Āyatanavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā
Āyatanavibhaṅgamātikāya
V0.133 pana atthato tāva – dvādasāyatanānīti ettha āyatanato , āyānaṃ tananato , āyatassa ca nayanato āyatanāni .Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti upaṭṭhahanti ghaṭenti vāyamanti , te ca pana āyabhūte dhamme etāni tanonti vitthārenti , idañca atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ nayanteva , pavattayantīti vuttaṃ hoti , tasmā ‘‘ āyatanānī ’’ ti vuccanti .
Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena , ākaraṭṭhena , samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena , sañjābhidesaṭṭhena , kāraṇaṭṭhena ca sāsane , loke ca ‘‘ āyatanan ’’ ti vuccanti .
Cakkhuādīsu hi te te cittacetasikā dhammā tadāyattavuttitāya nivasanti , tesu ca ākarabhūtesu ākiṇṇā vatthārammaṇavasena ca samosaranti , cakkhādayova nesaṃ sañjātideso , kāraṇañca , tasmā nivāsaṭṭhānādinā atthena cakkhādīni āyatanānīti veditabbāni .
Cakkhāyatanan tiādīsu cakkhatīti cakkhu , rūpaṃ assādeti , vibhāveti cāti attho .
Rūpayatīti rūpaṃ .
Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ
M0.175 hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho .Suṇātīti sotaṃ .
Sappatīti saddo , udāharīyatīti attho .
Ghāyatīti ghānaṃ .
Gandhayatīti gandho , attano vatthuṃ sūcayatīti attho .
Jīvitaṃ avhāyatīti jivhā .
Rasanti taṃ sattāti raso , assādentīti attho .
Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo , uppattideso .
Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ .
Manatīti mano .
Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā .
Cakkhu ca taṃ yathāvuttenatthena āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ … pe … dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatanan ti ayaṃ tāvettha padattho .
Dhammabhedato panettha sabbampi viññāṇaṃ manāyatanaṃ nāma .
Cetasikasukhumarūpanibbānāni dhammāyatanaṃ nāma .
Sesāni suviññeyyāni .
Imesu ca āyatanesu atītādibhedabhinnā , kālavinimuttā ca lokiyalokuttarā sabbe nāmarūpadhammā , paññattiyo ca saṅgahitāti veditabbā .
‘‘ Jāti dvīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā saṅgahitā ’’ tiādivacanato ( dhātu .71) hi
V0.134 rūpārūpalakkhaṇānaṃ jātijarābhaṅgānaṃ saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātūsu saṅgahitattā itarāsampi paññattīnaṃ yathārahaṃ tattha saṅgahitabhāvo veditabboti ayamettha dhammabhedo .Vibhaṅganayato panettha suttantabhājanīye tāva ‘‘ cakkhuṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā vipariṇāmadhammaṃ .
Rūpā aniccā dukkhā anattā vipariṇāmadhammā … pe … dhammā aniccā dukkhā anattā vipariṇāmadhammā ’’ ti ( vibha .154) evaṃ visayivisayāyatanavasena āyatanāni vuttānīti ayaṃ suttantabhājanīyanayo .
Abhidhammabhājanīye pana pasādavisayāyatanāni tāva ‘‘ tattha katamaṃ cakkhāyatanaṃ ?
Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya
M0.176 pasādo ’’ tiādinā ( vibha .156) rūpakaṇḍe ( dha . sa .597) vuttanayena vibhattāni .Manāyatanaṃ pana ekavidhato paṭṭhāya yāvadasavidhā vedanākkhandhe vuttanayena vibhattaṃ .
Dhammāyatanaṃ pana ‘‘ tattha katamaṃ dhammāyatanaṃ ?
Vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho , yañca rūpaṃ anidassanaappaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ asaṅkhatā ca dhātū ’’ ti ( vibha .167) uddisitvā ‘‘ tattha katamo vedanākkhandho ’’ tiādinā ( vibha .167) vedanākkhandhādīsu vuttanayena vibhattaṃ .
Sukhumarūpanibbānāni rūpakaṇḍe vuttanayānevāti ayaṃ abhidhammabhājanīyanayo .
Pañhāpucchakanayaṃ pana ito paraṃ vitthārato adassetvā tikadukānaṃ ādiantehi ceva visesatthadīpakehi ca tikadukehi yojetvā dassayissāma , sesehipi tikadukehi yojanānayo khandhe vuttanayena sakkā ñātunti .
Kathaṃ dvādasannaṃ āyatanānaṃ kati kusalā … pe … kati araṇāti ?
Dasāyatanā abyākatā , dvāyatanā siyā kusalā , siyā akusalā , siyā abyākatā .
Vedanāttike dasāyatanāni na vattabbāni , manāyatanaṃ tidhāpi , dhammāyatanaṃ tidhā na vattabbañca … pe … rūpāyatanaṃ sanidassanasappaṭighaṃ , navāyatanāni anidassanasappaṭighāni , manāyatanadhammāyatanāni anidassanaappaṭighāni , ekādasāyatanāni na hetū , dhammāyatanaṃ siyā hetu , siyā na hetu … pe … ekādasāyatanāni sappaccayāni , dhammāyatanaṃ siyā sappaccayaṃ , siyā appaccayaṃ … pe … dasāyatanāni rūpaṃ , manāyatanaṃ arūpaṃ , dhammāyatanaṃ dvidhāpi … pe … dasāyatanāni araṇāni , dvāyatanāni siyā saraṇāni , siyā araṇānīti ayaṃ pañhāpucchakanayo .
Idāni
V0.135 pana –Kamato tāvattato ca , tesaṃ daṭṭhabbabhedato ;
Pāḷimuttanayenettha , viññātabbo vinicchayo .
Tattha
M0.177 kamatoti idhāpi desanākkamova yujjati .Ajjhattikesu hi āyatanesu sanidassanasappaṭighavisayattā cakkhāyatanaṃ pākaṭanti paṭhamaṃ desitaṃ , tato anidassanasappaṭighavisayāni sotāyatanādīni .
Atha vā dassanānuttariyasavanānuttariyahetubhāvato bahūpakārattā cakkhusotāyatanāni paṭhamaṃ desitāni , tato ghānāyatanādīni tīṇi , pañcannampi pana gocaravisayattā ante manāyatanaṃ , cakkhāyatanādīnaṃ gocarattā tesaṃ anantaraṃ rūpāyatanādīni .
Apica viññāṇuppattikāraṇavavatthānatopi ayametesaṃ kamo veditabbo .
Vuttaṃ hetaṃ ‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ … pe … manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇan ’’ ti ( ma . ni .3.421; saṃ . ni .4.60,113; mahāni .107) ayaṃ tāvettha kamo .
Tāvattatoti tāvabhāvato .
Idaṃ vuttaṃ hoti – cakkhādayopi hi dhammā eva , evaṃ sati dhammāyatanamicceva avatvā kasmā dvādasāyatanāni vuttānīti ce ?
Chaviññāṇakāyuppattiyā dvārārammaṇavavatthānato ayametesaṃ bhedo hotīti dvādasa vuttāni .
Cakkhuviññāṇavīthipariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ , rūpāyatanamevārammaṇaṃ .
Tathā itarāni itaresaṃ .
Chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadesova uppattidvāraṃ , asādhāraṇañca dhammāyatanaṃ ārammaṇanti .
Iti channaṃ viññāṇakāyānaṃ uppattidvārārammaṇavavatthānato dvādasa vuttānīti ayamettha tāvattatā .
Daṭṭhabbabhedatoti ettha pana sabbāni cetāni āyatanāni anāgamanato , aniggamanato ca daṭṭhabbāni .
Na hi tāni pubbe udayā kutoci āgacchanti , napi uddhaṃ vayā kuhiñci gacchanti
M0.178 , atha kho pubbe udayā appaṭiladdhasabhāvāni uddhaṃ vayā paribhinnasabhāvāni , pubbantāparantavemajjhe paccayāyattavuttitāya avasāni pavattanti , tasmā anāgamanato , aniggamanato ca daṭṭhabbāni .Tathā nirīhato , abyāpārato ca .
Na hi cakkhurūpādīnaṃ evaṃ hoti
V0.136 ‘‘ aho vata amhākaṃ sāmaggiyaṃ viññāṇaṃ nāma uppajjeyyā ’’ ti , na ca tāni viññāṇuppādanatthaṃ dvārabhāvena , vatthubhāvena , ārammaṇabhāvena vā byāpāramāpajjanti , atha kho dhammatāvesā yaṃ cakkhurūpādisāmaggiyaṃ cakkhuviññāṇādīni sambhavanti , tasmā nirīhato , abyāpārato ca daṭṭhabbāni .Apica ajjhattikāni suñño gāmo viya daṭṭhabbāni dhuvasubhasukhattabhāvavirahitattā , bāhirāni gāmaghātakacorā viya .
Tathā ajjhattikāni chapāṇakā viya daṭṭhabbāni , bāhirāni tesaṃ gocarā viyāti ayamettha daṭṭhabbabhedo .
Evaṃ pāḷimuttanayenettha viññātabbo vinicchayo .
Āyatanavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .