Khandhavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā
Tattha ādibhūtāya khandhavibhaṅgamātikāya atthato tāva – pañcakkhandhāti ettha pañcāti gaṇanaparicchedo , tena na tato heṭṭhā , na uddhanti dasseti .
Khandhāti paricchinnadhammanidassanaṃ .
Tatrāyaṃ khandha -saddo sambahulesu ṭhānesu nipatati rāsimhi guṇe paṇṇattiyaṃ ruḷhiyanti .
Tattha ‘‘ mahāudakakkhandho ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.1037; a . ni .4.51;5.45;6.37) hi rāsito khandho nāma .
‘‘ Sīlakkhandho samādhikkhandho ’’ tiādīsu ( dī . ni .3.355) guṇato .
‘‘ Addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .4.241) paṇṇattito .
‘‘ Viññāṇaṃ viññāṇakkhandho ’’ tiādīsu ( dha . sa .63) ekampi cittaṃ ruḷhito khandho nāma , svāyamidha rāsito adhippeto .
Rāsaṭṭho hi khandha-saddo , koṭṭhāsaṭṭhotipi vattuṃ vaṭṭati .
Lokasmiṃ hi iṇaṃ gahetvā codiyamānā ‘‘ dvīhi khandhehi dassāma
V0.126 , tīhi khandhehi dassāmā ’’ ti vadanti , tasmā khandhoti koṭṭhāsoti vuttaṃM0.165 hoti .Rūpakkhandhoti ettha ruppatīti rūpaṃ , sītuṇhādīhi pasiddhākārena ruppati ghaṭṭīyati , pīḷiyatīti attho .
Vuttaṃ hetaṃ bhagavatā –
‘‘ Ruppatīti kho , bhikkhave , tasmā rūpanti vuccati .
Kena ruppati ?
Sītenapi ruppati , uṇhenapi ruppati , jighacchāyapi ruppati , pipāsāyapi ruppatī ’’ tiādi ( saṃ . ni .3.79).
Rūpañca taṃ khandho cāti rūpakkhandho , rūparāsi rūpakoṭṭhāsoti attho .
Vedanākkhandhā dīsupi eseva nayoti ayaṃ tāvettha atthato saṃvaṇṇanānayo .
Dhammabhedato panettha heṭṭhā kusalattike vibhattā atītādibhedabhinnā sabbe rūpadhammā rūpakkhandho nāma .
Tathā catubhūmakā vedanāsaññāyo vedanākkhandho nāma , saññākkhandho nāma .
Vedanāsaññā pana ṭhapetvā sesā phassādayo paññāsa cetasikā saṅkhārakkhandho nāma .
Pañcasu khandhesu nibbānameva asaṅgahitaṃ , upādānakkhandhesu pana sabbe lokuttaradhammā .
Ayameva hi khandhehi upādānakkhandhānaṃ viseso .
Khandhā avisesato vuttā , upādānakkhandhā sāsavopādāniyabhāvena visesetvā .
Idha pana avisesena vuttattā nibbānaṃ ṭhapetvā avasesā sabbe dhammā saṅgahaṃ gacchantīti ayaṃ dhammabhedato saṃvaṇṇanānayo .
Vibhaṅganayadassanāti vibhaṅgapāḷiyā āgataatthanayadassanato .
Vibhaṅgapāḷiyaṃ hi suttantabhājanīyaṃ abhidhammabhājanīyaṃ pañhāpucchakanti tīhi nayehi khandhavibhaṅgo vibhatto .
Tathā āyatanavibhaṅgādayo .
Kevalaṃ hi indriyavibhaṅge , sikkhāpadavibhaṅge ca suttantabhājanīyaṃ natthi .
Paccayākāravibhaṅge pañhāpucchakaṃ natthi .
Ñāṇavibhaṅgādīsu pana tīsu tayopi nayā
M0.166 na santi .Tesu hi ñāṇavibhaṅgo ekavidhato paṭṭhāya yāva dasavidhā vibhatto , khuddakavatthuvibhaṅgo ekavidhato paṭṭhāya yāva dvāsaṭṭhipabhedā vibhatto , dhammahadayavibhaṅgo pana sabbasaṅgahādīhi dasahi vārehi vibhatto , tasmā tesaṃ tesaṃ nayānaṃ mukhamattadassanavasena tattha tattha saṃvaṇṇanā bhavissanti .
Tatridaṃ khandhavibhaṅge tiṇṇaṃ nayānaṃ mukhamattadassanaṃ .
Seyyathidaṃ – suttantabhājanīye tāva rūpakkhandho –
‘‘ Tattha
V0.127 katamo rūpakkhandho ?Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā , tadekajjhaṃ abhisaññūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho ’’ ti ( vibha .2)–
Evaṃ uddisitvā vitthārato vibhatto , tathā vedanākkhandhādayopi .
Tattha niyakajjhattaṃ nāma ajjhattarūpaṃ ajjhattaṃ nāma , tato aññaṃ parapuggalagataṃ , aviññāṇañca bahiddhā nāma , tathā vedanādayopi .
Pasādavisayarūpaṃ pana oḷārikaṃ nāma , sesaṃ sukhumaṃ nāma .
Aniṭṭharūpaṃ hīnaṃ nāma , iṭṭharūpaṃ paṇītaṃ nāma .
Nanu iṭṭhāniṭṭhaṃ nāma pāṭekkaṃ paṭivibhattaṃ nāma natthi , ekaṃ ekaccassa iṭṭhaṃ hoti manāpaṃ , tadeva aññassa ca aniṭṭhaṃ hoti .
Vatthādīni hi sūkarādīnaṃ nappiyāni honti , na manussādīnaṃ , tesañca vatthābharaṇādīni piyāni , na sūkarādīnanti , tasmā rucivaseneva iṭṭhāniṭṭhatā gahetabbā ?
Na , iṭṭhāniṭṭhānaṃ pāṭekkaṃ vibhattattā .
Kusalakammajaṃ hi kusalavipākavisayova iṭṭhaṃ nāma , akusalakammajaṃ akusalavipākavisayova aniṭṭhaṃ nāma , saññāvipallāsena pana koci
M0.167 iṭṭhameva buddharūpādiṃ javanakkhaṇe aniṭṭhato manasi karoti , aniṭṭhañca nirayaggisatthavisādiṃ iṭṭhato manasi karoti .Javanehi eva vipallāsabhāvo , na vipākehīti vipākavasena iṭṭhāniṭṭhaṃ niyataṃ veditabbaṃ .
Sammohavinodaniyā pana vibhaṅgaṭṭhakathāya –
‘‘ Sukhasamphassaṃ hi gūthakalalaṃ cakkhudvāraghānadvāresu aniṭṭhaṃ , kāyadvāre iṭṭhaṃ hoti .
Cakkavattino maṇiratanena pothiyamānassa , suvaṇṇasūle uttāsiyamānassa ca maṇiratanasuvaṇṇasūlāni cakkhudvāre iṭṭhāni honti , kāyadvāre aniṭṭhānī ’’ ti ( vibha . aṭṭha .6)–
Evaṃ dvāravasena ekasseva vatthuno iṭṭhatā , aniṭṭhatā ca vuttā .
Sā ca ekakkhaṇe na yuttā ekakalāpagatabhūtopādāyarūpānaṃ ekasāmaggiyamuppattito .
Na hi bhūtesu akusalavasena aniṭṭhesu
V0.128 uppajjantesu tadupādāyarūpādikusalena iṭṭhāni uppajjanti , bhinnakkhaṇe pana iṭṭhāni maṇiratanādīni tehi pothiyamānassa akusalapaccayena utunā aniṭṭhāni vipariṇamanti , kusalapaccayena aniṭṭhāni gūthakalalādīni iṭṭhānīti , ayaṃ no attanomati .Evaṃ vibhattesu ca iṭṭhāniṭṭhesu taṃ taṃ rūpaṃ upādāyupādāya hīnaṃ , paṇītañca daṭṭhabbaṃ .
Sukhumaṃ pana rūpaṃ dūrerūpaṃ nāma , oḷārikaṃ santikerūpaṃ nāma .
Taṃ taṃ vā pana rūpaṃ upādāyupādāya rūpaṃ dūre santike daṭṭhabbaṃ .
Sesaṃ vuttanayameva .
Vedanādīsu pana akusalā vedanā oḷārikā , itarā sukhumā .
Kusalākusalā oḷārikā , abyākatā sukhumā .
Dukkhā vedanā oḷārikā , itarā sukhumā .
Sukhadukkhā vā oḷārikā , itarā sukhumā .
Asamāpannassa vā vedanā oḷārikā , samāpannassa sukhumā .
Sāsavā oḷārikā
M0.168 , anāsavā sukhumā .Taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya oḷārikasukhumatā daṭṭhabbā .
Akusalā vedanā kusalābyākatāhi dūre , tā ca tāya dūreti evaṃ jātisabhāvapuggalabhūmibhedato vuttanayena dūrevedanā daṭṭhabbā , kusalā vedanā kusalāya santiketi evaṃ jātiādisāmaññato santikevedanā daṭṭhabbā .
Taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya vedanā dūresantike daṭṭhabbā .
Evaṃ saññākkhandhādīsupi yathānurūpaṃ oḷārikasukhumatādayo veditabbāti .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana vibhaṅgapāḷiaṭṭhakathāsu ( vibha .8 ādayo ; vibha . aṭṭha .8 ādayo ) gahetabboti ayaṃ suttantabhājanīyanayo .
Abhidhammabhājanīyanaye rūpakkhandhassa tāva ekavidhādito yāva ekādasavidhā rūpakaṇḍe vuttanayena veditabbā .
Vedanākkhandho pana ekavidho phassasampayutto , duvidho sahetukadukavasena , tividho kusalattikavasena , catubbidho catubhūmakavasena , pañcavidho sabhāvabhedena , chabbidho chadvārikavasena , sattavidho sattaviññāṇasampayogavasena , aṭṭhavidho tesu kāyaviññāṇasampayuttaṃ sukhadukkhavasena dvidhā bhinditvā , navavidho tesu manoviññāṇasampayuttaṃ kusalattikavasena tidhā bhinditvā , dasavidho tesu kāyaviññāṇasampayuttaṃ duvidhā , manoviññāṇasampayuttañca tidhā bhinditvāti evaṃ sahetukadukamūlaṃ paṭhamavāraṃ vatvā puna kusalattikaṭṭhāne vedanāttikapītittikasanidassanattikavajjite sabbattike yojetvā yāva dasavidhā , aparepi aṭṭhārasa vārā vuttā .
Yathā cettha sahetukadukamūlikā sabbattikayojanā , evaṃ hetusampayuttadukādīsu anurūpadukamūlikāpi saraṇadukapariyosānā paccekaṃ sabbattikayojanāpi veditabbāti
V0.129 ayaṃ dukamūlako yojanānayo .Yathā ca ekekadukena sabbattikayojanāvasena dukamūlako
M0.169 nayo vutto , evaṃ ekekattikena yathānurūpaṃ sabbadukayojanāvasena tikamūlako , tadubhayamissakavasena ubhatovaḍḍhanako ca nayo veditabbo .Yathā cettha vedanākkhandhe , evaṃ saññākkhandhādīsupi yathārahaṃ dukamūlakādinayā veditabbāti ayaṃ abhidhammabhājanīyanayo .
Pañhāpucchakanaye pana pañcannaṃ khandhānaṃ kati kusalā , kati akusalā , kati abyākatā , kati sukhāya vedanāya sampayuttā … pe … kati saraṇā , kati araṇāti ?
Rūpakkhandho abyākato , cattāro khandhā siyā kusalā , siyā akusalā , siyā abyākatā , rūpaṃ , vedanā ca vedanāttike na vattabbā , sesā tidhāpi honti , rūpaṃ nevavipākanavipākadhammadhammaṃ , siyā upādinnupādāniyaṃ , siyā anupādinnupādāniyaṃ , asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikaṃ , sesā cattāro khandhā tīhi tikehi tidhāpi honti .
Rūpaṃ avitakkaavicāraṃ , tayo khandhā tidhāpi honti , saṅkhārakkhandho tidhā ca na vattabbo ca .
Rūpaṃ na vattabbaṃ , vedanā siyā pītisahagatā , na vattabbā , tayo tidhā ca na vattabbā ca .
Rūpaṃ nevadassanenanabhāvanāyapahātabbaṃ , nadassanenanabhāvanāyapahātabbahetukaṃ , nevācayagāminaapacayagāmi , nevasekhaṃnāsekhaṃ , parittaṃ , sesā tidhāpi honti .
Parittārammaṇattike rūpaṃ anārammaṇaṃ , sesā tidhā ca na vattabbā ca .
Rūpaṃ majjhimaṃ , aniyataṃ , sesā tidhāpi .
Maggārammaṇattike ca rūpaṃ anārammaṇaṃ , sesā tidhāpi vā na vattabbā .
Uppannātītattikesu pañcapi tidhā honti .
Atītārammaṇattike rūpaṃ anārammaṇaṃ , sesā tidhā ca na vattabbā ca .
Ajjhattattike pañcapi tidhā honti .
Ajjhattārammaṇattike rūpaṃ anārammaṇaṃ , sesā tidhāpi na vattabbā ca .
Cattāro khandhā anidassanaappaṭighā , rūpakkhandho tidhāpi hoti .
Cattāro
M0.170 khandhā nahetū , saṅkhārakkhandho siyā hetu , siyā na hetu .Rūpaṃ ahetukaṃ , hetuvippayuttaṃ , sesā dvidhāpi .
Tayo khandhā siyā sahetukā ceva na ca hetū , siyā na vattabbā ca , saṅkhārakkhandho dvidhā ca na vattabbo ca , rūpaṃ na vattabbameva .
Tathā anantaradukepi .
Rūpaṃ nahetuahetukaṃ , tayo dvidhāpi , saṅkhārakkhandho dvidhā ca na vattabbo ca .
Pañcapi sappaccayā , saṅkhatā , cattāro anidassanā , appaṭighā , rūpaṃ dvidhāpi .
Rūpaṃ rūpī , sesā arūpino .
Rūpaṃ lokiyaṃ , sesā dvidhāpi .
Pañcapi kenaci viññeyyā , na ca kenaci viññeyyā ca .
Cattāro no āsavā , saṅkhārā dvidhāpi , na vattabbā ca .
Rūpaṃ sāsavo , āsavavippayutto
V0.130 , sesā dvidhāpi .Rūpaṃ sāsavā ceva no ca āsavā , tayo tathā ca na vattabbā ca .
Saṅkhāro dvidhā ca na vattabbo ca .
Rūpaṃ na vattabbameva , tayo siyā āsavasampayuttā ceva no ca āsavā , siyā na vattabbā , saṅkhāro dvidhā ca na vattabbo ca .
Rūpaṃ āsavavippayuttaṃ sāsavañca , sesā dvidhā ca na vattabbā ca .
Iminā nayena saṃyojanagocchakādīsupi yojanā veditabbā .
Kevalaṃ hi parāmāsasampayuttaduke rūpaṃ parāmāsavippayuttaṃ , tayo dvidhāpi , saṅkhāro dvidhāpi , diṭṭhivasena na vattabbo ca .
Tatiye ettakameva viseso .
Rūpaṃ anārammaṇaṃ , sesā sārammaṇā .
Viññāṇaṃ cittaṃ , sesā no cittā .
Tayo cetasikā , dve acetasikā .
Tayo cittasampayuttā , rūpaṃ cittavippayuttaṃ .
Viññāṇaṃ na vattabbaṃ .
Tathā cittasaṃsaṭṭhadukepi .
Tayo cittasamuṭṭhānā , viññāṇaṃ no cittasamuṭṭhānaṃ .
Rūpaṃ dvidhāpi .
Tathā anantaradukadvayepi .
Tayo cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā , dve no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā .
Tathā anantaradukadvayepi .
Viññāṇaṃ ajjhattikaṃ , tayo bāhirā , rūpaṃ dvidhāpi .
Cattāro no upādā .
Rūpaṃ dvidhāpi .
Pañcapi siyā upādinnā , siyā anupādinnā , no upādānā .
Kilesagocchako
M0.171 vuttanayova .Rūpaṃ nevadassanenanabhāvanāya pahātabbaṃ , sesā dvidhāpi .
Evaṃ yāvapītidukā yojanā veditabbā .
Rūpaṃ na vedanā , na sukhā , na sukhasahagatā , sesā dvidhāpi .
Tathā anantaradukepi .
Rūpaṃ kāmāvacaraṃ , sesā dvidhāpi .
Evaṃ yāva saraṇadukā yojanā veditabbā .
Ayaṃ pañhāpucchakanayo .
Ime pana nayā vitthārato pāḷiaṭṭhakathāhi ñātabbā .
Atthavinicchayo ca nesaṃ dhammasaṅgaṇīmātikatthasaṃvaṇṇanāya vuttānusārena ñātabbo .
Ito paraṃ atirekaṃ avatvā apubbameva vaṇṇayissāmāti ayaṃ vibhaṅganayadassanato saṃvaṇṇanānayo .
Idāni panettha –
Kamatonūnādhikato , daṭṭhabbasamabhedato ;
Pāḷimuttanayo ñeyyo , khandhakosallamicchatā .
Tattha
V0.131 kamatoti ettha uppattikkamo pahānakkamo paṭipattikkamo bhūmikkamo desanākkamoti bahuvidhesu kamesu khandhānaṃ desanākkamova yujjati , na itare , asambhavā .Abhedena hi pañcasu khandhesu attaggāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attaggāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo tassa tassa janassa sukhaggahaṇatthaṃ cakkhuādīnaṃ visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi , tato iṭṭhāniṭṭhavisayasaṃvedakaṃ oḷārikaṃ vedanaṃ , yaṃ vedeti , taṃ sañjānātīti evaṃ vedanāvisayassa ākāraggāhikaṃ saññaṃ , saññāvasenābhisaṅkhārake saṅkhāre , tesaṃ vedanādīnaṃ nissayādhipatibhūtaṃ viññāṇanti ayaṃ tāvettha kamo .
Anūnādhikatoti
M0.172 kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti ?Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato , attattaniyaggāhavatthussa etapparamato , aññesañca tadavarodhato .
Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpaṃ rūpasabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti , vedanā vedanāsabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti .
Esa nayo saññādīsupi , tasmā sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato pañceva vuttā .
Etaparamañcetaṃ attattaniyaggāhavatthu , yadidaṃ rūpādayo pañca , tasmā attattaniyaggāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā .
Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā , tepi saṅkhārakkhandhapariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti , tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti ayaṃ anūnādhikato .
Daṭṭhabbasamabhedatoti daṭṭhabbabhedato , upamābhedato ca .
Tattha daṭṭhabbabhedato tāva pañcupādānakkhandhā sāmaññato ukkhittāsikapaccatthikato , bhārato , khādakato , aniccadukkhaanattasaṅkhātavadhakato ca daṭṭhabbā .
Visesato pana pheṇapiṇḍaṃ viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ , udakabubbuḷamarīcikakadalikkhandhamāyā viya yathākkamaṃ vedanādayo daṭṭhabbā .
Yathā hi pheṇapiṇḍo vimaddāsaho , so ca pattathālakādiatthaṃ gahitopi tamatthaṃ na sādheti , bhijjati , evaṃ rūpampi vimaddāsahaṃ , tañca subhādivasena gahitampi na tathā tiṭṭhati , asubhādiyeva hoti .
Yathā vā pheṇapiṇḍo anekasandhighaṭito bahunnaṃ udakasappādipāṇakānaṃ āvāso , ādito cesa badarapakkamatto hutvā anupubbavaḍḍhanako uṭṭhitamattopi cesa bhijjati , thokaṃ gantvāpi , samuddaṃ patvā pana avassameva bhijjati
M0.173 , evaṃ rūpampi chiddāvachiddaṃ anekasandhighaṭitaṃV0.132 asītikimikulavokiṇṇaṃ , ādito cetaṃ kalalamattaṃ hutvā anupubbavaḍḍhanakaṃ , kalalamattepi cetaṃ bhijjati , abbudādibhāvepi āyukkhayaṃ patvā avassameva bhijjati .Evaṃ pheṇapiṇḍasadisaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yathā pana bubbuḷo muhuttaramaṇīyo agayhupago na ciraṭṭhitikova , evaṃ vedanāpi .
Yathā ca bubbuḷo udakatalaṃ , udakabinduṃ , udakajallakaṃ saṅkaḍḍhitvā puṭaṃ katvā gahaṇavātañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjati , evaṃ vedanāpi vatthuṃ , ārammaṇaṃ , kilesajallaṃ , phassasaṅghaṭṭanañcāti cattāri kāraṇāni paṭicca uppajjatīti sā bubbuḷasadisā daṭṭhabbā .
Yathā pana marīcikā jalāsayādibhāvena vippalambhikā , evaṃ saññāpi niccādibhāvenāti marīcisadisā daṭṭhabbā .
Yathā pana kadalikkhandho agayhupago bahuvaṭṭisamodhāno , evaṃ saṅkhārakkhandhopi agayhupagoniccādisāravirahito , phassādibahudhammasamodhāno ca hotīti so kadalikkhandhasadiso daṭṭhabbo .
Yathā pana māyā asuvaṇṇarajatādirūpānipi tathā gāhāpetvā mahājanaṃ vañceti , evaṃ viññāṇampi aniccādirūpaṃ teneva cittena āgacchantaṃ viya niccādito ca gāhāpetvā vañcetīti taṃ māyāsadisaṃ daṭṭhabbaṃ .
Vuttañca –
‘‘ Pheṇapiṇḍūpamaṃ rūpaṃ , vedanā bubbuḷūpamā ;
Marīcikūpamā saññā , saṅkhārā kadalūpamā ;
Māyūpamañca viññāṇaṃ , desitādiccabandhunā ’’ ti .( saṃ . ni .3.95);
Ayamettha daṭṭhabbabhedo .
Upamābhedato ca pana gilānasālūpamo rūpupādānakkhandho , gelaññūpamo vedanupādānakkhandho , gelaññasamuṭṭhānūpamo saññupādānakkhandho , asappāyasevanūpamo saṅkhārupādānakkhandho
M0.174 , gilānūpamo viññāṇupādānakkhandho .Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikūpamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti ayamettha upamābhedo .
Evaṃ pāḷimuttakavinicchayanayo ñeyyo .
Khandhavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .