Dukādimātikatthavaṇṇanā
Dukādīsu ‘‘ dve puggalā – kodhano ca upanāhī ca makkhī ca paḷāsī cā ’’ tiādinā dukañca ,‘‘ tayo puggalā – nirāso āsaṃso vigatāso ’’ tiādinā tikañca ,‘‘ cattāro puggalā – asappuriso , asappurisenaasappurisataro , sappuriso , sappurisenasappurisataro ’’ tiādinā catukkañca ,‘‘ pañca puggalā – atthekacco puggalo ārabhati ca vippaṭisārī ca hoti , tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti .
Yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti , atthekacco puggalo ārabhati na vippaṭisārī ca hoti … pe … aparisesā nirujjhanti , atthekacco puggalo nārabhati vippaṭisārī ca hoti … pe … aparisesā nirujjhanti .
Atthekacco
M0.351 puggalo nārabhati na vippaṭisārī hoti … pe … aparisesā nirujjhantī ’’ tiādinā pañcakañca vitthārato mātikaṃ nikkhipitvā sabbepi te puggalā niddiṭṭhā , idha pana te ganthavitthārabhayena sabbe na uddiṭṭhā , pāḷiyā eva ñātabbāti .Tattha
V0.269 tike nirāsoti arahattāsāya virahito dussīlo .Tassa hi attano abhabbatāya bhabbasahāyakassa sīlavato arahattappattiṃ sutvā , caṇḍālaputtassa viya kassaci rājaputtassa rajjābhisekaṃ sutvā abhisekappattiyaṃ ,‘‘ kudāssu nāmāhampi arahattaṃ pāpuṇeyyan ’’ ti arahattappattiyaṃ patthanāpi na uppajjati .
Āsaṃsoti arahattaṃ āsīsamāno patthayamāno sīlavā .
Tassa hi arahattapatthanāya sīlasampattiyā ṭhitattā kassaci arahattappattiṃ sutvā , ubhatosujātassa rājakumārassa viya tādisassa kassaci rajjābhisekaṃ sutvā abhisekappattiyaṃ , arahattappattiyaṃ patthanā uppajjati .
Vigatāsoti arahā .
So hi pattaarahattatāya tattha vigatāso hoti pattābhiseko viya khattiyo abhisekappattiyanti veditabbaṃ .
Catukke pana pāṇātipātādiakusalakammapathasamannāgato asappuriso nāma .
Yo pana sayampi pāṇātipātādīni katvā parañca tattha samādapeti , ayaṃ asappurisenaasappurisataro , asappurisatopi asappurisataroti attho .
Vuttapaṭipakkhakusalavasena sappuriso , sappurisenasappurisataro ca veditabbo .
Pañcake ārabhati ca vippaṭisārī ca hotīti ettha ārambha -saddo āpattivītikkame vattati , tasmā āpattivītikkamavasena ārabhati ceva tappaccayā ca vippaṭisārī hotīti attho .
Cetovimuttin ti phalasampayuttasamādhiṃ .
Paññāvimuttin ti phalasampayuttañāṇaṃ .
Yathābhūtaṃ nappajānātīti anadhigatattā
M0.352 yathāsabhāvato nappajānāti .Yatthassāti yasmiṃ arahattaphalasaṅkhāte jhāne adhigate assa puggalassa sabbe pāpakā akusalā dhammā niravasesā nirujjhanti , te nappajānātīti sambandho .
Kiñcāpi te maggakkhaṇe eva nirujjhanti nāma , phalakkhaṇe pana niruddhā nāma honti , idha pana maggakiccavasena ‘‘ phalakkhaṇe nirujjhantī ’’ ti vuttāti veditabbā .
Ārabhati na vippaṭisārī ca hotīti āpattiṃ āpajjati , taṃ pana desetuṃ sabhāgapuggalaṃ pariyesati , vuṭṭhāpeti vā , tasmā na vippaṭisārī hoti .
Nārabhati vippaṭisārī ca hotīti āpattiṃ nāpajjati , vinayapaññattiyaṃ pana akovidattā anāpattiyā āpattisaññitāya vuṭṭhitāyapi taṃ āpattiyā vippaṭisāraṃ vinodetuṃ asakkuṇeyyatāya vippaṭisārī hoti .
Nārabhati na vippaṭisārī hotīti nārabhati neva āpattiṃ āpajjati , na vippaṭisārī hoti .
Arahattañca
V0.270 na pāpuṇāti .Kataro panesa puggaloti ?
Sīlavā ossaṭṭhavīriyo puggalo .
So hi ‘‘ kiṃ me imasmiṃ buddhakāle parinibbānena , anāgate metteyyasammāsambuddhakāle parinibbāyissāmī ’’ ti visuddhasīlopi paṭipattiṃ na pūreti .
Ime cattāropi puggalā tathā tathā ovaditvā āsavakkhaye patiṭṭhāpetabbā .
Evaṃ hi tepi yvāyaṃ pañcamo puggalo nārabhati na vippaṭisārī āraddhavīriyo arahattaṃ pāpuṇāti , tena samasamāva bhavissantīti .
Chakkādīsu –
‘‘ Cha puggalā – atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati , tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvaṃ .
Atthekacco puggalo … pe … abhisambujjhati , na ca tattha sabbaññutaṃ
M0.353 pāpuṇāti , na ca balesu vasibhāvaṃ .Atthekacco puggalo … pe … anabhisambujjhati , diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti , sāvakapāramiñca pāpuṇāti .
Atthekacco puggalo … pe … dukkhassantakaro hoti , na ca sāvakapāramiṃ pāpuṇāti .
Atthekacco puggalo … pe … anabhisambujjhati , na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti , anāgāmī hoti anāgantā itthattaṃ .
Atthekacco puggalo … pe … anabhisambujjhati , na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti , āgāmī hoti āgantā itthattan ’’ ti –
Chakkaṃ ,‘‘ satta puggalā – satta udakūpamā puggalā sakiṃ nimuggo nimuggova hoti , ummujjitvā nimujjati , ummujjitvā ṭhito hoti , ummujjitvā vipassati viloketi , ummujjitvā patarati , ummujjitvā paṭigādhappatto hoti , ummujjitvā tiṇṇo hoti pāraṅgato , thale tiṭṭhati brāhmaṇo ’’ tiādinā sattakaṃ ,‘‘ aṭṭha puggalā – cattāro maggasamaṅgino , cattāro phalasamaṅgino puggalā ’’ ti aṭṭhakaṃ ,‘‘ nava puggalā – sammāsambuddho paccekasambuddho ubhatobhāgavimutto paññāvimutto kāyasakkhī diṭṭhippatto saddhāvimutto dhammānusārī saddhānusārī ’’ ti navakaṃ ,‘‘ dasa puggalā – pañcannaṃ idha niṭṭhā , pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā ’’ ti dasakañca mātikaṃ nikkhipitvā pāḷiyaṃ niddeso kato .
Tattha chakke paṭhamena padena sammāsambuddho daṭṭhabbo .
So hi anācariyako attanā uppāditena sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānena arahattamaggañāṇena sabbākārato saccāni abhisambujjhitvā sabbaññutaṃ pāpuṇi , dasañāṇabalesu
V0.271 ca vasibhāvanti .Dutiyena pana paccekasambuddho daṭṭhabbo .
Tatiyena aggasāvako , catutthena avasesā arahanto
M0.354 , pañcamena anāgāmī , chaṭṭhena sotāpannasakadāgāmino daṭṭhabbā .Te hi ‘‘ āgantā itthattan ’’ ti vuttāti .
Sattake paṭhamena padena sāsane aniviṭṭhasaddho niyatamicchādiṭṭhidhammehi ekantakāḷakehi samannāgato gahito .
So hi samudde udakabhīrukapuriso viya saṃsāre apāye nimuggo nimuggova hoti , na puna bhavato vuṭṭhāti , anantampi kālaṃ bhave eva vicarati sāsanasamāyogābhāvā .
Dutiyena padena sāsane paṭiladdhasaddhopi devadattādayo viya saddhādiparihāniyaṃ ṭhito dussīlo gahito .
So hi samudde kenaci kāraṇena ummujjitvā puna nimuggo viya sāsanasaddhāya ummujjitvāpi apāye nimujjati eva , ayaṃ pana cirakālātikkamena buddhādīhi , attanā eva vā paccekabodhiñāṇena bhavato uddharaṇīyo hoti sāsane sakiṃ uppannāyapi saddhāya mokkhabhāvena niyamena nibbānāvahattā .
Ayameva hissa purimapuggalato viseso , itarathā tassa visuṃ gahaṇe payojanameva na siyāti gahetabbaṃ .
Tatiyena sāsane uppannasaddho ṭhitibhāgiyehi sīlādiguṇehi samannāgato gahito .
So hi ummujjitvā tīraṃ adisvāva samuddamajjhe nāvādiāgamanaṃ olokento puna animujjitvā uṇṇatappadese ṭhito viya sāsanasaddhāya ummujjitvā nibbānaṃ adisvāva buddhādiṃ olokayamāno sagge , sīlādimhi ṭhito hoti .
Catutthena pana sotāpanno gahito .
So hi ummujjitvā ṭhito tīraṃ disvā uttaraṇūpāyaṃ vilokayamāno viya lokuttarasaddhāya ummujjitvā nibbānatīraṃ disvā uttaraṇopāyaṃ viloketi .
Pañcamena sakadāgāmī gahito .
So hi samudde tīraṃ disvā tadabhimukhaṃ
M0.355 pataramāno viya paṭhamamaggena nibbānatīraṃ disvā tadabhimukhaṃ dutiyamaggena patarati nāma .Chaṭṭhena anāgāmī gahito .
So hi pataritvā tīraṃ upaggamma kaṭippamāṇe udake ṭhito viya arahattasamīpe satikavāṭapatitthe anāvattidhammatāya tatiyamaggena tiṭṭhati .
Sattamena pana arahā gahito , so hi taritvā pāraṃ patvā ṭhitapuriso viya cattāro oghe taritvā nibbānatthale ṭhito khīṇāsavabrāhmaṇo nāma hotīti .
Navake ubhatobhāgavimuttoti rūpārūpasamāpattiyā vikkhambhanavimokkhena , ariyamaggena samucchedavimokkhena kilesato vimutto , arūpasamāpattiyā vā rūpakāyato , maggena ca nāmakāyatoti imehi ubhatobhāgehi vimuttotipi ubhatobhāgavimutto , so catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ
V0.272 ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattappattānaṃ catunnaṃ , nirodhā vuṭṭhāya arahattappattaanāgāmino ca vasena pañcavidho , tesu pacchimova nippariyāyato ubhatobhāgavimutto nāma , sesā pariyāyena .Ettha ca rūpāvacaracatutthajjhānaṃ kilesakāyato vimuttampi rūpakāyato avimuttaṃ , arūpāvacaraṃ pana tadabhayatopi vimuttaṃ , tasmā tadeva pādakaṃ katvā arahattappattova ubhatobhāgavimutto hoti , na rūpāvacaranti veditabbaṃ .
Paññāvimuttoti arahattamaggapaññāya āsavehi vimutto .
So hi sukkhavipassako , catūhi rūpāvacarajjhānehi vuṭṭhāya arahattappattā cattāro cāti pañcavidho .
Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttova nāma hoti .
Kāyasakkhīti rūpārūpajjhānalābhī ariyo .
So hi sotāpattimaggaṭṭhavajjitānaṃ channaṃ sekhānaṃ vasena chabbidho .
Teneva
M0.356 hissa ‘‘ ekacce āsavā parikkhīṇā ’’ ti niddese vuttaṃ .Sotāpattimaggaṭṭhassa ca na kecipi āsavā parikkhīṇāti vattabbā , parikkhīyissantīti pana vattabbā , arahato pana sabbepi āsavā parikkhīṇā , na ekacceti .
So hi phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti kāyasakkhī , phuṭṭhānaṃ paṭiladdhānaṃ jhānānaṃ anantaraṃ nāmakāyena nirodhaṃ sacchikarotītipi kāyasakkhī , kāyenāti cettha ‘‘ nāmakāyena ceva paramatthasaccaṃ sacchikaroti , paññāya ca ativijjha passatī ’’ ti vacanato arahattaphalaṃ ṭhapetvā sesamaggaphalānametaṃ adhivacanaṃ , tena kāyena paṭhamajjhānānantaraṃ nibbānassa sacchikaraṇatopi kāyasakkhīti keci .
Diṭṭhippattoti sukkhavipassako , rūpajjhānalābhī ca yathāvutto chabbidho sekho ca , ayaṃ diṭṭhantappattoti diṭṭhippatto .
Dassanaṃ diṭṭhi , paṭhamamaggo , tassa anantaraṃ nirodhappattoti attho .
Diṭṭhappattotipi pāṭho , tassa paṭhamamaggena diṭṭhaṃ nibbānaṃ puna pattoti attho .
Saddhāvimuttoti sukkhavipassako , rūpajjhānalābhī ca yathāvutto chabbidho sekho ca .
Ayaṃ hi saddahanto vimuttoti saddhāvimutto .
Kathaṃ panetassa diṭṭhippattato nānattanti ?
Āgamanīyapaṭipadāya .
Diṭṭhippatto hi paññāsampadāya pubbabhāge vipassanāya kilese appadukkhena vikkhambhento āgato , saddhāvimutto pana saddhābahulatāya kilese dukkhena vikkhambhento āgato .
Etameva hi bhedaṃ sandhāya niddese ‘‘ ekacce āsavā parikkhīṇā honti , no ca kho yathādiṭṭhippattassā ’’ ti vuttaṃ .
Dhammānusārīti
V0.273 yassa sotāpattimaggakkhaṇe paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti , ayaṃ paññāsaṅkhātena dhammena sarati anussaratīti dhammānusārī , sotāpattimaggaṭṭhassetaṃ nāmaṃ .Phale pana patte diṭṭhippatto nāma hoti .
Saddhānusārīti yassa
M0.357 sotāpattimaggakkhaṇe saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti , ayaṃ saddhāya sarati anussaratīti saddhānusārī , sotāpattimaggaṭṭhassetaṃ nāmaṃ .Phale pana patte saddhāvimutto nāma hoti .
Lokuttaradhammaṃ hi nibbattentānaṃ dve dhurāni nāma , dve abhinivesā nāma , dve sīsāni nāma .
Tattha saddhādhuraṃ paññādhuranti dve dhurāni nāma .
Eko pana samathābhiniveso , eko vipassanābhinivesoti dve abhinivesā .
Eko ca arahattaṃ matthakaṃ pāpuṇanto ubhatobhāgavimutto hoti , eko paññāvimuttoti imāni dve sīsāni nāma .
Ye hi keci lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattenti , sabbe te dve ime dhamme dhuraṃ katvā imesu dvīsu ṭhānesu abhinivisitvā imehi dvīhi ṭhānehi vimuccanti .
Tesu yo bhikkhu aṭṭhasamāpattilābhī paññaṃ dhuraṃ katvā samathavasena abhiniviṭṭho aññataraṃ arūpasamāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti , ayaṃ sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī nāma .
Parato pana chasu ṭhānesu kāyasakkhī nāma .
Arahattaphalaṃ patte ubhatobhāgavimutto nāma .
Aparo paññameva dhuraṃ katvā vipassanāvasena abhiniviṭṭho suddhasaṅkhāre vā rūpāvacarajjhānesu vā aññataraṃ sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti , ayampi sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī nāma .
Parato pana chasu ṭhānesu diṭṭhippatto nāma , arahattaṃ patte paññāvimutto nāma .
Aparo pana aṭṭhasamāpattilābhī saddhaṃ dhuraṃ katvā samādhivasena abhiniviṭṭho aññataraṃ arūpasamāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti , ayaṃ sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī nāma , parato chasu ṭhānesu kāyasakkhīyeva
M0.358 nāma .Arahattaṃ patte ubhatobhāgavimuttoyeva nāma .
Aparo saddhameva dhuraṃ katvā vipassanāvasena abhiniviṭṭho suddhasaṅkhāre vā rūpāvacarajjhānesu vā aññataraṃ sammasitvā arahattaṃ pāpuṇāti , ayampi sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī nāma , parato chasu ṭhānesu saddhāvimutto nāma .
Arahattappatte paññāvimutto nāma .
Ime satta puggalā sammāsambuddhapaccekasambuddhehi saddhiṃ nava loke aggadakkhiṇeyyā nāmāti .
Dasake
V0.274 pañcannaṃ idha niṭṭhāti sattakkhattuparamo , kolaṃkolo , ekabījī , sakadāgāmī kāmāvacarapaṭisandhiko , arahā cāti imesaṃ pañcannaṃ idha kāmāvacarabhūmiyaññeva anupādisesanibbānasaṅkhātā niṭṭhāti attho .Kāmāvacarattabhāve eva hi ete parinibbāyanti , nāññasmiṃ .
Pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhāti antarāparinibbāyī upahaccaparinibbāyī asaṅkhāraparinibbāyī sasaṅkhāraparinibbāyī uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī cāti imesaṃ pañcannaṃ idha kāmāvacare attabhāvaṃ vihāya vijahitvā brahmattabhāve ṭhitānaññeva niṭṭhāti attho .
Sesamettha uttānatthamevāti .
Ayamettha saṅkhepato pāḷinayena saddhiṃ atthanicchayo , vitthāro pana puggalapaññattipāḷiaṭṭhakathāsu ( pu . pa . mātikā 1 ādayo ; pu . pa . aṭṭha . mātikāvaṇṇanā 1) gahetabboti .
Mohavicchedaniyā abhidhammamātikatthavaṇṇanāya
Puggalapaññattimātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .