anulomapaccanīkapañcake anulomamattavaseneva tāva paṭipāṭiyā bhājetvā puna paccanīkānulomapañcake paccanīkamattavaseneva bhājetuṃ ‘‘ puggalo nupalabbhatī ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha heṭṭhā vuttanayena attho veditabbo .

Ettāvatā suddhikassa ceva imesañca tiṇṇanti catunnaṃ saccikaṭṭhānaṃ ekekasmiṃ saccikaṭṭhe anulomapaccanīkassa , paccanīkānulomassa cāti dvinnaṃ dvinnaṃ paccanīkānaṃ vasena ayaṃ aṭṭhamukhā nāma vādayutti niddiṭṭhā hotīti veditabbā .

Yā ekekasmiṃ mukhe ekekassa niggahassa vasena vuccati .

Tatthetaṃ vuccati –

‘‘ Evaṃ catubbidhe pañhe , pañcakadvayabhedato ;

Esā aṭṭhamukhā nāma , vādayutti pakāsitā .

‘‘ AṭṭhevaV0.283 niggahā tattha , cattāro tesu dhammikā ;

Adhammikā ca cattāro , sabbattha sakavādino ;

Jayo parājayo ceva , sabbattha paravādino ’’ ti .( kathā . aṭṭha .14);

Ayaṃ tāvettha anuttānatthato saṃvaṇṇanā .

Atthavinicchayo panetthāpi moggaliputtatissattherena kataniddesassa nayamukhamattadassanavaseneva hoti .

Therena hi bhagavatā ṭhapitāya etissā mātikāya paduddhāravasena niddesaṃ akatvā bhagavatā dinnaaṭṭhamukhavādayuttinaye ṭhatvā aparehi pariyāyehi puggalavādaṃ , tadaññaṃ nānappakāraṃ micchāgāhañca nirākaronteneva puggalakathaṃ ādiṃ katvā sādhikadvisatakathāhi niddeso kato .

Tattha puggalavādanirākaraṇatthaṃ tāva khandhāyatanadhātuindriyavasena sattapaññāsāya dhammesu ekekena saddhiṃ ‘‘ puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena , rūpañca upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena … pe … puggalo upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthena , vedanāpiM0.370 upalabbhati saccikaṭṭhaparamatthenā ’’ tiādinā nayena puggalasaṃsandanavasappavattaṃ suddhikasaṃsandanaṃ , yathā rūpavedanādayo sattapaññāsa dhammā aññamaññā visadisā upalabbhanti , evaṃ rūpādīhi visadiso puggalo upalabbhatīti pucchanavasappavattaṃ opammasaṃsandanaṃ ,‘‘ rūpaṃ puggalo , rūpasmiṃ puggalo , aññatra rūpā puggalo , puggalasmiṃ rūpan ’’ ti evaṃ catukkanayena sattapaññāsāya dhammehi pucchanavasappavattaṃ catukkanayasaṃsandananti tividhā saṃsandananayā vuttā .

Tattha puggalassa rūpādisabhāvatte niccasassatucchedādippasaṅgato yathānurūpaṃ nirākaraṇaṃ veditabbaṃ , ativitthārabhayenettha upari cetaṃ na vitthārīyati .

Tato ‘‘ yathā rūpādayo sappaccayā , appaccayādayo vā honti , evaṃ tava puggalopi sappaccayatādilakkhaṇayutto ’’ ti pucchanavasappavattā lakkhaṇayuttikathā ,‘‘ puggalo ’’ ti ,‘‘ upalabbhatī ’’ ti ca padadvayādisodhanatthaṃ ‘‘ yo puggalo , so upalabbhati .

Yo vā upalabbhati , so puggalo ’’ tiādipucchanavasappavattaṃ vacanasodhanaṃ ,‘‘ rūpadhātuyā rūpī ’’ tiādi nāmapaññattisodhanavasappavatto paññattānuyogo ca ,‘‘ sova puggalo sandhāvati asmā lokā paraṃ lokaṃ , añño vā , na añño vā , neva añño nānañño vā ’’ tiādinā gatiparivattanamukhena cutipaṭisandhānuyogoV0.284 ,‘‘ rukkhaṃ upādāya chāyādīnaṃ viya khandhādiṃ upādāya paramatthato puggalapaññattī ’’ ti vāde tassa aniccasaṅkhatatādippasaṅgadīpako upādāpaññattānuyogo ,‘‘ kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ kārako puggalo ’’ ti vāde tassa vaṭṭadukkhānupacchedādippasaṅgadīpako purisakārānuyogo ca ,‘‘ yo iddhivikubbako , so puggalo ’’ tiādivādabhedako abhiññānuyogo ,‘‘ mātāpitādayo nāma atthi , tena puggalo atthī ’’ ti vādabhedako ñātakānuyogoM0.371 ,‘‘ evaṃ khattiyo ’’ tiādi jātyānuyogo ,‘‘ gahaṭṭho pabbajito ’’ tiādi paṭipattānuyogo ,‘‘ devo manusso ’’ tiādi upapattānuyogo ,‘‘ sotāpanno ’’ tiādi paṭivedhānuyogo ,‘‘ aṭṭha purisapuggalā ’’ tiādi saṅghānuyogo ,‘‘ puggalo saṅkhato ’’ tiādivasappavatto saccikaṭṭhasabhāgānuyogo ,‘‘ sukhaṃ vedanaṃ vediyamāno ’’ tiādi vedakānuyogo ,‘‘ kāye kāyānupassī ’’ tiādi kiccānuyogo ,‘‘ atthi puggalo attahitāya paṭipanno ’’ tiādinā puggalasabhāvasādhakasuttesu sannissitesu –

Sabbe dhammā anattā ( ma . ni .1.353,356; dha . pa .279), dukkhameva uppajjamānaṃ uppajjati ( saṃ . ni .2.15).

Kinnu sattoti paccesi , māra diṭṭhigataṃ nu te ;

Suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ , nayidha sattūpalabbhati .

Dukkhameva hi sambhoti , dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca ;

Nāññatra dukkhā sambhoti , nāññaṃ dukkhā nirujjhati .( saṃ . ni .1.171);

Yasmā ca kho , ānanda , suññaṃ attena vā attaniyena vā … pe … tasmā suñño lokoti vuccati ( saṃ . ni .4.85).

‘‘ Attani vā , bhikkhave , sati attaniyaṃ meti assāti … pe … attani ca bhikkhave attaniye ca saccato thetato anupalabbhaniyamāne yampi taṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ , so loko , so attā , so pecca bhavissāmi , nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo , sassatisamaṃ tatheva ṭhassāmītiV0.285 , nanāyaṃ , bhikkhave , kevalo paripūro bāladhammo ’’ ti ( ma . ni .1.244),‘‘ tatra , seniya , yvāyaṃ satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato na paññāpeti , abhisamparāye ca … pe … ayaṃ vuccati , seniya , satthāM0.372 sammāsambuddho ’’ tiādinā puggalābhāvadīpakasuttasandassanavasappavatto suttasandassanānuyogo cāti ettakena kathāmaggena vitthārato paṭhamā puggalakathā vibhattā .

Tattha ‘‘ atthi puggalo attahitāya paṭipanno ’’ tiādīsu yathā rūpādayo dhammā paccattalakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena labbhanti , na evaṃ puggalo , rūpādīsu pana sati lokavohāramattena ‘‘ atthi puggalo ’’ ti vuccatīti .

Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

‘‘ imā kho , citta … pe … lokavohārā lokapaññattiyo ’’ ti ( dī . ni .1.440).

Dvidhāpi buddhānaṃ kathā sammutikathā , paramatthakathā ca .

Tattha ‘‘ satto puggalo gāmo pabbato ’’ tiādikā sammutikathā nāma ,‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattā khandhā āyatanānī ’’ tiādikā paramatthakathā nāma .

Buddhā hi ye ye sattā yathā yathā bujjhitvā catusaccapaṭivedhaṃ kātuṃ sakkonti , tesaṃ tesaṃ tathā tathā sammutivasena vā paramatthavasena vā vomissakavasena vā desetvā nāmarūpaparicchedadassanavaseneva amataṃ maggaṃ pakāsenti .

Ayañhi –

Duve saccāni akkhāsi , sambuddho vadataṃ varo ;

Sammutiṃ paramatthañca , tatiyaṃ nupalabbhati .

Tattha –

Saṅketavacanaṃ saccaṃ , lokasammutikāraṇaṃ ;

Paramatthavacanaṃ saccaṃ , dhammānaṃ tathalakkhaṇaṃ .

Tasmā viññū akatvāna , byañjanebhinivesanaṃ ;

Paramatthe patiṭṭhāya , puggalādiṃ vivajjaye .

Paññattiṃ anatikkamma , paramattho pakāsito ;

Vināyakena so yasmā , tasmā aññopi paṇḍito ;

Paramatthaṃ pakāsento , samaññaṃ nātidhāvayeti .( kathā . aṭṭha .237);

Ayaṃ puggalakathānayo .

Issues

Mohavicchedanī

Mohavicchedanī