Paṭisambhidāvibhaṅgamātikatthavaṇṇanā
Paṭisambhidāvibhaṅgamātikāya
V0.198 atthato tāva – catasso paṭisambhidāti cattāro pabhedā .Niddese pana ‘‘ atthe ñāṇaṃ atthappaṭisambhidā ’’ tiādinā ( vibha .718) ñāṇavasena niddiṭṭhattā ñāṇasseva , na aññassa kassacīti veditabbaṃ .
Atthapaṭisambhidāti atthavisayañāṇappabhedā , atthappabhedasallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthatāvasena atthe pabhedagataṃ ñāṇanti attho .
Sesapadesupi eseva nayo .
Ettha ca atthoti hetuphalaṃ .
So hi hetuvasena araṇīyato gantabbato , uppādetabbato ca ‘‘ attho ’’ ti vuccati .
Pabhedato
M0.259 panesopi pañcavidho hoti yaṃ kiñci paccayuppannaṃ , nibbānaṃ , bhāsitattho , vipāko , kiriyāti .Dhammoti paccayo , so hi phalaṃ vidahati pavatteti uppādeti ceva pāpeti cāti ‘‘ dhammo ’’ ti vuccati .
Pabhedato panesopi pañcavidho hoti yo koci phalanibbattako hetu , ariyamaggo , bhāsitaṃ , kusalaṃ , akusalanti .
Niruttīti yathāvuttānaṃ dhammānaṃ , atthānañca vācako sabhāvaniruttisaṅkhāto saddo .
Imā dhammatthaniruttiyo ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa tattha tattha pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā nāma .
Ettha ca niruttipaṭisambhidā saddārammaṇā , na paññattārammaṇā , paṭisambhidāpatto hi ‘‘ phasso vedanā ’’ tiādikaṃ saddaṃ sutvā ‘‘ ayaṃ sabhāvaniruttī ’’ ti jānāti ,‘‘ phassā vedano ’’ tiādikaṃ pana ‘‘ na sabhāvaniruttī ’’ ti jānāti .
Sabhāvaniruttīti ( vibha . aṭṭha .718) ca māgadhikā bhāsā , yāya sammāsambuddhā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ tantiṃ āropenti , brahmāno ca agāmake araññe kiñci vacanaṃ asutvā vaḍḍhitadārakā ca attano dhammatāya bhāsanti , yā ca apāyesu manusse devaloke ceva māgadhabhāsā ussannā , pacchā ca tato andhakayonakadamiḷādidesabhāsā ceva sakkatādiaṭṭhārasamahābhāsā ca nibbattā , sā hi yasmā itarāsu bhāsāsu parivattantāsupi na parivattati , sabbakālaṃ attano sabhāve eva tiṭṭhati , tasmā ‘‘ sabhāvaniruttī ’’ ti vuccati .
Yā brahmavohāro , ariyavohāroti ca vuccati , tāya pana māgadhabhāsāya tantiṃ āruḷhassa buddhavacanassa paṭisambhidāpattānaṃ sotapathāgamanameva papañco
M0.260V0.199 .Sote pana saṅghaṭṭitamatte eva nayasatena nayasahassena attho upaṭṭhāti .
Aññāya pana bhāsāya tantiṃ āruḷhaṃ taṃ tesaṃ cittaṃ sahasā nārohati , kicchena uggahetabbaṃ hoti , puthujjanānañca sakalaṃ buddhavacanaṃ uggahetvāpi paṭisambhidāpatti nāma natthi , ariyasāvako no paṭisambhidāpatto nāma natthi , paṭisambhidāpatto aññaṃ saddaṃ nāmākhyātopasagganipātabhedato jānāti , na jānātīti ?
Yadaggena saddaṃ sutvā ‘‘ ayaṃ sabhāvanirutti , ayaṃ na sabhāvaniruttī ’’ ti jānāti , tadaggena etampi jānissati , na cetaṃ paṭisambhidākiccanti veditabbaṃ .
Paṭibhānan ti dhammatthādivisayaṃ sabbatthakañāṇaṃ , taṃ ñāṇaṃ ārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā nāma , imā catassopi paṭisambhidā adhigamena pariyattiuggahaṇena sakkaccadhammassavanena atthaparipucchāya pubbayogenāti pañcahi kāraṇehi visadā honti , sekhabhūmiyaṃ , asekhabhūmiyañcāti dvīsu ṭhānesu pabhedaṃ gacchantīti veditabbā .
Ayaṃ tāvettha padattho .
Dhammabhedo panetthāpi vibhaṅganaye pākaṭo bhavissati .
Vibhaṅganayesu hi tīsupi dhammaniruttipaṭibhānapaṭisambhidā tissopi kāmāvacarajavanasampayuttañāṇānaṃ vasena tabbisayappabhedena saddhiṃ nānappakārato vibhattā .
Atthapaṭisambhidā pana tesaṃ ñāṇānañceva aṭṭhalokuttaracittasampayuttānañca vasena tabbisayappabhedena saddhiṃ .
Lokuttarañāṇānipi hi maggappattabbatāya atthabhūtanibbānārammaṇattā ‘‘ atthapaṭisambhidā ’’ ti vuccati .
Pañhāpucchake pana siyā kusalā , siyā abyākatā , tisso paṭisambhidā siyā vipākadhammadhammā , siyā nevavipākanavipākadhammadhammā , atthapaṭisambhidā tidhāpi , tisso paṭisambhidā parittā , atthapaṭisambhidā siyā parittā , siyā appamāṇā
M0.261 , niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā , bahiddhārammaṇā ca , sesā tidhāpi , niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇāva , atthapaṭisambhidā tidhāpi na vattabbā ca , anidassanaappaṭighā , hetū , sahetukā , tisso paṭisambhidā sauttarā , atthapaṭisambhidā dvidhāpi , araṇā cāti .Sesaṃ suviññeyyameva .
Paṭisambhidāvibhaṅgamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .