Issues
Mohavicchedanī
Mohavicchedanī

3. Dhātukathāmātikā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Dhātukathāmātikā

IdāniM0.323V0.247 vibhaṅgamātikānantaraṃ –
Ayaṃ dhātukathādīnaṃ , sampattā atthavaṇṇanā ;
Mātikānaṃ yato tasmā , pañcannampi yathārahaṃ .
Anuttānatthato ceva , saṅkhepenatthanicchayā ;
Vibhaṅganayato ceva , hoti saṃvaṇṇanānayo .
Tattha dhātukathāmātikāya tāva saṃvaṇṇanā hoti .
Sā panesā nikkhepato pañcadhā ṭhitā – nayamātikā abbhantaramātikā nayamukhamātikā lakkhaṇamātikā bāhiramātikāti .
Tattha ‘‘ saṅgaho , asaṅgaho … pe … vippayuttena saṅgahitaṃ asaṅgahitan ’’ ti ayaṃ cuddasahi padehi nikkhittā saṅgahādikena nayena dhātukathāya dhammā vibhattāti dassetuṃ ṭhapitattā nayamātikā nāma , yā ‘‘ mūlamātikā ’’ tipi vuccati .
‘‘ Pañcakkhandhā … pe … manasikāro ’’ ti ayaṃ pañcavīsādhikena padasatena nikkhittā saṅgahādinayena vibhajitabbabhāvena dhātukathāya abbhantare eva ṭhapitattā abbhantaramātikā nāma , yā ‘‘ dhātukathāmātikā ’’ tipi vuccati .
‘‘ Tīhi saṅgaho , tīhi asaṅgaho , catūhi sampayogo , catūhi vippayogo ’’ ti ayaṃ catūhi padehi nikkhittā khandhādīsu ca kusalattikādīsu ca mātikādhammesu tīhi khandhāyatanadhātupadehevaV0.248 saṅgaho asaṅgaho ca , tathā catūhi arūpakkhandhehi sampayogo , vippayogo cāti imesaṃ saṅgahāsaṅgahādīnaṃ nayānaṃ mukhānīti dassetuṃ ṭhapitattā nayamukhamātikā nāma .
‘‘ SabhāgoM0.324 visabhāgo ’’ ti ayaṃ dvīhi padehi nikkhittā sabhāgavisabhāgalakkhaṇavaseneva saṅgahāsaṅgahanayā ceva sampayogavippayoganayā ca hontīti dassetuṃ ṭhapitattā lakkhaṇamātikā nāma .
Sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikāti ayaṃ chasaṭṭhi tikapadāni , dve ca dukapadasatāni saṅkhipitvā nikkhittā dhātukathā mātikāto bahi ṭhapitattā bāhiramātikā nāma .
Evametissā pañcavidhāya mātikāya ayamanuttānatthavaṇṇanā .
Saṅgahotiādīsu hi saṅgaho tāva jātisañjātikiriyāgaṇanavasena catubbidho .
Tattha ‘‘ sabbe khattiyā āgacchantu , yā cāvuso visākha , sammāvācā , yo ca sammākammanto , yo ca sammāājīvo , ime dhammā sīlakkhandhe saṅgahitā ’’ ti ( ma . ni .1.462) ayaṃ jātisaṅgaho nāma .
‘‘ Sabbe kosalakā āgacchantu , yo cāvuso visākha , sammāvāyāmo , yā ca sammāsati , yo ca sammāsamādhi , ime dhammā samādhikkhandhe saṅgahitā ’’ ti ( ma . ni .1.462) ayaṃ sañjātisaṅgaho nāma , ekaṭṭhāne jātisambandhabhāvena saṅgahoti attho .
‘‘ Sabbe hatthārohā āgacchantu , yā cāvuso visākha , sammādiṭṭhi , yo ca sammāsaṅkappo , ime dhammā paññākkhandhe saṅgahitā ’’ ti ( ma . ni .1.462) ayaṃ kiriyāsaṅgaho nāma .
‘‘ Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati , tena vata re vattabbe ‘ cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahitan ’’’ ti ( kathā .471) ayaṃ gaṇanasaṅgaho nāma , ayamidha adhippeto .
Tappaṭipakkhena asaṅgaho veditabbo .
Tesaṃ vikappato saṅgahitena asaṅgahitādīni , ekuppādekanirodhaekavatthukaekārammaṇatāvasena sampayogo , tappaṭipakkhato vippayogo , tesaṃ vikappato sampayuttena vippayuttādīni , tadubhayasaṃsaggavikappato saṅgahitena sampayuttaṃ vippayuttan tiādīni caM0.325 veditabbāni .
Sesaṃ vuttatthameva .
Ayaṃ tāvettha anuttānapadattho .

Saṅgahāsaṅgahapadatthavaṇṇanā

Atthavinicchayato pana yasmā abbhantaramātikāya rūpakkhandhādīni , bāhiramātikāya kusalādīni ca ‘‘ saṅgaho asaṅgaho ’’ tiādikehi nayamātikāpadehi ‘‘ tīhi saṅgaho , tīhi asaṅgaho ’’ tiādinayamukhamātikāvasenaV0.249 yathārahaṃ niddesatthāya bhagavatā ṭhapitāni , tasmā khandhādīnaṃ saṅgahādīnaṃ pāḷiyaṃ vuttānusāreneva saṅkhepato atthavinicchayo hoti .
Iminā nayena vibhaṅganayo sakkā ñātunti taṃ visuṃ na vakkhāma .
Tattha saṅgahāsaṅgahavāre khandhānaṃ tāva ayaṃ niddese nayo – rūpakkhandho ekena khandhena ekādasahi āyatanehi ekādasahi dhātūhi saṅgahito .
Catūhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi asaṅgahito .
Tattha ekādasahīti manāyatanavajjehi .
Dhammāyatanenāpi hi keci rūpadhammā saṅgahitā .
Ekādasahīti sattaviññāṇadhātuvajjāhi .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Vedanādayo tayo khandhā yathāsakaṃ ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā saṅgahitā , catūhi khandhehi ekādasahi āyatanehi sattarasahi dhātūhi asaṅgahitā , tathā viññāṇakkhandhopi .
Kevalaṃ panettha sattahi viññāṇadhātūhi saṅgahito , ekādasahi dhātūhi asaṅgahitoti ettakameva viseso .
Tattha hi vedanādīnaṃ tiṇṇaṃ khandhānaṃ ekena dhammāyatanena ca ekāya dhammadhātuyā ca saṅgahitatā veditabbā .
Pāḷiyaṃ panettha khandhapadaniddese , upari āyatanādiniddesesu ca ‘‘ rūpakkhandho ca vedanākkhandho ca dvīhi khandhehi ekādasahāyatanehi ekādasahiM0.326 dhātūhi saṅgahitā ’’ tiādinā ( dhātu .15) dvimūlakādinayenāpi vitthāranayo vibhatto , sopi iminā ekamūlanayānusārena sabbattha suviññeyyoti na vitthārayimhā .
Ayaṃ khandhapadaniddesanayo .
Āyatanadhātupadānampi khandhapade vuttānusāreneva tīhi saṅgaho , tīhi asaṅgaho ca yathāyogaṃ yojetvā ñātabbo .
Kevalaṃ panettha dhammāyatanadhammadhātūsu asaṅkhatassa khandhasaṅgahābhāvā taṃ ṭhapetvā sesānaṃ khandhesu saṅgaho veditabbo .
Saccesu dukkhasaccaṃ sabbehi khandhāyatanadhātūhi .
Samudayamaggasaccāni saṅkhārakkhandhena , dhammāyatanadhammadhātūhi ca saṅgahitāni .
Nirodhasaccaṃ khandhena asaṅgahitaṃ , dhammāyatanadhammadhātūhi eva saṅgahitaṃ .
Indriyesu jīvitindriyaṃ dvīhi rūpakkhandhasaṅkhārakkhandhehi .
Sukhindriyādīni pañca vedanākkhandhenaV0.250 , saddhādīni saṅkhārakkhandhena , sabbāni cetāni jīvitindriyādīni , itthindriyapurisindriyādīnipi dhammāyatanadhammadhātūhi saṅgahitāni .
Sesindriyāni suviññeyyāni .
Paṭiccasamuppādesu nāmarūpaṃ viññāṇavajjitehi catūhi khandhehi , ekādasahi āyatanadhātūhi ca saṅgahitaṃ .
Ettha hi pavattiyaṃ nāmarūpassāpi gahitattā saddāyatanampi gahitanti veditabbaṃ .
Saḷāyatanaṃ dvīhi khandhehi , pasādaviññāṇabhūtehi chahi āyatanehi , dvādasahi dhātūhi saṅgahitaṃ .
Upapattibhavo pana kāmabhavabhūto pañcahi khandhehi , saddāyatanavajjitehi ekādasahi āyatanehi , sattarasahi dhātūhi .
Rūpabhavo pañcahi khandhehi , saddādicatukkaghānādittayatabbiññāṇavajjehi pañcahāyatanehi , aṭṭhahi dhātūhiM0.327 saṅgahito .
Asaññībhavo ekena rūpakkhandhena , rūpadhammavasena dvīhi āyatanadhātūhi saṅgahito .
Ghānādittayaṃ panettha āyatanādikiccākaraṇato āyatanadhātūhi asaṅgahitampi rūpakkhandhena saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .
Bhavassa ca ekantamupādinnattā pavattivipākānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ gahaṇepi anupādinnasaddāyatanassa idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Arūpabhavo catūhi khandhehi dvīhi āyatanadhātūhi .
Jātijarāmaraṇāni nāmarūpadhammānaṃ lakkhaṇattā dvīhi rūpakkhandhasaṅkhārakkhandhehi .
Sokadukkhadomanassāni vedanākkhandhena .
Upāyāso saṅkhārakkhandhena , dhammāyatanadhammadhātūhi ca saṅgahito .
Paridevo rūpakkhandhasaddāyatanasaddadhātūhi .
Sesāni panettha paṭiccasamuppādaṅgāni , satipaṭṭhānasammappadhānā ca suviññeyyāva .
Iddhipādā dvīhi khandhehi , āyatanehi , dhātūhi saṅgahitā .
Ettha ca cittiddhipādassa dhammadhātumanoviññāṇadhātuniyamato soḷasahi dhātūhi asaṅgaho veditabbo .
Jhānāni dvīhi vedanāsaṅkhārakkhandhehi , ekenāyatanena , ekāya dhātuyā ca saṅgahitāni .
Appamaññā ekena khandhena , ekena āyatanena , ekāya dhātuyā saṅgahitā .
Evaṃ pañcindriyādīnipi .
Kevalaṃ pana cittaṃ sattahi viññāṇadhātūhi saṅgahitanti ettakameva viseso .
Sabbesampi cesa vuttāvasesehi khandhāyatanadhātūhi asaṅgahitabhāvo veditabbo .
Iminā nayena bāhiramātikāyapi ‘‘ kusalā dhammā , akusalā dhammā catūhi khandhehi , dvīhi āyatanehi , dhātūhi saṅgahitā .
Abyākatā pana asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā pañcahi khandhehi dvādasahi āyatanehi aṭṭhārasahi dhātūhi saṅgahitā ’’ tiādinā yojetvā saṅgahāsaṅgaho ñātabbotiM0.328V0.251 ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana dhātukathāpāḷiaṭṭhakathāsu ( dhātu .77 ādayo ; dhātu . aṭṭha .77) gahetabboti .
Niṭṭhito ‘‘ saṅgaho asaṅgaho ’’ ti padassa
Atthavinicchayo .

Saṅgahitenaasaṅgahitapadatthavaṇṇanā

Saṅgahitenaasaṅgahitapade sabbesaṃ rūpakkhandhādipadānaṃ niddeso na sambhavati .
Yāni panettha padāni rūpekadesaṃ , arūpena asammissaṃ viññāṇekadesañca aññena asammissaṃ dīpenti , tesamidha niddeso .
Tāni pana manāyatanadhammāyatanavajjitānaṃ dasāyatanānaṃ , dhammadhātuvajjitānaṃ sattarasannaṃ dhātūnaṃ , sattarūpindriyānañca vasena veditabbāni , na rūpakkhandhādīnaṃ .
Teneva pāḷiyaṃ –
‘‘ Dasāyatanā sattarasa dhātuyo ,
Sattindriyā asaññābhavo ekavokārabhavo ;
Paridevo sanidassanasappaṭighaṃ ,
Anidassanaṃ punadeva sappaṭighaṃ upādā ’’ ti .( dhātu .178)–
Evaṃ uddānagāthā vuttā .
Rūpakkhandhena hi rūpakkhandhova saṅgahito , evaṃ vedanākkhandhādīhi ca vedanākkhandhādayova .
Tepi ca yehi kehici āyatanadhātūhi asaṅgahitā nāma natthīti tesaṃ saṅgahitena asaṅgahitattābhāvā yathāvuttāyatanānaṃ vasenevettha atthavinicchayo hoti .
Idaṃ hettha lakkhaṇaṃ – yaṃ khandhapadena saṅgahitaṃ hutvā āyatanadhātupadehi asaṅgahitaṃ , khandhāyatanapadehi vā saṅgahitaṃ hutvā dhātupadena asaṅgahitaṃ , tassa khandhāyatanadhātūhi asaṅgahoM0.329 vuccati .
Kathaṃ ?
Cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā , āyatanasaṅgahena , dhātusaṅgahena ca asaṅgahitā , te dhammā katihi khandhehi , āyatanehi , dhātūhi asaṅgahitā ?
Te dhammā catūhi khandhehi dvīhi āyatanehiV0.252 aṭṭhahi dhātūhi asaṅgahitā .
Evaṃ rūpāyatanādīsupi pasādavisayabhūtesu dhātūsu , rūpindriyādīsu ca yojanakkamo veditabbo .
Tatrāyaṃ nayo – cakkhāyatanena ye rūpadhammā khandhasaṅgahena rūpakkhandhoti saṅgahitā , āyatanadhātusaṅgahena cakkhāyatanena asaṅgahitā , cakkhudhātuyā asaṅgahitā , cakkhāyatanacakkhudhātūhi ekassevetassa cakkhussa visuṃ āyatanadhātūsu saṅgahitattā te cakkhāyatanavirahitā sabbe rūpadhammā catūhi arūpakkhandhehi cakkhāyatanaṃ manāyatananti dvīhi āyatanehi cakkhudhātu sattaviññāṇadhātūti aṭṭhahi dhātūhi asaṅgahitā .
Upari rūpāyatanādīsupi eseva nayo .
Imasmiṃ hi vāre cakkhāyatanassa attano tīhipi khandhāyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitatāya asaṅgahitattābhāvā khandhasaṅgahena saṅgahitaṃ , āyatanasaṅgahena asaṅgahitaṃ , dhātusaṅgahena asaṅgahitanti evaṃ tīhipi saṅgahitāsaṅgahitavisesanehi visiṭṭhasseva ‘‘ katihi khandhehī ’’ tiādinā khandhādīhi asaṅgahassa vuccamānattā ca arūpakkhandhehi saha bahibhūtatā veditabbā .
Yathā cettha cakkhāyatanena upalakkhitānaṃ rūpadhammānaṃyeva saṅgahitena asaṅgahitatā , na cakkhāyatanassa , evaṃ upari rūpāyatanādīhi upalakkhitavārepi yathārahaṃ ñātabbā .
Sesesu pana cakkhuviññāṇadhātuyā ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā , āyatanasaṅgahena saṅgahitā , dhātusaṅgahena asaṅgahitā , te dhammā catūhi khandhehi ekādasahi āyatanehiM0.330 dvādasahi dhātūhi asaṅgahitā .
Evaṃ sesaviññāṇadhātūsupi .
Paṭiccasamuppādaṅgesu asaññībhavena ye dhammā … pe … te dhammā catūhi khandhehi dasahāyatanehi soḷasahi dhātūhi asaṅgahitā .
Upādādhammehi ye dhammā … pe … te dhammā catūhi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi asaṅgahitāti ime cattāro vārā apubbavisesā samāyeva .
Tattha cakkhuviññāṇavāre dvādasahīti cha viññāṇadhātuyo vajjetvā avasesāhi dhātūhi sesā cha viññāṇadhātuyova khandhāyatanasaṅgahehi saṅgahitā , dhātusaṅgaheneva asaṅgahitā .
Avasesāhi dvādasahi dhātūhi asaṅgahitāti .
Esa nayo sesaviññāṇadhātūsupi .
Dutiye tīhāyatanehīti rūpāyatanadhammāyatanamanāyatanehi .
Asaññibrahmaloke hi rūpāyatanadhammāyatanavasena dve āyatanāni upapattibhavabhāvena pāḷiyaṃ āgatāni , te pana khandhehi saṅgahitāni , āyatanadhātūsu asaṅgahitāni .
Tadavasesāni nava rūpāyatanāni , tāni tehevaV0.253 ca dvīhi manāyatanadhammāyatanehi ca asaṅgahitāni nāma honti .
Navahi dhātūhīti rūpadhātudhammadhātūhi saddhiṃ sattahi viññāṇadhātūhi .
Tatiye dasahīti rūpāyatanadhammāyatanavajjehi .
Soḷasahīti rūpadhātudhammadhātuvajjāhi .
Anidassanasappaṭighāni nāma nava oḷārikāyatanāni , tāni tehi khandhasaṅgahena saṅgahitāni , āyatanadhātusaṅgahehi ca asaṅgahitāni , rūpāyatanadhammāyatanāni dvepi sesehi āyatanadhātūhi asaṅgahitāni nāma honti .
Catutthe ekādasahīti phoṭṭhabbāyatanavajjehi phoṭṭhabbāyatanassa upādādhammehi āyatanādīsu asaṅgahitattā .
SesaṃM0.331 suviññeyyameva .
Ayaṃ saṅgahitenaasaṅgahitapade nayo .

Asaṅgahitenasaṅgahitapadatthavaṇṇanā

Asaṅgahitenasaṅgahitapade pana yāni padāni viññāṇena vā oḷārikarūpena vā asammissaṃ dhammāyatanekadesaṃ dīpenti , tāneva niddisīyanti , tāni pana vedanādīnaṃ tiṇṇaṃ khandhānaṃ , dukkhasaccavajjitānaṃ tiṇṇaṃ saccānaṃ , pasādamanovajjitānaṃ soḷasannaṃ indriyānaṃ , avijjāsaṅkhāraphassavedanātaṇhupādānakammabhavajātijarāmaraṇasokadukkhadomanassupāyāsavasena cuddasapaccayākārapadānañca vasena veditabbāni , na rūpakkhandhādīnaṃ .
Teneva aṭṭhakathāyaṃ –
‘‘ Tayo khandhā tathā saccā , indriyāni ca soḷasa ;
Padāni paccayākāre , cuddasūpari cuddasa .
‘‘ Samatiṃsa padā honti , gocchakesu dasasvatha ;
Duve cūḷantaradukā , aṭṭha honti mahantarā ’’ ti .( dhātu . aṭṭha .179)–
Evaṃ uddānagāthā vuttā .
Idaṃ hettha lakkhaṇaṃ – yaṃ khandhapadena asaṅgahitaṃ , āyatanadhātupadehi saṅgahitaṃ , tasseva tīhi visesanehi visiṭṭhassa khandhādīhi saṅgaho vuccati .
Kathaṃ ?
Vedanākkhandhena ye dhammā khandhasaṅgahena asaṅgahitā , āyatanadhātusaṅgahehi saṅgahitā , te dhammā katihiV0.254 khandhehi , āyatanehi , dhātūhi saṅgahitā ?
Te dhammā asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā saṅgahitāti .
Tatrāyaṃ nayo – vedanākkhandhena hi nibbānaṃ , sukhumarūpaṃ , saññāsaṅkhārā ca khandhasaṅgahena asaṅgahitā hutvā dhammāyatanadhammadhātusaṅgahena saṅgahitā .
Tesu nibbānaṃ khandhasaṅgahaṃ naM0.332 gacchati , sesā tīhi rūpasaññāsaṅkhārakkhandhehi saṅgahaṃ gacchanti , āyatanadhātuyo panettha dhammāyatanadhammadhātūnaṃ vaseneva sabbattha veditabbā itarāsaṃ asambhavā , imesu ca nibbānampi saṅgahaṃ gacchati .
Teneva hi ‘‘ asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā ’’ ti vuttaṃ .
Tassāyamattho – khandhasaṅgahe eva asaṅkhataṃ ṭhapetvā , na itarasaṅgahesūti evaṃ saññākkhandhādīsupi yojanā veditabbā .
Ayaṃ pana viseso – jīvitindriyena ye dhammā … pe … te dhammā dvīhi vedanāsaññākkhandhehi saṅgahitā , rūpārūpajīvitindriyehi nibbānavedanāsaññāviññāṇakkhandhā khandhasaṅgahena asaṅgahitā , tesu ca nibbānavedanāsaññāva āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitāti .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Ayaṃ asaṅgahitenasaṅgahitapade nayo .

Saṅgahitenasaṅgahitapadatthavaṇṇanā

Saṅgahitenasaṅgahitapade pana yāni padāni saṅkhārekadesaṃ aññena asammissaṃ dīpenti vedanekadesaṃ vā sukhumarūpaṃ vā saddekadesaṃ vā , tāneva niddisīyanti .
Khandhāyatanadhātūsu ekampi koṭṭhāsaṃ sakalena gahetvā ṭhitapadāni na yujjanti .
Tāni pana dvinnaṃ samudayamaggasaccānaṃ , pannarasindriyānaṃ , ekādasapaṭiccapadādīnañca vasena veditabbāni .
Idaṃ hettha lakkhaṇaṃ – yaṃ attanā khandhādivasena saṅgahitehi khandhādito saṅgahitaṃ , tasseva paṭhamaṃ uddhaṭapadassa puna khandhādīhi saṅgaho vuccati .
Tatrāyaṃ ādipade nayo – samudayasaccena ye dhammā khandhādīhi tīhi saṅgahehipi saṅgahitā , tehi dhammehi ye dhammā khandhādīhi tīhipi saṅgahitā , te dhammāM0.333 ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā saṅgahitāti .
Samudayasaccena hi taṇhāvajjā sesā saṅkhārā khandhādīhi saṅgahehi saṅgahitā , puna tehi ca taṇhāva saṅgahitā , sā ca puna saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātūhiV0.255 saṅgahitā .
Sesesupi eseva nayo .
Ayaṃ saṅgahitenasaṅgahitapade nayo .

Asaṅgahitenaasaṅgahitapadatthavaṇṇanā

Asaṅgahitenaasaṅgahitapade pana yāni padāni pañcakkhandhagāhakehi dukkhasaccādīhi , viññāṇena saddhiṃ sukhumarūpagāhakehi acetasikādīhi ca padehi vivajjitāni rūpakkhandhādīni , tāneva niddisīyanti .
Idaṃ hettha lakkhaṇaṃ – yaṃ paṭhamaṃ uddhaṭena rūpakkhandhādipadena khandhādito asaṅgahitaṃ , yaṃ tehi asaṅgahitaṃ , tasseva puna khandhādīhi asaṅgaho vuccati .
Tatrāyaṃ ekapadayojanā – rūpakkhandhena ye dhammā khandhādīhi tīhipi asaṅgahehi asaṅgahitā , tehi dhammehi ye dhammā khandhādīhi tīhi asaṅgahitā , te dhammā ekena khandhena ekenāyatanena sattahi dhātūhi asaṅgahitā .
Rūpakkhandhena hi cattāro khandhā , nibbānañca khandhasaṅgahena asaṅgahitā , āyatanādīhi pana viññāṇameva ṭhapetvā vedanādayo dhammāyatanena rūpakkhandhekadesena saṅgahitāti viññāṇameva tīhipi khandhasaṅgahādīhi rūpakkhandhena asaṅgahitaṃ nāma .
Tena puna viññāṇena saddhiṃ sanibbānā cattāro khandhā khandhādīhi asaṅgahitā , te sabbepi puna viññāṇabhūtena ekena khandhena ekenāyatanena sattahi dhātūhi asaṅgahitāti .
Ayaṃ asaṅgahitenaasaṅgahitapade nayo .

Sampayogavippayogapadatthavaṇṇanā

SampayogavippayogapadeM0.334 pana yāni padāni nibbānena , rūpena vā missesu sattasu viññāṇadhātūsu ekāyapi avippayutte arūpadhamme pakāsenti , tesaṃ dhammāyatanadukkhasaccādīnaṃ niddeso na sambhavati .
Kāhici pana viññāṇadhātūhi vippayuttānaṃ rūpamissārūpadhammānaṃ , kevalānārammaṇānaṃ vā sakalarūpakkhandhānaṃ vā pakāsakānaṃ rūpabhavarūpakkhandhakusalādipadānaṃ sampayogapade eva niddeso na sambhavati , vippayogapade pana sambhavati .
Arūpakkhandhānaṃ pana paccekaṃ , dvinnaṃ , tiṇṇaṃ , tadekadesānaṃ vā tadubhayepi sambhavati .
‘‘ Catūhi sampayogo , catūhi vippayogo , sabhāgo visabhāgo ’’ ti hi vacanato catūhi arūpakkhandheheva sabhāgānaṃ ekasantāne ekakkhaṇeva uppannānaṃ arūpakkhandhānaṃ eva aññamaññaṃ sampayogo labbhati .
RūpadhammānaṃV0.256 pana rūpena , nibbānena vā , nibbānassa ca rūpena saddhiṃ sampayogo nāma natthi , tathā rūpanibbānānaṃ arūpakkhandhehi .
Visabhāgā hi te tesaṃ yathā arūpakkhandhānaṃ rūpanibbānehi , evaṃ bhinnasantānikehi nānakkhaṇikehi arūpadhammehipi saddhiṃ natthiyeva .
Tepi hi tesaṃ santānakkhaṇavisabhāgatāya visabhāgā eva .
Ayaṃ pana visabhāgatā idha sāmaññato na gahitā tesaṃ avisesena sampayogassāpi sambhavā .
Yattha pana visesetvā cakkhuviññāṇataṃsampayuttādayo nikkhittā , tatthāyampi visabhāgatā gahitā .
Yattha pana ye aniddhāritavisesanā , tatthāpi sabbathā sampayogalakkhaṇaṃ na sambhavati .
So ca tassa ekantena visabhāgoti idha gayhati .
Tatrāyaṃ nayo – rūpakkhandho kenaci sampayuttoti ?
Natthi .
Katihi vippayutto ?
Catūhi khandhehi ekenāyatanena sattahiM0.335 dhātūhi vippayutto , ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici vippayutto .
Esa nayo cakkhāyatanādianārammaṇesupi .
Sārammaṇesu pana vedanākkhandho tīhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi sampayutto , ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto .
Ekena khandhena dasahi āyatanehi dasahi dhātūhi vippayutto , ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici vippayutto .
Esa nayo saññākkhandhādīsupi .
Tattha ekenāti manāyatanena .
Sattahīti viññāṇadhātūhi .
Kehicīti dhammāyatanadhammadhātupariyāpannehi vedanāsaññāsaṅkhārehi .
Dutiyanaye tīhīti attānaṃ ṭhapetvā sesehi arūpakkhandhehi .
Kehici vippayuttoti dhammāyatanadhammadhātūsu saññāsaṅkhārehi .
Kehici vippayuttoti rūpanibbānehi .
Evaṃ uparipi sabbattha yathānurūpaṃ ñātabbaṃ .
Sesaṃ vuttanayameva .
Ayaṃ pana viseso ‘‘ samudayamaggasaccādayo ekāya manoviññāṇadhātuyā sampayuttā , adhimokkho pana manodhātumanoviññāṇadhātūhi dvīhevā ’’ ti .
Ayaṃ sampayogavippayogapade nayo .

Sampayuttenavippayuttapadatthavaṇṇanā

Sampayuttenavippayuttapade pana sampayogārahapadesu yāni padāni dhammadhātuyā sampayutte dhamme , viññāṇañca aññena asammissaṃ dīpenti , tesameva niddeso .
Tāni pana catunnaṃ arūpakkhandhapadānaṃ , manāyatanassa , sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ , manopekkhāvasena dvinnaṃ indriyānaṃ , viññāṇaphassavedanānaṃV0.257 tiṇṇaṃ paṭiccasamuppādapadānaṃ , phassasattakassa , adukkhamasukhasavitakkasavicāraupekkhāsahagatānaṃ vasena tiṇṇaṃ tikapadānaṃ , sattamahantaradukapadādīnañca vasena veditabbāni , na itaresaṃ asambhavā .
Teneva aṭṭhakathāyaṃ –
‘‘ CattāroM0.336 khandhāyatanañca ekaṃ ,
Dve indriyā dhātupadāni satta ;
Tayo paṭiccā atha phassasattakaṃ ,
Tike tayo satta mahantare ca ;
Ekaṃ savitakkaṃ savicāramekaṃ ,
Yuttaṃ upekkhāya ca ekamevā ’’ ti .( dhātu . aṭṭha .306)–
Uddānagāthā vuttā .
Idaṃ hettha lakkhaṇaṃ – ye dhammā paṭhamaṃ uddhaṭapadena sampayuttā , tehi ye dhammā vippayuttā , tesaṃ khandhādīhi vippayogo vuccati .
Tatrāyaṃ nayo – vedanākkhandhena ye dhammā sampayuttā , tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā , te dhammā catūhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi vippayuttā , ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici vippayuttā .
Cakkhuviññāṇadhātuyā ye dhammā sampayuttā , tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā , te dhammā na kehici khandhāyatanehi vippayuttā , ekāya pana dhātuyā vippayuttāti evaṃ sabbattha yojanā veditabbā .
Tattha te dhammāti rūpanibbānadhammā , te vedanāya sampayuttehi vippayuttā .
Ekenāti manāyatanena .
Dutiyanaye te dhammāti sappītikā te dhammā .
Na kehicīti paṭhamaṃ uddhaṭaṃ cakkhuviññāṇadhātuṃ ṭhapetvā sesā chaviññāṇadhātū , taṃsampayuttā , rūpaṃ , nibbānañca .
Tehi sabbesaṃ khandhāyatanānaṃ saṅgahitattā na kehici khandhehi , āyatanehi vā vippayuttā .
Na hi sayaṃ attanā vippayujjati , sampayujjati vāti .
Ekāyāti cakkhuviññāṇadhātuyā .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Ayaṃ sampayuttenavippayuttapade nayo .

Vippayuttenasampayuttapadatthavaṇṇanā

VippayuttenasampayuttapadeM0.337V0.258 pana vippayuttena sampayutto nāma dhammo natthi , desanāsampadamattāya pana moghampetaṃ padaṃ uddhaṭaṃ , teneva pāḷiyaṃ sabbavāresupi ‘‘ natthi natthi ’’ icceva vuttaṃ .
Rūpakkhandhādianārammaṇadhammehi vippayuttā cattāro khandhā , tesañca aññehi sampayogo natthi .
Vedanādīhipi rūpanibbānādīni vippayuttāni , tesañca kenaci sampayogova natthīti .
Ayaṃ vippayuttenasampayuttapade nayo .

Sampayuttenasampayuttapadatthavaṇṇanā

Sampayuttenasampayuttapade pana yāni padāni rūpena asammissaṃ arūpakkhandhekadesameva dīpenti , tesameva niddeso , na rūpārūpasammissānaṃ , sabbarūpakkhandhadīpakānaṃ tesaṃ sampayuttatāyogābhāvā .
Sabbārūpakkhandhenāpi hi kusalādinā añño sampayutto nāma natthi .
Idaṃ hettha lakkhaṇaṃ – ye dhammā paṭhamaṃ uddhaṭā , attanā sampayuttena puna sampayuttā , tesaññeva khandhādīhi sampayogo vuccati .
Tatrāyaṃ nayo – vedanākkhandhena ye dhammā sampayuttā , tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā , te dhammā tīhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi sampayuttā , ekenāyatanena … pe … kehici sampayuttā .
Samudayasaccena ye dhammā sampayuttā , tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā , te dhammā tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya manoviññāṇadhātuyā sampayuttā , ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayuttāti .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Ayaṃ sampayuttenasampayuttapade nayo .

Vippayuttenavippayuttapadatthavaṇṇanā

VippayuttenavippayuttapadeM0.338 pana sampayogapade vuttapadāneva niddisīyanti .
Idaṃ hettha lakkhaṇaṃ – ye dhammā paṭhamaṃ uddhaṭapadena vippayuttehi puna vippayuttā , tesaṃ khandhādīhi vippayogo vuccati .
TatrāyaṃV0.259 nayo – rūpakkhandhena ye dhammā vippayuttā , tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā , te dhammā catūhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi vippayuttā , ekenāyatanena … pe … kehici vippayuttā .
Vedanākkhandhena ye dhammā vippayuttā , tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā , te dhammā ekena khandhena dasahāyatanehi dasahi dhātūhi vippayuttā , ekena … pe … kehici vippayuttāti .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Ayaṃ vippayuttenavippayuttapade nayo .

Saṅgahitenasampayuttavippayuttapadatthavaṇṇanā

Saṅgahitenasampayuttavippayuttapade pana saṅgahitenasaṅgahitapade niddiṭṭhāni samudayasaccādipadāneva niddisīyanti .
Idaṃ hettha lakkhaṇaṃ – ye dhammā paṭhamaṃ uddhaṭapadena khandhādīhi tīhipi saṅgahitā , tesaṃ khandhādīhi sampayogo , vippayogo ca vuccati .
Tatrāyaṃ nayo – samudayasaccena ye dhammā khandhādīhi tīhipi saṅgahehi saṅgahitā , te dhammā tīhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi sampayuttā , ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayuttā .
Ekena khandhena dasahāyatanadhātūhi vippayuttā , ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici vippayuttā .
Itthindriyena ye dhammā khandhādīhi tīhipi saṅgahitā , te dhammāM0.339 na kehici sampayuttā , catūhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi vippayuttā , ekena … pe … kehici vippayuttāti .
Tattha ekenāti manāyatanena .
Ekena khandhenāti saṅkhārakkhandhena .
Kehicīti saṅkhārakkhandhe taṇhāya dhammāyatanadhammadhātūsu taṇhāvedanāsaññāhi .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Ayaṃ saṅgahitenasampayuttavippayuttapade nayo .

Sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadatthavaṇṇanā

Sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapade pana sampayuttenasampayuttapade niddiṭṭhāni vedanākkhandhādipadāneva niddisīyanti .
Idaṃ hettha lakkhaṇaṃ – ye dhammā paṭhamaṃ uddhaṭapadena sampayuttā , tesaṃ khandhādīhi saṅgaho , asaṅgaho ca vuccati .
TatrāyaṃV0.260 nayo – vedanākkhandhena ye dhammā sampayuttā , te dhammā tīhi khandhehi dvīhi āyatanehi aṭṭhahi dhātūhi saṅgahitā , sesehi asaṅgahitā .
Viññāṇakkhandhena ye dhammā sampayuttā , te dhammā tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā saṅgahitā , sesehi asaṅgahitāti .
Tattha tīhīti saññākkhandhādīhi tīhi .
Tehi vedanāya sampayuttā .
Dvīhīti dhammāyatanamanāyatanehi .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Ayaṃ sampayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapade nayo .

Asaṅgahitenasampayuttavippayuttapadatthavaṇṇanā

Asaṅgahitenasampayuttavippayuttapade pana yāni padāni sukhumarūpaṃ aviññāṇaṃ , arūpaṃ saviññāṇaṃ vā , kevalaṃ arūpaṃ vā thūlarūpassapi kevalaṃ vā , sukhumarūpaṃ dīpenti , tesameva niddesoM0.340 .
Idaṃ hettha lakkhaṇaṃ – ye dhammā paṭhamaṃ uddhaṭadhammehi khandhādīhi tīhipi asaṅgahitā , tesaṃ khandhādīhi sampayogo , vippayogo ca vuccati .
Tatrāyaṃ nayo – rūpakkhandhena ye dhammā khandhādīhi asaṅgahitā , te dhammā tīhi khandhehi sampayuttā , ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayuttā , ekena khandhena dasahi āyatanadhātūhi vippayuttā , ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici vippayuttā .
Evaṃ dhammāyatanaitthindriyādīsupi yojanā .
Arūpabhavena ye dhammā khandhādīhi asaṅgahitā , te sampayuttāti natthi .
Te catūhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi vippayuttā , ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici vippayuttā .
Evaṃ iddhipādakusalādipadesupi yojanā .
Tattha rūpakkhandhena viññāṇasseva tīhipi asaṅgahitattā tassa tīhi vedanādīhi sampayogo , itarehi ca vippayogo ñātabbo .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Ayaṃ asaṅgahitenasampayuttavippayuttapade nayo .

Vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadatthavaṇṇanā

VippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapadeV0.261 pana yāni padāni kevalānaṃ sārammaṇānaṃ , anārammaṇānaṃ vā dhammānaṃ pakāsakāni ca sabhāvajātibhūmikālasantānavasena bhinnatāya kehici arūpakkhandhehi vippayuttānaṃ anārammaṇadhammamissārūpakkhandhānaṃ pakāsakāni dukkhasaccaabyākataparittaatītaajjhattādipadāni , tesameva niddeso itaresaṃ dhammāyatanajīvitindriyanāmarūpasaḷāyatanajātijarāmaraṇaajjhattabahiddhāanidassanaappaṭighanahetuādīnaṃ tesaṃ kenaci vippayogāsambhavā .
Idaṃ hettha lakkhaṇaṃ – ye dhammā paṭhamaṃ uddhaṭapadenaM0.341 vippayuttā , tesaṃ khandhādīhi saṅgaho , asaṅgaho ca vuccati .
Tatrāyaṃ nayo – rūpakkhandhena ye dhammā vippayuttā , te dhammā catūhi khandhehi dvīhāyatanehi aṭṭhahi dhātūhi saṅgahitā , ekena khandhena dasahi āyatanadhātūhi asaṅgahitā .
Dukkhasaccena ye dhammā vippayuttā , te dhammā catūhi khandhehi dvīhāyatanehi dvīhi dhātūhi saṅgahitā .
Tattha dukkhasaccena vippayuttā nāma lokuttaracittacetasikāni , te ca dhammā vedanākkhandhādicatukkhandhehi manoviññāṇadhammadhātuvasena dvīhi dhātūhi saṅgahitāti .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Ayaṃ vippayuttenasaṅgahitāsaṅgahitapade nayo .
Ayamettha saṅkhepato vibhaṅganayena saddhiṃ atthanicchayo , vitthāro pana dhātukathāpāḷiaṭṭhakathāsu ( dhātu .12; dhātu . aṭṭha .1-2) gahetabboti .
Mohavicchedaniyā abhidhammamātikatthavaṇṇanāya
Dhātukathāmātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .