Dhātuvibhaṅgamātikatthavaṇṇanā
Dhātuvibhaṅgamātikāya pana atthato tāva – aṭṭhārasa dhātuyoti ettha vidahati , dhīyate , vidhānaṃ , vidhīyate etāya , ettha vā dhīyatīti dhātu .
Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā .
Anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti nipphādenti , sattehi ca dhīyante dhārīyanti , dukkhavidhānamattameva cetā , etāhi ca kāraṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati , yathāvihitañca dukkhaṃ etāsveva dhīyati ṭhapīyatīti etehi atthehi yathāsambhavaṃ ‘‘ dhātuyo ’’ ti vuccanti .
Yathā
M0.179 vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññaṃ visabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā , evametesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa cakkhādīsu dhātusamaññā veditabbā .Lokiyalokuttarasādhāraṇatthavasena pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo .
Nijjīvamattānametaṃ adhivacanaṃ , tasmā yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ dhātu cāti cakkhudhātu .
Evaṃ sesesupīti ayaṃ tāvettha padattho .
Dhammabhedato panettha āyatanesu vuttanayena veditabbo .
Apica pañcadvārāvajjanasampaṭicchanadvayaviññāṇaṃ
V0.137 manodhātu nāma .Pañcaviññāṇamanodhātuvajjitaṃ pana sabbampi viññāṇaṃ manoviññāṇadhātu nāma .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Vibhaṅganayato panettha suttantabhājanīye tāva –
‘‘ pathavīdhātu āpo tejo vāyo ākāsaviññāṇadhātū ’’ ti cha dhātuyo uddisitvā ādito pañca ajjhattikabāhiravasena , pacchimā ca cha viññāṇavasena vibhattā , aparāpi ‘‘ sukhadhātu dukkhasomanassadomanassupekkhāavijjādhātū ’’ ti cha dhātuyo uddisitvā tathā tathā vibhattā , puna aparāpi ‘‘ kāmadhātu byāpādavihiṃsānekkhammaabyāpādaavihiṃsādhātū ’’ ti cha dhātuyo uddisitvā , evaṃ tīhi chakkehi paccekaṃ tebhūmakā aṭṭhārasa dhātuyo sarūpato , lakkhaṇāhārato , nissayavisayapayogavinābhāvādito ca vuttāti veditabbāti ayaṃ suttantabhājanīyanayo .
Abhidhammabhājanīye pana sarūpeneva aṭṭhārasa dhātuyo uddisitvā pasādavisayadhātuyo āyatane vuttanayena vibhattā , satta viññāṇadhātuyo pana –
‘‘ Tattha katamā cakkhuviññāṇadhātu ?
Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cittaṃ … pe … cakkhuviññāṇadhātu .
Ayaṃ vuccati cakkhuviññāṇadhātu … pe … kāyaviññāṇadhātu .
‘‘ Tattha
M0.180 katamā manodhātu ?Cakkhuviññāṇadhātuyā … pe … kāyaviññāṇadhātuyā … pe … niruddhasamanantarā uppajjati cittaṃ … pe … sabbadhammesu vā pana paṭhamasamannāhāro uppajjati cittaṃ … pe … ayaṃ vuccati manodhātu .
‘‘ Tattha katamā dhammadhātu ?
Vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho , yañca rūpaṃ anidassanaṃ appaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ , asaṅkhatā ca dhātu … pe … ayaṃ vuccati dhammadhātu .
‘‘ Tattha katamā manoviññāṇadhātu … pe … manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarā
V0.138 uppajjati cittaṃ … pe … manañca paṭicca dhamme ca uppajjati cittaṃ … pe … ayaṃ vuccati manoviññāṇadhātū ’’ ti ( vibha .184)–Evaṃ vibhattā .
Tattha sabbadhammesu vā pana paṭhamasamannāhāroti ettha pañcaviññāṇavisayesu sabbadhammesūti evaṃ attho gahetabbo .
Manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarāti ettha pana pi -kāro sampiṇḍanattho , tasmā manodhātuyāpi santīraṇavoṭṭhabbanādimanoviññāṇadhātuyāpīti evamattho gahetabbo .
Manañca paṭiccātiādīsu manodvāre bhavaṅgamanañceva catubhūmakadhammārammaṇañca paṭicca sahāvajjanakajavanaṃ nibbattatīti attho .
Ayaṃ abhidhammabhājanīyanayo .
Pañhāpucchakanaye pana aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ kati kusalā … pe … kati araṇāti ?
Soḷasa dhātuyo abyākatā , dve dhātuyo tidhāpi honti … pe … dasa dhātuyo nevavipākanavipākadhammadhammā , pañca dhātuyo vipākā , manodhātu siyā vipākā , siyā nevavipākanavipākadhammadhammā , dve dhātuyo tidhāpi
M0.181 honti .Dasa dhātuyo upādinnupādāniyā , saddadhātuyo anupādinnupādāniyā , pañca dhātuyo siyā upādinnupādāniyā , siyā anupādinnupādāniyā , dve dhātuyo tidhāpi … pe … dasa dhātuyo siyā uppannā , siyā uppādino , saddadhātu siyā uppannā , siyā anuppannā , siyā na vattabbā uppādinoti , cha dhātuyo tidhāpi .
Dhammadhātu tidhāva … pe … rūpadhātu sanidassanasappaṭighā , nava dhātuyo anidassanasappaṭighā , aṭṭha dhātuyo anidassanaappaṭighā .
Sattarasa dhātuyo na hetū , dhammadhātu dvidhāva … pe … soḷasa dhātuyo araṇā , dve dhātuyo dvidhāpīti ayaṃ pañhāpucchakanayo .
Idāni panetāsaṃ –
Kamatāvattato daṭṭhabbā , paccayānaṃ vibhāgato ;
Dhātūnamidha viññeyyo , pāḷimuttavinicchayo .
Tattha kamato tāva idhāpi desanākkamova yujjati .
So ca panāyaṃ hetuphalānupubbavavatthānavasena
V0.139 vutto .Cakkhudhātu rūpadhātūti idaṃ hi dvayaṃ hetu , cakkhuviññāṇadhātūti idaṃ phalaṃ .
Evaṃ sabbattha .
Ayaṃ tāvettha kamo .
Tāvattato pana yā idha suttantabhājanīye tīhi chakkehi vuttā dhātuyo ceva , tesu tesu suttābhidhammapadesesu ‘‘ ābhādhātu … pe … anekadhātunānādhātuloko ’’ tiādinā āgatā cāti aññāpi bahudhātuyo dissanti , tāsampi vasena paricchedaṃ avatvā kasmā aṭṭhāraseva vuttāti ?
Tāsampi tadantogadhattā .
Apica vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññīnaṃ tassā cakkhuviññāṇādibhedena anekataṃ , cakkhurūpādipaccayāyattavuttitāya aniccatañca pakāsetvā tasmiṃ dīgharattānusayitajīvasaññāsamūhananatthañca aṭṭhāraseva vuttā .
Kiñca bhiyyo
M0.182 – veneyyajjhāsayavasena ca .Veneyyā hi arūpamūḷho rūpamūḷho ubhayamūḷhoti tividhā honti .
Tesaṃ tiṇṇampi yathākkamaṃ nātisaṅkhepavitthārato arūpabhedavibhāvinī khandhadesanā , rūpabhedavibhāvinī āyatanadesanā , tadubhayabhedavibhāvinī dhātudesanā sappāyāti veneyyajjhāsayavasena aṭṭhāraseva vuttāti .
Vuttañca –
‘‘ Saṅkhepavitthāranayena tathā tathā hi ,
Dhammaṃ pakāsayati esa yathā yathāssa ;
Saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena ,
Veneyyasattahadayesu tamo payātī ’’ ti .( vibha . aṭṭha .183);
Ayamettha tāvattatā .
Daṭṭhabbato panetā sabbāpi saṅkhatā dhātuyo pubbantāparantavivittato , dhuvasubhasukhattabhāvasuññato , paccayāyattavuttito ca daṭṭhabbā .
Visesato panettha bheritalaṃ viya cakkhudhātu daṭṭhabbā , daṇḍo viya rūpadhātu , saddo viya cakkhuviññāṇadhātu .
Tathā tissopi cetā yathākkamaṃ ādāsatalamukhamukhanimittāni viya .
Tathā tilayantacakkatelāni viya , adharāraṇīuttarāraṇīaggī viya ca daṭṭhabbā .
Esa nayo sotadhātuādīsupi .
Manodhātu pana yathāsambhavato cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ purecarānucarā viya daṭṭhabbā .
Dhammadhātuyaṃ pana vedanā sallasūlamiva
V0.140 , saññā rittamuṭṭhi viya , saṅkhārā visarukkhamiva , sukhumarūpaṃ khuracakkaṃ viya , asaṅkhatā dhātu khemantabhūmi viya ca daṭṭhabbā , manoviññāṇadhātu pana makkaṭo viya , assakhaḷuṅko viya , yatthakāmanipātito vehāsakkhittadaṇḍo viya , raṅganaṭo viya ca daṭṭhabbā .Ayamettha daṭṭhabbatā .
Paccayānaṃ
M0.183 vibhāgato panettha cakkhuviññāṇadhātuyā cakkhu nissayapaccayo , rūpaṃ ārammaṇapaccayo , kiriyāmanodhātu anantarapaccayo , tayo arūpino khandhā sahajātapaccayo .Evaṃ sotaviññāṇādīsupi .
Manoviññāṇadhātuyā pana manodhātu anantarapaccayo , dhammadhātu ārammaṇapaccayo , sampayuttanissayasahajātādipaccayoti ayaṃ paccayavibhāgo .
Evaṃ viññeyyo pāḷimuttavinicchayo .
Dhātuvibhaṅgamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .