Tikapadatthavaṇṇanā

TatthaM0.3V0.3 abhidhammassa mātikāti ettha kenaṭṭhena abhidhammo ?

Dhammātirekadhammavisesaṭṭhena .

Atirekavisesatthadīpako hi ettha abhi-saddo ‘‘ bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti , no paṭikkamanti ( saṃ . ni .4.87;5.195,1022; ma . ni .3.384,389), abhikkantavaṇṇā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.1; khu . pā .5.1; su . ni . maṅgalasutta ; vi . va .857) viya , tasmā yathā samussitesu bahūsu chattesu ceva dhajesu ca yaṃ atirekappamāṇaṃ , visesavaṇṇasaṇṭhānañca chattaṃ , taṃ aticchattaṃ , yo atirekappamāṇo , visesavaṇṇasaṇṭhāno ca dhajo , so atiddhajoti ca vuccati , evameva ayampi dhammo dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘ abhidhammo ’’ ti vuccati .

Bhagavatā hi suttantaṃ patvā khandhāyatanadhātusaccaindriyapaccayākārādayo dhammā ekadesena vibhattā , na nippadesena , abhidhammaṃ patvā pana anekehi nayavisesehi nippadesatova vibhattā .

Evaṃ dhammātirekadhammavisesaṭṭhena ‘‘ abhidhammo ’’ ti veditabbo .

Kenaṭṭhena mātikā ?

Mātusamaṭṭhena .

Mātā viyāti hi mātikā yathā padumikaṃ mukhanti .

Yathā hi mātā nānāvidhe putte pasavati , te pāleti , poseti ca , evamayampi nānāvidhe dhamme , atthe ca pasavati , te ca avinassamāne pāleti , poseti ca , tasmā ‘‘ mātikā ’’ ti vuccati .

Mātikaṃ hi nissāya dhammasaṅgaṇīādisattappakaraṇavasena vitthāriyamānā anantāparimāṇā dhammā , atthā ca tāya pasutā , pālitā , positā viya ca honti .

Tathā hi dhammasaṅgaṇippakaraṇe catasso vibhattiyo cittavibhatti rūpavibhatti nikkheparāsi atthuddhārotiV0.4 .

Tattha nānānayehi ekūnanavuticittavibhāvinīM0.4 cittavibhatti vitthāriyamānā anantāparimāṇabhāṇavārā hoti , tadanantaraṃ ekavidhādinā rūpavibhāvinī rūpavibhatti vitthāriyamānā anantāparimāṇabhāṇavārā hoti , tadanantaraṃ mūlakhandhadvārādīni nikkhipitvā desito nikkheparāsi vitthāriyamāno anantāparimāṇabhāṇavāro hoti , tadanantaraṃ tepiṭakassa buddhavacanassa aṭṭhakathābhūto atthuddhāro vitthāriyamāno anantāparimāṇabhāṇavāro hoti .

Evamidaṃ dhammasaṅgaṇippakaraṇaṃ vācanāmaggato atirekaterasamattabhāṇavārampi samānaṃ vitthāriyamānaṃ anantāparimāṇabhāṇavāraṃ hoti .

Tathā vibhaṅgappakaraṇe khandhavibhaṅgo āyatanadhātusaccaindriyapaccayākārasatipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādabojjhaṅgamaggaṅgajhānaappamaññāsikkhāpadapaṭisambhidāñāṇakhuddakavatthudhammahadayavibhaṅgāti aṭṭhārasa vibhaṅgā vibhattā , te suttantabhājanīyaabhidhammabhājanīyādinānānayehi vitthāriyamānā paccekaṃ anantāparimāṇabhāṇavārā honti .

Evamidaṃ vibhaṅgappakaraṇaṃ vācanāmaggato pañcatiṃsamattabhāṇavārampi samānaṃ vitthāriyamānaṃ anantāparimāṇabhāṇavāraṃ hoti .

Tathā dhātukathāpakaraṇaṃ ‘‘ saṅgaho asaṅgaho ’’ tiādinā cuddasavidhena vibhattaṃ vācanāmaggato atirekachabhāṇavāramattampi samānaṃ vitthāriyamānaṃ anantāparimāṇabhāṇavāraṃ hoti .

Tathā puggalapaññattippakaraṇaṃ khandhapaññatti āyatanadhātusaccaindriyapuggalapaññattīti chabbidhena vibhattaṃ vācanāmaggato atirekapañcabhāṇavāramattampi vitthāriyamānaṃ anantāparimāṇabhāṇavāraṃ hoti .

TathāM0.5 kathāvatthuppakaraṇaṃ sakavāde pañca suttasatāni , paravāde pañca suttasatānīti suttasahassaṃ samodhānetvā vibhattaṃ vācanāmaggato saṅgītiāropitanayena dīghanikāyappamāṇampi vitthāriyamānaṃ anantāparimāṇabhāṇavāraṃ hoti .

Tathā yamakappakaraṇaṃ mūlayamakaṃ khandhāyatanadhātusaccasaṅkhāraanusayacittadhammaindriyayamakanti dasavidhena vibhattaṃ vācanāmaggato vīsabhāṇavārasatampi vitthāriyamānaṃ anantāparimāṇabhāṇavāraṃ hoti .

PaṭṭhānappakaraṇaṃV0.5 hetupaccayaārammaṇapaccayādicatuvīsatipaccaye gahetvā tikapaṭṭhānādicatuvīsatividhena vibhattaṃ paccekaṃ katipayabhāṇavārampi vitthāriyamānaṃ anantāparimāṇabhāṇavāraṃ hoti .

Evaṃ anantāparimāṇānaṃ dhammānaṃ , atthānañca pasavanato , pālanato , posanato ca ‘‘ mātā viyāti mātikā ’’ ti vuccati .

Pālanaposanañcettha sammuṭṭhānaṃ , viraddhānañca pāḷiatthānaṃ mātikānusārena sallakkhetvā samānayanato , rakkhaṇato ca veditabbaṃ .

Sā panāyaṃ paricchedato dhammasaṅgaṇīmātikā vibhaṅgamātikā dhātukathāmātikā puggalapaññattimātikā kathāvatthumātikā yamakamātikā paṭṭhānamātikāti sattannaṃ pakaraṇānaṃ ādimhi ṭhapitā sattavidhā hoti .

Tattha dhammasaṅgaṇīmātikā ādi , sāpi tikamātikā dukamātikāti duvidhā .

Tattha dvāvīsati tikā tikamātikā nāma .

Dvecattālīsasatadukā dukamātikā nāma , sā puna āhaccabhāsitā sāvakabhāsitāti duvidhā .

Tattha dvāvīsati tikā ceva ,‘‘ hetū dhammā na hetū dhammā … pe … saraṇā dhammā araṇā dhammā ’’ ti ime ca sataṃM0.6 dukāti ayaṃ āhaccabhāsitā sammāsambuddhadesitā sattannaṃ pakaraṇānaṃ mātikā nāma , tadanantarā ‘‘ vijjābhāgino dhammā avijjābhāgino dhammā … pe … khayeñāṇaṃ anuppādeñāṇan ’’ ti ime dvācattālīsa suttantikadukā dhammasenāpatisāriputtattherena ṭhapitattā sāvakabhāsitā nāma .

Ime ṭhapento pana thero na sāmukkaṃsikena attano ñāṇena ṭhapesi , ekuttariyaṃ pana ekakanipātadukanipātasaṅgītisuttadasuttarasuttehi samodhānetvā ābhidhammikattherānaṃ suttantaṃ patvā akilamanatthaṃ ṭhapesi .

Sā puna sappadesanippadesavasena dve koṭṭhāsā honti .

Ettha hi nava tikā , ekasattati ca dukā sappadesānaṃ sāvasesānaṃ nāmarūpānaṃ pariggahitattā sappadesā nāma , avasesā terasa tikā , ekasattati ca dukā nippadesānaṃ niravasesānaṃ nāmarūpānaṃ gahitattā nippadesā nāma .

Tesaṃ vibhāgo tattha tattheva āvi bhavissati .

Tathā nāmalābhavasena dvidhā .

Sabbeva hi ete tikadukā ādipadavasena , sabbapadavasena cāti dvidhā nāmaṃ labhanti .

Tattha ‘‘ kusalā dhammā , akusalā dhammā , abyākatā dhammā ’’ ti ayaṃ tāva ādipadavasena laddhanāmo kusalattiko nāma .

‘‘ Sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā … pe … dhammā ’’ ti ayaṃ sabbapadavasena laddhanāmo vedanāttiko nāma .

Evaṃ sabbesampi tikadukānaṃ nāmaṃ veditabbaṃ .

Sā panesā pañcadasahi paricchedehi vavatthitā .

Tikānaṃ hi eko paricchedo , dukānaṃ cuddasaV0.6 .

‘‘ Hetū dhammā nahetū dhammā ’’ tiādayo hi cha dukā ganthato ca atthato ca aññamaññasambandhena kaṇṇikā viya , ghaṭā viya ca hutvā ṭhitattā ‘‘ hetugocchako ’’ ti vuccati .

Tato apare ‘‘ sappaccayā dhammā ’’ tiādayo satta dukā aññamaññaṃ asambandhāM0.7 kevalaṃ dukasāmaññena uccinitvā gocchakantare ṭhapitattā , aññehi ca antaradukehi cūḷakattā ‘‘ cūḷantaradukā ’’ ti veditabbā .

Tato paraṃ āsavadukādīnaṃ channaṃ dukānaṃ vasena āsavagocchako nāma .

Tato saṃyojanadukādīnaṃ channaṃ vasena saṃyojanagocchako nāma .

Tathā ganthaoghayoganīvaraṇadukādīnaṃ channaṃ channaṃ vasena ganthaoghayoganīvaraṇagocchakā nāma .

Parāmāsadukādīnaṃ pañcannaṃ vasena parāmāsagocchako nāma .

Tato paraṃ sārammaṇadukādayo catuddasa dukā mahantaradukā nāma .

Tato paraṃ upādānadukādayo cha dukā upādānagocchako nāma .

Tato kilesadukādayo aṭṭhadukā kilesagocchako nāma .

Tato paraṃ dassanenapahātabbadukādayo aṭṭhārasa dukā abhidhammamātikāya pariyosāne ṭhapitattā piṭṭhidukā nāma .

Vijjābhāgiyadukādayo pana dvācattālīsa dukā suttantikadukā nāma .

Evametissā pañcadasahi paricchedehi vavatthitāya tāva ayaṃ atthavaṇṇanā bhavissati .

Kusalattikavaṇṇanā

Yasmā panettha tikamātikā ādi , tatthāpi kusalattiko ādi , tasmā kusalattikassa tāva –

Atthato bhūmibhedā ca , paccekaṃ sampayogato ;

Uddesato ca dhammānaṃ , lakkhaṇādivibhāgato .

Saṅgahā suññato ceva , visayādippabhedato ;

Yathānurūpaṃ sabbattha , veditabbo vinicchayo .

Tattha atthato tāva kusalā dhammāti ettha kusala saddo ārogyānavajjachekasukhavipākesu dissati .

Ayaṃ hiM0.8 ‘‘ kacci nu bhoto kusalaṃ , kacci bhoto anāmayan ’’ tiādīsu ( jā .1.15.246;2.20.129) ārogye dissati .

‘‘ Katamo pana , bhante , kāyasamācāro kusaloV0.7 ?

Yo kho , mahārāja , kāyasamācāro anavajjo ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.361) anavajje .

‘‘ Kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānan ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.87) cheke .

‘‘ Kusalassa kammassa katattā upacitattā ’’ tiādīsu ( dha . sa .431) sukhavipāke .

Svāyamidha ārogyepi anavajjepi sukhavipākepi vattati .

Yatheva hi rūpakāye nibyādhitāya ārogyaṭṭhena kusalaṃ vuttaṃ , evaṃ arūpadhammepi kilesabyādhino abhāvena ārogyaṭṭhena kusalaṃ veditabbaṃ .

Kilesavajjassa pana abhāvā anavajjaṭṭhena kusalaṃ .

Dhamma -saddo panāyaṃ pariyattihetuguṇanissattanijjīvatādīsu dissati .

Ayaṃ hi ‘‘ dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ geyyan ’’ tiādīsu ( a . ni .4.102) pariyattiyaṃ dissati .

‘‘ Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu ( vibha .720) hetumhi .

‘‘ Na hi dhammo adhammo ca , ubho samavipākino ’’ tiādīsu ( theragā .304) guṇe .

‘‘ Dhammesu dhammānupassī viharatī ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.373) nissattanijjīvatāyaṃ , svāyamidhāpi nissattanijjīvatāyameva vaṭṭati .

Vacanattho panettha – kucchite pāpadhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā .

Kucchitena vā ākārena sayantīti kusā , te kuse lunanti chindantīti kusalā .

Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma , tena kusena lātabbā parivattetabbāti kusalā .

Atha vā kosallaṃ vuccati paññā , tato kosallato sambhūtattā kusalā .

Idaṃ pana anantare vuttañcāti nibbacanadvayaṃ kiñcāpi nippariyāyato ñāṇasampayuttānamevaM0.9 yujjati , ruḷhīvasena pana taṃsadisatāya ñāṇavippayuttānampīti gahetabbaṃ .

Yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti , evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ saṃkilesapakkhaṃ lunanti , tasmā kusā viya lunantīti kusalā .

Attano pana sabhāvaṃ dhārentīti dhammā , dhārīyanti vā paccayehi , dhārīyanti vā yathāsabhāvato ādhārīyantītipi dhammā .

Na kusalā akusalā , mittapaṭipakkhā amittā viya kusalapaṭipakkhāti attho .

Na byākatāti abyākatā , kusalākusalabhāvena akathitāti attho .

Tesu anavajjasukhavipākalakkhaṇā kusalā , sāvajjadukkhavipākalakkhaṇā akusalā , avipākalakkhaṇā abyākatā .

Kiṃ panetāni kusalāti vā dhammāti vātiādīni ekatthāni , udāhu nānatthānīti ?

KiñcetthaV0.8 yadi tāva ekatthāni ,‘‘ kusalā dhammā ’’ ti idaṃ ‘‘ kusalā kusalā ’’ ti vuttasadisaṃ hoti .

Atha nānatthāni , tikadukānaṃ chakkacatukkabhāvo āpajjati , padānañca asambandho ‘‘ kusalā rūpaṃ cakkhumā ’’ tiādīnaṃ viya .

Athāpi yadi etāni ekatthāni , kusalākusalābyākatapadānaṃ tiṇṇampi dhammānaṃ dhammasabhāvena ekattā kusalādīnampi ekattaṃ āpajjati .

Atha ‘‘ kusalapadato akusalādipadassa aññattaṃ siyā ’’ ti vadatha , na etāni ekatthāni .

Tadā dhammo nāma bhāvo .

Bhāvato ca añño abhāvoti .

Evaṃ aññoññāpekkhāya abhāvattamāpannehi dhammehi anaññe kusalādayopi abhāvā eva siyunti ?

Sabbametaṃ akāraṇaṃ , kasmā ?

Yathānumativohārasiddhito , na hi ‘‘ kusalā dhammā ’’ tiādīni padāni yathā kusalā kusalāti , evaṃ atthavisesābhāvena paṇḍitehiM0.10 anumatāni , nāpi kusalā rūpaṃ cakkhumā-saddā viya aññamaññaṃ anolokitatthabhāvena , atha kho anavajjaiṭṭhavipākattādisaṅkhātassa atthavisesassa , sabhāvasādhāraṇādiatthasāmaññassa ca jotakattena yathākkamaṃ anumatāni .

Kusala-saddo hi dhamma-saddassa purato vuccamāno kusalākusalādisabbasādhāraṇasāmaññatthadīpakaṃ dhamma-saddaṃ akusalādito nivattetvā attano attano atthavisesavisiṭṭhatthadīpakaṃ karoti .

Evaṃ paccekaṃ bhinnavisayānampi nesaṃ visesanavisesitabbabhāvena pavattiyaṃ ekatthatāya paṇḍitānumatatāya yathāvuttadosāropane kāraṇaṃ vuttaṃ , sabbametaṃ akāraṇaṃ .

Evaṃ tato paresupi sabbattha yathānurūpato ñātabbaṃ .

Ayaṃ tāva padatthato vinicchayo .

Issues

Select Version

Mohavicchedanī

Mohavicchedanī