Khuddakavatthuvibhaṅgamātikatthavaṇṇanā
Khuddakavatthuvibhaṅgamātikāya
M0.293V0.224 panāyaṃ nikkhepaparicchedena saddhiṃ atthato vinicchayo .Mātikāya hi ādito tāva – jātimadotiādayo tesattati ekakā nikkhittā , tato kodho ca upanāho cātiādayo aṭṭhārasa dukā , akusalamūlādayo pañcatiṃsa tikā , āsavacatukkādayo cuddasa catukkā , orambhāgiyasaṃyojanādayo pannarasa pañcakā , vivādamūlādayo cuddasa chakkā , anusayādayo satta sattakā , kilesavatthuādayo aṭṭha aṭṭhakā , āghātavatthuādayo nava navakā , kilesavatthuādayo satta dasakā , channaṃ aṭṭhārasakānaṃ vasena aṭṭhasatataṇhāvicaritāni ca yathākkamaṃ nikkhipitvā ante dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajālasutte atidassitānīti sabbānipi tesaṭṭhiadhikāni aṭṭhakilesasatāni nikkhittānīti veditabbāni .
Ayaṃ tāva nikkhepaparicchedo .
Atthato pana ‘‘ jātimado ’’ tiādīsu jātiuccākulīnataṃ nissāya ‘‘ khattiyādīnaṃ catunnampi vaṇṇānaṃ ahaṃ uttamajātiko , ime na uttamajātikā ’’ ti evaṃ attukkaṃsanaparavambhanavasena uppanno majjanākārappavatto māno jātimado nāma .
Sesapadesupi eseva nayo .
Tattha ādiccagottakassapagottādiuttamagottaṃ nissāya gottamado .
Nirābādhataṃ , yobbaññaṃ ,‘‘ ciraṃ sukhaṃ jīviṃ jīvāmi jīvissāmī ’’ ti evaṃ jīvitaṃ , bahulābhañca nissāya yathākkamaṃ ārogyamadā dayo vuttā .
Sukatapaṇītapaccayalābhaṃ , mānanavandanādigarukāraṃ maññeva pamukhaṃ katvā pañhaṃ pucchanti , parivāretvā gacchantīti evaṃ purekkhāraṃ , mahāparivāraṃ , suciparivārañca nissāya yathākkamaṃ sakkāramadā dayo ca veditabbā .
Bhogo pana kiñcāpi lābhaggahaṇeneva gahito , nihitadhanavasena panettha
M0.294 lābho veditabbo ,‘‘ annapānavatthābharaṇamālāgandhādiupabhogasamiddhivasenāpi vattuṃ vaṭṭatī ’’ tipi vadanti .Sarīravaṇṇaṃ , guṇavaṇṇañca nissāya vaṇṇamado .
Bāhusaccaṃ , paṭibhānaṃ ,‘‘ vaṇṇaṃ buddhavaṃsaṃ rājavaṃsaṃ janapadavaṃsaṃ gāmavaṃsaṃ rattindivaparicchedaṃ nakkhattamuhuttayogaṃ jānāmī ’’ ti evaṃ rattaññutaṃ vā nissāya yathākkamaṃ sutamadā dayo ca veditabbā .
Jātipiṇḍapātikataṃ , anavaññātataṃ , iriyāpathapāsādikataṃ , mahiddhikatañca nissāya yathākkamaṃ piṇḍapātikamadā dayo .
Kiñcāpi parivāra-ggahaṇena yaso gahito .
Parivārassa pana savasavattakabhāvena patthaṭataṃ kittiyasaññeva vā nissāya yasamado .
Parisuddhasīlaṃ
V0.225 , upacārappanājhānaṃ , sippakosallaṃ , sarīrassa ārohasampadaṃ , pariṇāhasampadaṃ , anūnaniddosaaṅgapaccaṅgatāya sarīrapāripūriñca nissāya sīlamadā dayo veditabbā .Iminā ettakena ṭhānena savatthukaṃ mānaṃ dassetvā idāni avatthukameva sāmaññato mānaṃ dassento ‘‘ mado ’’ ti āha .
Pamādotiādīsu pañcakāmaguṇesu cittavossaggasaṅkhāto sucaritāsevanāya , duccaritasevanāya ca hetubhūto pamajjanākārappavatto akusalacittuppādo pamādo nāma , svāyaṃ sativossaggalakkhaṇo .
Vātabharitabhattā viya mātāpitūsupi anoṇatabhāvasaṅkhāto kakkhaḷamāno thambho nāma , svāyaṃ cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇo .
Aññesaṃ gehādiupakaraṇasampadaṃ , vijjāsampadaṃ vā disvā taddiguṇasamārambhanavasappavatto akusalacittuppādo sārambho nāma .
Ganthopi hi sārambhavasena uggahetuṃ na vaṭṭati , akusalameva hoti .
Svāyaṃ karaṇuttariyalakkhaṇo .
Atra
M0.295 atra visaye icchā assāti atriccho , puggalo , tassa bhāvo atricchatā .Evaṃ mahicchatā dīsupi attho veditabbo .
Tattha yaṃ yaṃ laddhaṃ , tena tena asantussitvā aparassa aparassa patthanāvasena pavatto lobho atricchatā .
Yāya attanā laddhaṃ paṇītampi lāmakaṃ viya khāyati , parena laddhaṃ lāmakampi paṇītaṃ viya khāyati .
Sāyaṃ aparāparalābhapatthanālakkhaṇā .
Santaguṇavibhāvanāvasappavatto ceva taduppannehi atimahantehipi vatthūhi asantussanākārappavatto ca lobho mahicchatā .
Yāya samannāgato puggalo paccayehi duppūro aggi viya upādānena , samuddo viya ca udakena .
Yā cāyaṃ santaguṇasambhāvanatā , paṭiggahaṇe ca paribhoge ca amattaññutā , etaṃ mahicchatālakkhaṇaṃ .
Asantānaṃ pana saddhāsīlānaṃ , maggaphalādīnañca lokiyalokuttarānaṃ guṇānaṃ vibhāvanāvasappavatto ceva taduppannehi atimahantehipi paccayehi asantussanākārappavatto ca lobho pāpicchatā .
Yā cāyaṃ asantaguṇasambhāvanatā , paṭiggahaṇe ca paribhoge ca amattaññutā etaṃ pāpicchatālakkhaṇaṃ .
Siṅgan ti vijjhanaṭṭhena siṅgaṃ , nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ adhivacanaṃ , taṃ atthato siṅgārakaraṇavasappavatto lobhova .
Tintiṇan ti khīyanaṃ , taṃ atthato nivāsaṭṭhāne sunakhānaṃ
V0.226 viya aññamaññaṃ sattānaṃ ‘‘ tava santakaṃ , mama santakan ’’ ti khiyyanākārappavatto dosova .Cāpalyan ti capalatā , taṃ pattacīvarādiparikkhārānaṃ , attabhāvassa ca maṇḍanavibhūsanakeḷāyanavasappavatto rāgova , yena samannāgato jiṇṇopi daharo viya hoti .
Asabhāgavuttīti visabhāgavutti visabhāgakiriyā , sā garuṭṭhāniyesupi anādaravasena vipaccanīkaggāhitāvasappavatto dosova
M0.296 , yāya samannāgato gilānepi mātāpituācariyupajjhāyādike na oloketi , tehi saddhiṃ lābhasakkārakāraṇā kalahaṃ karoti , tesu hirottappaṃ , cetiyādīsu cittīkārañca na paccupaṭṭhapeti .Aratīti pantesu senāsanesu , samathavipassanāsu ca anabhiramaṇā ukkaṇṭhitatā , sā tathāpavatto akusalacittuppādo .
Tandīti ālasyaṃ .
Vijambhitāti kāyassa ānamanādiākārena phandanā vijambhanā .
Bhattasammadoti bhattamucchāya kāyassa akammaññatā .
Cetaso ca līnattan ti cittasaṅkoco .
Atthato panetāni sabbānipi thinamiddhavasena cittassa gilānākārova .
Kuhanātiādīsu lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa tena tena upāyena vimhāpanā kuhanā nāma .
Sā tividhā paccayapaṭisevanasāmantajappanairiyāpathasaṇṭhāpanavasena .
Tattha cīvarādīhi nimantitassa tadatthikasseva sato pāpicchataṃ nissāya paṭikkhipanena , te ca gahapatike attani suppatiṭṭhitasaddhe ñatvā puna tesaṃ ‘‘ aho ayyo appiccho na kiñci paṭiggaṇhituṃ icchati , suladdhaṃ vata no assa , sace appamattakaṃ kiñci paṭiggaṇheyyā ’’ ti nānāvidhehi upāyehi paṇītāni cīvarādīni upanāmentānaṃ tadanuggahakāmataññeva āvikatvā paṭiggahaṇena ca tato pabhuti api sakaṭabhārehi upanāmanahetubhūtaṃ vimhāpanaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātā kuhanā nāma .
Pāpicchasseva pana sato ‘‘ yo evarūpaṃ cīvaraṃ dhāreti , so samaṇo mahesakkho ’’ tiādinā uttarimanussadhammādhigamaparidīpanavācāya tathā tathā vimhāpanaṃ sāmantajappanasaṅkhātā kuhanā nāma .
Pāpicchasseva pana sato samāhitasseva sambhāvanādhippāyakatena paṇidhāya saṇṭhapitena gamanādiiriyāpathena vimhāpanaṃ iriyāpathasaṇṭhapanasaṅkhātā kuhanā nāma .
Ālapanātiādinā
M0.297 pana vuttapaccayapaṭisaṃyuttā vācāyeva dassitā .Anuppiyabhāṇitā , cāṭukamyatā , muggasūpyatā , pāribhaṭayatā ca ālapanā nāma .
Tattha ālapanātiāditova lapanā .
Anuppiyabhāṇitāti saccānurūpaṃ , dhammānurūpaṃ vā anapaloketvā punappunaṃ piyabhaṇanaṃ .
Cāṭukamyatāti
V0.227 nīcavuttitā , attānaṃ heṭṭhato ṭhapetvā pavattanaṃ .Muggasūpyatāti muggasūpasadisatā , apakkamuggasadisena appasaccena samannāgatavacanatā .
Pāribhaṭayatāti kuladārakānaṃ aṅkena pariharaṇādikaṃ paribhaṭassa kiccaṃ .
Evamayaṃ sabbopi kiriyābhedo ‘‘ lapanā ’’ tveva vuccati .
Paresaṃ pana paccayadānasaññājanakaṃ kāyavacīkammaṃ nemittikatā nāma , yā ‘‘ parikathobhāsanimittakamman ’’ ti vuccati .
Akkosanavambhanagarahaṇādīhi yathā dāyako avaṇṇaṃ bhāyati , evaṃ taṃ nippīḷanaṃ nippesikatā nāma .
Ayaṃ hi yasmā veḷupesikāya viya abbhaṅgaṃ imāya parassa guṇaṃ nippeseti nipuñchati , yasmā vā gandhajātaṃ pisitvā gandhamagganā viya paraguṇe nippisitvā vicuṇṇetvā esā lābhamagganā hoti , tasmā ‘‘ nippesikatā ’’ ti vuccati .
Ekasmiṃ pana kule laddhāmisaṃ aññattha dānavasena lābhena lābhassa patthanā lābhena lābhaṃ nijigīsanā nāma .
Ime ca kuhanādayo pañcapi tathā tathā pavattā lobhādiakusalacittuppādāti veditabbā .
‘‘ Seyyohamasmī ’’ tiādayo dvādasa mānā heṭṭhā saṃyojanagocchake vuttānusārena suviññeyyāva .
Tattha ca ādito tayo mānā puggalaṃ anissāya jātigottarūpabhogasippasutādimānavatthuvaseneva kathitā , tato paraṃ pana nava mānā seyyasadisahīnapuggale nissāya kathitā .
Evametehi dvādasahi padehi savatthuke māne kathetvā idāni avatthukaṃ dassetuṃ ‘‘ māno ’’ tiādi vuttaṃ .
Tato
M0.298 paraṃ atimānotiādīsu ‘‘ jātiādīhi mayā sadiso natthī ’’ ti atikkamitvā maññanāvasena pavatto māno atimāno nāma .‘‘ Ime mayā pubbe sadisā , idāni ahaṃ seṭṭho , ime hīnatarā ’’ ti uppanno māno bhārātibhāro viya mānātimāno nāma .
Attānaṃ pana avamaññanāvasena pavatto māno omāno nāma , so ‘‘ hīnohamasmī ’’ ti pavattahīnamānasadisova .
Anadhigatesu ariyadhammesu ‘‘ adhigatā mayā ’’ ti uppanno māno adhikamānattā adhimāno nāma , ayaṃ pana sotāpannādiariyasāvakānaṃ ‘‘ ahaṃ sakadāgāmī ’’ tiādinā na uppajjati tesaṃ maggaphalanibbānapahīnakilesāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇena ariyaguṇapaṭivedhe nikkaṅkhattā .
Dussīlassa pana na uppajjateva , sīlavatopi pariccattakammaṭṭhānassa na uppajjati , parisuddhasīlasseva pana suddhasamathalābhino , suddhavipassanālābhino , tadubhayalābhino vā uppajjati .
Tesu tadubhayalābhī arahatte eva adhimaññitvā patiṭṭhāti suvikkhambhitakilesattā , parimadditasaṅkhārattā ca , itare sotāpannādīsupīti veditabbā .
Pañcasu pana khandhesu ‘‘ ahamasmī ’’ tiādinā pavatto māno asmimāno
V0.228 nāma .Pāpakena pana parūpaghātakena kammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānādinā attānaṃ seyyādito jappanavasena pavatto māno micchāmāno nāma .
Ñātivitakkotiādīsu ‘‘ mayhaṃ ñātakā sukhajīvino sampattiyuttā ’’ ti evaṃ gehasitapemena ñātake uddissa uppanno vitakko ñātivitakko nāma ,‘‘ ñātakā khayaṃ gatā vayaṃ gatā saddhā pasannā ’’ tiādinā pana nekkhammasito ñātivitakko nāma na hoti .
Evaṃ janapadavitakke pi , tassa pana ‘‘ amhākaṃ janapado subhikkho sundaro ’’ tiādinā pavattiākāro veditabbo .
Amaratthāya vitakko , amaro
M0.299 vā vitakkoti amaravitakko .Tattha yo ukkuṭikappadhānādīhi dukkhe nijjiṇṇe samparāye attā sukhī amaro hotīti evaṃ pavatto , so amaratthāya vitakko nāma .
Yo pana diṭṭhigatikassa ekasmiṃ pakkhe asaṇṭhahitvā ‘‘ evampi me no , tathāpi me no , aññathāpi me no ’’ tiādinā amaramaccho viya gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pavatto , so amaro vitakko nāma .
Taṃ duvidhampi ekato katvā idha ‘‘ amaravitakko ’’ ti vutto .
Anuddayatā patirūpakena pana gihīhi sahasokisahananditādivasena gehasitapemena yutto parānuddayatāpaṭisaṃyutto vitakko nāma .
Lābhena ceva sakkārena ca kittisaddena ca saddhiṃ ārammaṇakaraṇavasena yutto gehasito vitakko lābhasakkārasilokapaṭisaṃyutto vitakko nāma , tassa pana ‘‘ aho vata me lābhādayo uppajjeyyun ’’ tiādinā pavattiākāro veditabbo .
‘‘ Aho vata maṃ pare na avajāneyyun ’’ ti uppanno gehasito vitakko anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko nāma .
Ekakaṃ .
Dukādīsu kodhādayo heṭṭhā vuttatthe vajjetvā avasesānaññeva vaṇṇanā hoti .
Tattha dukesu tāva upanāhotiādīsu pubbabhāge kodho ‘‘ akkocchiman ’’ tiādinā āsevanena aparakāle veracitte daḷhataraṃ ābaddho upanāho nāma , yena samannāgato veraṃ nissajjituṃ na sakkoti vasātelamakkhitapilotikā viya , sodhiyamānampissa cittaṃ na parisujjhati , svāyaṃ verupanibandhanalakkhaṇo .
Paraguṇaṃ pana vināsetvā tattha dosamakkhanavasena pavatto kodho makkho nāma .
Ayaṃ hi paṭhamataraṃ
V0.229 attano cittaṃ gūtho viya gūthaggāhakaṃ hatthaṃ makkheti , pacchāM0.300 paranti ‘‘ makkho ’’ ti vutto , svāyaṃ paraguṇamakkhanalakkhaṇo .Paḷāsetīti paḷāso , parassa guṇe dassetvā attano guṇehi same karotīti attho .
Tathāpavatto lobho , svāyaṃ yugaggāhalakkhaṇo .
Dvārattayepi vijjamānasseva dosassa paṭicchādanato cakkhumohanamāyā viyāti māyā , sā katadosapaṭicchādanalakkhaṇā .
Saṭhassa bhāvo , kammaṃ vā sāṭheyyaṃ , kerāṭiyaṃ , taṃ avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ .
Anajjavā dayo heṭṭhā vuttaajjavādipaṭipakkhaakusalavasena veditabbā .
Ajjhattasaṃyojanan tiādīsu ajjhattanti kāmabhavo , tattha satte bandhanavasena pavattāni pañcorambhāgiyasaṃyojanāni ajjhattasaṃyojanaṃ nāma .
Bahiddhāti rūpārūpabhavo .
Tattha bandhanavasena pavattāni pañca uddhambhāgiyasaṃyojanāni bahiddhāsaṃyojanaṃ nāma .
Kāmabhave hi sattānaṃ ālayo bahuko , na itaresu , tasmā so ajjhattaṃ itare ca bahiddhāti veditabbā .
Dukaṃ .
Tikesu pana lobhādīni tīṇi akusalamūlāni nāma .
Kāmabyāpādavihiṃsāsampayuttā vitakkā tayo akusalavitakkā nāma .
Te eva saññāsīsena tisso akusalasaññā .
Sabhāvaṭṭhena tisso akusaladhātuyoti ca vuccanti .
Kāyavacīmanoduccaritāni tīṇi duccaritāni nāma , tāni dvārattayappavattānaṃ pāṇātipātādīnaṃ , sabbākusalānaṃ vā vasena yojetabbāni .
Suttantapariyāyena pana diṭṭhāsavavajjitā kāmāsavādayo tayo āsavā nāma .
Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā tīṇi saṃyojanāni nāma .
Kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā ca tisso taṇhā nāma .
Tattha sassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavataṇhā , ucchedadiṭṭhisahagato
M0.301 rāgo vibhavataṇhā , avasesā pana sabbāpi taṇhā kāmataṇhā .Kāmadhātupaṭisaṃyutto vā rāgo kāmataṇhā , rūpārūpadhātupaṭisaṃyutto bhavataṇhā , ucchedadiṭṭhisahagato vibhavataṇhāti veditabbā .
Kāmataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā ca aparāpi tisso taṇhā nāma .
Rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā ca puna aparāpi tisso taṇhā nāma .
Tattha nirodhataṇhāti ucchedadiṭṭhisahagato .
Kāmesanā bhavesanā brahmacariyesanā ca tisso esanā nāma .
Tattha brahmacariyesanāti sassatucchedadiṭṭhisaṅkhātabrahmacariyassa gavesanā .
‘‘ Seyyohamasmīti
V0.230 vidhā , sadisohamasmīti vidhā , hīnohamasmīti vidhā ’’ ti evaṃ vuttamānavidhā tisso vidhā nāma .Māno hi seyyādivasena vidahanato maññanato ‘‘ vidhā ’’ ti vuccati .
Jātijarāmaraṇāni paṭicca uppannāni bhayāni tīṇi bhayāni nāma .
‘‘ Atītaṃ vā addhānaṃ ārabbhā ’’ tiādinā vuttāni tīṇi , buddhādīsu kaṅkhanavicikicchanavasena pavattā tisso avijjā tīṇi tamāni nāma .
Vicikicchāsīsena tassa vibhaṅge taṃsampayuttā avijjāva vuttā , tassā eva paṭicchādakattenapi tamabhāvatoti daṭṭhabbaṃ .
Yaṃ kiñci pana sattassa sukhādikaṃ uppajjati , taṃ sabbaṃ pubbekatahetūti ekaṃ titthāyatanaṃ , issaranimmānahetūti dutiyaṃ , ahetuappaccayāti tatiyanti imāni tīṇi titthāyatanāni nāma .
Tattha paṭhamavādī kusalākusalakiriyautucittāhārādikaṃ , gatiupadhiādikaṃ , sappurisūpanissayasaddhammassavanādikañca sabbaṃ paccayapaccayuppannaṃ paṭikkhipitvā ekaṃ kammavipākameva sampaṭicchati , itare pana dvepi sabbaṃ hetuṃ paṭikkhipitvā issarahetukaṃ , ahetukañca sampaṭicchanti , tesaṃ tiṇṇaṃ vādānaṃ vaseneva payojanābhāvādito yathānurūpaṃ doso ñātabbo .
Ganthavitthārabhayena panettha na vitthārayimha .
Rāgadosamohā
M0.302 pana tayo palibodhaṭṭhena kiñcanā nāma .Te eva hi kilesaṭṭhena aṅgaṇāni , malīnabhāvakaraṇaṭṭhena malāni , pakkhalanapātahetuto visamāni ca honti .
Pāṇātipātādīni kāyavacīmanovisamāni aparānipi tīṇi visamāni nāma .
Rāgadosamohā anudahanaṭṭhena tayo aggī , kasaṭanirojaṭṭhena kasāvā ca honti .
Pāṇātipātādīni kāyakasāvādayo pana aparepi tayo kasāvā nāma .
Assādadiṭṭhittike kāmaparibhoge ‘‘ natthi kāmesu doso ’’ ti evaṃ pavattā sassatadiṭṭhi assādadiṭṭhi nāma .
Vīsativatthukā pana attadiṭṭhi attānaṃ anugatattā attānudiṭṭhi nāma .
Tassā pana ‘‘ rūpaṃ attato samanupassati , rūpavantaṃ vā attānaṃ , attani vā rūpaṃ , rūpasmiṃ vā attānaṃ samanupassatī ’’ ti evaṃ rūpakkhandhe catasso diṭṭhiyo .
Evaṃ sesakkhandhesupīti vīsativatthukatā veditabbā .
Tattha ca rūpaṃ attato diādinā pañcakkhandhe attato gahaṇavasena pavattā pañca ucchedadiṭṭhiyo , sesā pana sassatadiṭṭhiyoti veditabbā .
‘‘ Natthi dinnan ’’ tiādinayappavattā pana natthikadiṭṭhi micchādiṭṭhi nāma , lāmakadiṭṭhīti attho .
Aratittike pāṇileḍḍudaṇḍādīhi sattānaṃ
V0.231 vihiṃsanā vihesā nāma .Dvārattayappavattaakusaladhammassa cariyā adhammacariyā nāma .
Dovacassatātike sāva kāmabyāpādavihiṃsāsaññā nānārammaṇesu pavattito , nānābhūtattā ca nānattasaññā nāma .
Uddhaccattike kusītassa bhāvo kosajjaṃ , pamādova .
Anādariyattike ovādassa anādiyanavasappavatto kodho anādariyaṃ nāma .
Assaddhiyattike ratanattayakammaphalānaṃ asaddahanavasappavattā akusaladhammā assaddhiyaṃ nāma .
Pañcavidhamacchariyavasena ‘‘ dehī ’’ ti vacanassa ajānanā avadaññutā nāma .
Uddhaccattike
M0.303 manacchaṭṭhesu indriyesu aguttadvāratā asaṃvaro nāma .Kāyikavācasikavītikkamo dussīlyaṃ nāma .
Ariyattike buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ dassanopāsanādīsu anicchā ariyānaṃ adassanakamyatā nāma .
Bodhipakkhikasaddhammassa savanadhāraṇādīsu anicchā saddhammaṃ asotukamyatā nāma .
Parassa dosāropane randhagavesitāsaṅkhāto upārambhova upārambhacittatā nāma .
Muṭṭhassaccattike uddhaccaṃ cetaso vikkhepo nāma .
Ayonisomanasikārattike ‘‘ anicce niccan ’’ tiādinā , saccapaṭipakkhavasena vā anupāyamanasikārasaṅkhātaṃ āvajjanacittaṃ ayonisomanasikāro nāma .
Micchādiṭṭhimicchāsaṅkappādayo aṭṭha micchāmaggā kummaggo nāma , micchāmaggassa āsevanā kummaggasevanā nāma .
Thinamiddhaṃ cetaso ca līnattaṃ nāma .
Tikaṃ .
Catukkesu cīvarādīsu catūsu paccayesu ‘‘ kattha manāpaṃ labhissāmī ’’ ti taṇhāya uppādo cattāro taṇhuppādā nāma .
Na gacchanti etāhi ariyāti agatiyo , chandadosamohabhayā .
Tā hi agantabbamaggagamanāni akattabbakaraṇāni cattāri agatigamanāni nāma .
Tattha chandoti pakkhapātarāgo .
Bhayan ti tathāpavatto doso .
Aniccādīsu ‘‘ niccaṃ sukhaṃ attā subhan ’’ ti evaṃ pavattā cattāro vipariyāsā viparītato dhamme esanato .
Tesu vā āsanato pavisanato cattāro vipariyāsā nāma .
Te saññācittadiṭṭhivipariyāsavasena paccekaṃ tayo tayo hutvā dvādasa honti .
Tesu anicce niccaṃ , anattani attāti saññācittadiṭṭhivipariyāsā cha , dukkhe sukhaṃ , asubhe subhanti diṭṭhivipariyāsā dve cāti aṭṭha sotāpattimaggena pahīyanti , asubhe subhanti saññācittavipariyāsā dve anāgāmimaggena , dukkhe sukhanti saññācittavipariyāsā dve arahattamaggenāti veditabbā .
Adiṭṭhe
M0.304V0.232 diṭṭhaṃ , asute sutaṃ , amute mutaṃ , aviññāte viññātanti evaṃ pavattā cattāro anariyavohārā nāma .Diṭṭhādīsu pana adiṭṭhaṃ asutaṃ amutaṃ aviññātanti evaṃ pavattā aparepi cattāro anariyavohārā nāma .
Ime ca purimehi saddhiṃ aṭṭha anariyavohārātipi vuccanti .
Pāṇātipātaadinnādānakāmesumicchācāramusāvādā cattāri duccaritāni nāma .
Musāvādādivacīduccaritāni aparānipi cattāri vacīduccaritāni nāma .
Jātijarābyādhimaraṇabhayāni cattāri bhayāni nāma .
Rājacoraaggiudakabhayāni cattāri , samuddaṃ orohantassa pana uppajjanakāni ūmikumbhīlaāvaṭṭasusukābhayāni ca cattāri , attānuvādaparānuvādadaṇḍaduggatibhayāni cattāri cāti imāni vā aparāni tīṇi catukkāni cattāri bhayāni nāma .
Tattha susukāti caṇḍamacchā .
Sabbānipi cetāni bhayāni paṭighacittānīti veditabbāni .
Sabbaṃ sukhadukkhādikaṃ sayaṃkataṃ paraṃkataṃ ubhayakataṃ adhiccasamuppannanti evaṃ uppajjamānā imā catasso diṭṭhiyo nāma .
Catukkaṃ .
Pañcakesu pañcorambhāgiyātiādīsu oraṃ vuccati kāmadhātu heṭṭhābhāvato , tattha upapattinipphādanato taṃ oraṃ bhajantīti sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsakāmarāgapaṭighā pañca orambhāgiyasaṃyojanāni nāma .
Uddhanti rūpārūpadhātu uparibhāvato , taṃ vuttanayena bhajantīti rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjā pañca uddhambhāgiyasaṃyojanāni nāma .
Rāgadosamohamānadiṭṭhiyo pañca lagganaṭṭhena saṅgā nāma .
Te eva pañca anupavisanaṭṭhena , tudanaṭṭhena ca pañca sallā nāma .
Satthudhammasaṅghasikkhāsu kaṅkhanāni cattāri , sabrahmacārīsu kupitacittatā cāti ime pañca cittassa thaddhakacavarakhāṇukabhāvakaraṇattā cetokhilā nāma .
Kāmesu avītarāgo .
Kāye … pe … rūpe … pe … yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ
M0.305 passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati , aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratīti evaṃ pavattā pañca dhammā cittaṃ bandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gahaṇato cetasovinibandhā nāma .Tattha kāyeti ajjhattike kāye , rūpeti bahiddhārūpe .
Saññī attā , asaññī attā , nevasaññīnāsaññī attā , saṃvijjamāno pana attā ucchijjati , diṭṭhadhammanibbānaṃ vā pāpuṇātīti evaṃ pavattā pañca diṭṭhiyo nāma .
Pāṇātipātādimajjapānapariyosānā pañca verakaraṇaṭṭhena verā nāma .
Ñātibhogarogasīladiṭṭhibyasanāni pañca byasanā nāma .
Tattha byasanāti vināsasahajātā , tato uppannā akusalā
V0.233 .Bahujanassa appiyatā , verabahulatā , vajjabahulatā , sammūḷhamaraṇaṃ , apāyagamananti ime pañca akkhantiyā ādīnavā , anadhivāsanāya dosāti attho .
Ājīvakabhayaṃ asilokabhayaṃ parisasārajjabhayaṃ maraṇabhayaṃ duggatibhayanti imāni pañca bhayāni nāma .
Yāvadatthaṃ pañcakāmaguṇaparibhogena ceva paṭhamajjhānādīhi catūhi jhānehi cāti pañcahi kāraṇehi attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotīti pavattā vādā pañca diṭṭhadhammanibbānavādā nāma .
Pañcakaṃ .
Chakkesu pana kodho makkho issā sāṭheyyaṃ pāpicchatā sandiṭṭhiparāmāsitāti imāni cha vivādamūlāni .
Manāpiyesu rūpādīsu chasu ārammaṇesu chandarāgoti ime cha chandarāgā gehasitā dhammā nāma .
Amanāpiyesu chasu ārammaṇesu paṭigho cha virodhavatthūni nāma .
Virodho eva vatthu virodhavatthu .
Chasu ārammaṇesu taṇhāva cha taṇhākāyā nāma .
Satthudhammasaṅghasikkhāsu , appamāde , paṭisanthāre ca agāravā cha agāravā nāma .
Kammārāmatā , bhassaniddāsaṅgaṇikasaṃsaggapapañcārāmatā ca cha parihāniyā dhammā nāma , parihānikarāti attho .
Tattha savanadassanasamullapanaparibhogakāyasaṃsaggesu
M0.306 pañcasu yuttapayuttatā saṃsaggārāmatā .Taṇhāmānadiṭṭhipapañcesu yuttapayuttatā papañcārāmatāti veditabbaṃ .
Kammabhassaniddāsaṅgaṇikārāmatā cattāro , dovacassatā , pāpamittatā dve cāti ime aparepi cha parihāniyā dhammā nāma .
Somanassaṭṭhāniyesu rūpādīsu chasu ārammaṇesu uppannā gehasitasomanassasampayuttā vicārā somanassupavicārā nāma , vitakkādayo dhammā , taṃsampayuttā cāti gahetabbā .
Esa nayo itaradvayepi .
Aññāṇasahitā panettha vedanupekkhā upekkhāti veditabbā , yā ‘‘ aññāṇupekkhā ’’ tipi vuccati .
Iṭṭhāniṭṭhamajjhattesu chasu ārammaṇesu yathākkamaṃ uppannā vedanā ‘‘ cha gehasitāni somanassānī ’’ tiādinā chakkattayena vuttā .
‘‘ Atthi me attā ’’ ti vā ,‘‘ natthi me attā ’’ ti vā ,‘‘ attanā vā attānaṃ sañjānāmī ’’ ti vā ,‘‘ attanā vā anattānaṃ sañjānāmī ’’ ti vā ,‘‘ attanā vā attānaṃ sañjānāmī ’’ ti vā ,‘‘ so me ayaṃ attā kārako vedako nicco dhuvo ’’ ti evaṃ uppajjamānā imā cha diṭṭhiyo nāma .
Tattha atthīti sassatadiṭṭhi .
Natthīti ucchedadiṭṭhi .
Pañcapi khandhe ‘‘ attā ’’ ti gahetvā saññākkhandhena sesānaṃ jānanavasena attanā vā attānaṃ sañjānāmīti diṭṭhi , saññākkhandhaṃ pana ‘‘ attā ’’ ti , itare ca ‘‘ anattā ’’ ti gahetvā attanā vā anattānaṃ sañjānāmīti diṭṭhi , saññākkhandhaṃ
V0.234 pana ‘‘ anattā ’’ ti , itare ca ‘‘ attā ’’ ti gahetvā anattanā vā attānaṃ sañjānāmīti diṭṭhi ca veditabbā .Chakkaṃ .
Sattakesu pana kāmarāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchābhavarāgaavijjā satta thāmagataṭṭhena , appahīnaṭṭhena ca cittasantāne anu anu sayanato anusayā nāma .
Te eva satte vaṭṭasmiṃ saṃyojanato saṃyojanāni .
Samudācāravasena pariyuṭṭhānato pariyuṭṭhānāti veditabbā .
Assaddhiyaṃ
M0.307 ahirikaṃ anottappaṃ appassutatā kosajjaṃ muṭṭhassaccaṃ duppaññatāti ime satta asataṃ asappurisānaṃ , asantā vā lāmakā dhammāti asaddhammā nāma .Pāṇātipātādayo kāyavacīduccaritāni satta duccaritāni nāma .
Māno atimāno mānātimāno omāno adhimāno asmimāno micchāmānoti ime satta mānā nāma .
‘‘ Manussaloke mātāpettikasambhavo attā ucchijjati , tathā chasu devalokesu dibbo kabaḷīkārabhakkho attā , rūpaloke rūpī manomayo attā , catūsu arūpabhavesu catubbidho arūpī attā tattha tattha ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā ’’ ti evaṃ pavattā satta ucchedadiṭṭhiyo satta diṭṭhiyo nāma .
Ettha ca ādito tisso diṭṭhiyo rūpakkhandhaṃ attato gahetvā pavattā ucchedadiṭṭhiyo , sesā catasso arūpakkhandheti ñātabbā .
Sattakaṃ .
Aṭṭhakesu pana lobho doso moho māno diṭṭhi vicikicchā thinaṃ uddhaccañcāti aṭṭha kilesavatthūni nāma .
‘‘ Yaṃ kiñci kammaṃ kattabbaṃ me ’’ ti ekaṃ , tathā ‘‘ kataṃ me ’’ ti ,‘‘ maggo me gantabbo ’’ ti ,‘‘ gato ’’ ti ,‘‘ appakaṃ me bhuttan ’’ ti ,‘‘ subhuttan ’’ ti ,‘‘ ābādho me uppanno ’’ ti ,‘‘ aciravuṭṭhito gelaññā ’’ ti ekanti imāni aṭṭha kusītavatthūni nāma , kusītassa kosajjakāraṇānīti attho .
Lābhe alābhe ca yase ayase ca pasaṃsāya nindāya ca sukhe dukkhe ca yathākkamaṃ rāgadosehi cittassa paṭihananaṃ aṭṭhasu lokadhammesu cittassa paṭighāto nāma .
Heṭṭhā dvīhi catukkehi vuttā aṭṭha anariyavohārā nāma .
Micchādiṭṭhimicchāsaṅkappādayo aṭṭha micchattā nāma .
Bhikkhūhi vijjamānāya āpattiyā codiyamānassa ‘‘ na sarāmī ’’ ti nibbeṭhanaṃ ekaṃ ,‘‘ tvaṃ bālo ’’ tiādinā
M0.308 codakapaṭippharaṇaṃ ekaṃ , tathā ‘‘ tuvaṃ cetamāpanno ’’ ti codakassa paccāropanaṃ , aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ , saṅghe bāhāvikkhepabhaṇanaṃ , tuṇhībhāvena viheṭhanaṃ , saṅghaṃ , codakañca anādiyitvā pakkamanaṃ , codanābhayā sikkhāpaccakkhānanti ime aṭṭha purisadosā nāma .Asaññī attā rūpī , arūpī
V0.235 , rūpī ca arūpī ca , nevarūpīnārūpī , antavā , anantavā , antavā ca anantavā ca , nevantavānānantavāti evaṃ pavattā aṭṭha asaññīvādā nāma .Nevasaññīnāsaññī attā rūpī arūpītiādinā pavattā aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā nāma .
Aṭṭhakaṃ .
Navakesu pana ‘‘ anatthaṃ me acari , carati , carissati , piyassa me anatthaṃ acari , carati , carissati , appiyassa me atthaṃ acari , carati , carissatī ’’ ti evaṃ pavattā nava āghātā eva āghātavatthūni nāma .
Kodho makkho issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ musāvādo pāpicchatā micchādiṭṭhīti imāni nava purisamalāni nāma .
‘‘ Seyyassa seyyohamasmī ’’ tiādayo navavidhā mānā nāma .
‘‘ Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā , pariyesanaṃ paṭicca lābho , taṃ paṭicca vinicchayo , taṃ paṭicca chandarāgo , taṃ paṭicca ajjhosānaṃ , tathā pariggaho , macchariyaṃ , ārakkho , ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādādianeke pāpakā dhammā ’’ ti evaṃ vuttā ime nava taṇhāmūlakā dhammā nāma .
Tattha vinicchayoti ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catūsu vinicchayesu vitakkavinicchayo idha adhippeto .
Lābhaṃ hi labhitvā ‘‘ idaṃ rūpārammaṇatthāya , idaṃ saddārammaṇādiatthāyā ’’ ti evaṃ vitakkeneva vinicchayo .
Chandarāgo dubbalarāgo , ajjhosānan ti balavasanniṭṭhānaṃ .
Pariggahoti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇanti veditabbaṃ .
‘‘ Asmī ’’ ti ,‘‘ ahamasmī ’’ ti ,‘‘ ayamahamasmī ’’ ti ,‘‘ bhavissan ’’ ti ,‘‘ rūpī bhavissan ’’ ti ,‘‘ arūpī bhavissan ’’ ti ,‘‘ saññī bhavissan ’’ ti ,‘‘ asaññī
M0.309 bhavissan ’’ ti ,‘‘ nevasaññīnāsaññī bhavissan ’’ ti evaṃ vuttāni imāni nava calanaṭṭhena iñjitāni nāma .Imāneva maññanaṭṭhena maññitāni , vipphandanato vipphanditāni , papañcanato papañcitāni , tāneva tehi tehi kāraṇehi saṅkhatattā saṅkhatāni ca nāma honti .
Sabbehi tehi pañcahi navakehi māno eva kathito .
Sopi hi ‘‘ asmī ’’ tiādīhi saññīhi ca ākārehi diṭṭhi viya pavattatīti .
Navakaṃ .
Dasakesu pana lobho doso moho māno diṭṭhi vicikicchā thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime dasa kilesā eva kilesavatthūni nāma .
‘‘ Anatthaṃ me acarī ’’ tiādayo nava khāṇukaṇṭakādīsu aṭṭhānaāghātena saddhiṃ dasa āghātavatthūni nāma .
Pāṇātipātādayo dasa akusalakammapathā nāma .
Kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariyaavijjāsaṃyojananti imāni dasa saṃyojanāni nāma .
Micchādiṭṭhimicchāsaṅkappādayo
V0.236 aṭṭha , micchāñāṇamicchāvimuttīhi saddhiṃ dasa micchattā nāma .Tattha micchāñāṇan ti pāpakiriyāsu upāyacintāvasena ceva pāpakaṃ katvā ‘‘ sukataṃ mayā ’’ ti paccavekkhaṇavasena ca pavatto moho .
Micchāvimuttīti avimuttasseva sato vimuttasaññitā .
‘‘ Natthi dinnaṃ , natthi yiṭṭhan ’’ tiādīhi dasahi ākārehi pavattaṃ natthikadassanaṃ dasavatthukā micchādiṭṭhi nāma .
‘‘ Sassato loko , tathā asassato , antavā , anantavā , taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ’’ ti vā ,‘‘ aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran ’’ ti vā ,‘‘ hoti tathāgato paraṃ maraṇā ’’ ti vā ,‘‘ na hoti … pe … hoti ca na hoti ca , neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā ’’ ti vā evaṃ pavattā dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi nāma .
Tattha lokoti khandhādayo ,‘‘ antavā ’’ ti idaṃ parittaṃ kasiṇajjhānaṃ sandhāya vuttaṃ .
‘‘ Anantavā ’’ ti idaṃ vipulanti gahetabbaṃ .
Tathāgatoti satto .
Dasakaṃ .
Aṭṭhārasakesu
M0.310 taṇhāvicaritānīti taṇhāsamudācārā taṇhāpavattiyo .Ajjhattikassupādāyāti ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya .
Idaṃ hi upayogatthe sāmivacanaṃ .
Tattha ‘‘ asmīti hoti , itthasmīti hoti , evasmīti hoti , aññathāsmīti hoti , tathā bhavissanti , itthaṃ bhavissanti , evaṃ bhavissanti , aññathā bhavissanti hoti , tathā asmīti , sātasmīti hoti , tathā siyanti , itthaṃ siyanti , evaṃ siyanti , aññathā siyanti hoti , tathā apāhaṃ siyanti , apāhaṃ itthaṃ siyanti , apāhaṃ evaṃ siyanti , apāhaṃ aññatā siyanti hotī ’’ ti evaṃ vuttāni imāni ajjhattikassupādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni nāma .
Tattha asmīti hotīti ajjhattikesu khandhapañcakesu samūhato ‘‘ ahamasmī ’’ ti gahaṇe satīti attho .
Evaṃ pana gahaṇe sati tato paraṃ anupanidhāya , upanidhāya vāti dvidhā gahaṇaṃ hoti .
Tattha anupanidhāyāti aññaṃ ākāraṃ anupanidhāya anupagamma sakabhāvamevārammaṇaṃ katvā itthasmīti hoti .
Tassa ‘‘ khattiyādīsu idaṃpakāro ahan ’’ ti taṇhāmānadiṭṭhivasena gahaṇaṃ hotīti attho .
Upanidhāya gahaṇaṃ pana duvidhaṃ hoti samato ca asamato ca .
Tattha samato gahaṇaṃ evasmīti idaṃ , tassa yathā ayaṃ khattiyo , brāhmaṇādayo vā devamanussarūpīarūpiādayo vā , evamahamasmīti attho .
Aññathāsmīti idaṃ pana asamato gahaṇaṃ , tassa yathā ime khattiyādayo , tato aññathā ahaṃ hīno vā adhiko vāti attho .
Imāni tāva paccuppannavasena cattāri taṇhāvicaritāni , bhavissan tiādīni pana cattāri anāgatavasena
V0.237 vuttāni .Tesaṃ purimacatukke vuttanayavasena attho veditabbo .
Tattha asmītiādidvayaṃ sassatucchedaggāhavasena vuttaṃ .
Tattha hi asmīti sassataṃ , sīdatīti sātaṃ , asassataṃ , ito parāni
M0.311 siyan tiādīni cattāri saṃsayaparivitakkavasena vuttāni .Apāhaṃ siyan tiādīni cattāri ‘‘ api nāmāhaṃ bhaveyyan ’’ ti evaṃ pavattapatthanākappanavasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ .
Aṭṭhārasakaṃ paṭhamaṃ .
Dutiye bāhirassupādāyāti bāhiraṃ khandhapañcakaṃ upādāya .
Tattha ‘‘ iminā asmīti hoti , iminā itthasmīti hoti , iminā evasmīti hoti , iminā aññathāsmīti hotī ’’ tiādinā anantare vuttanayena bāhirassupādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritānīti veditabbāni .
‘‘ Iminā ’’ ti padamattameva hettha purimehi viseso .
Tattha imināti iminā bāhirena rūpena vā … pe … viññāṇena vāti attho .
Tattha ca chattakhaggabījaniannapānadhanadhaññādiupakaraṇavasena bāhiraṃ rūpaṃ veditabbaṃ .
Dāsadāsiñātiparijanahatthiassādiupakaraṇavasena vedanādayo veditabbā .
Imehi bāhirehi rūpādīhi ‘‘ itthasmīti evasmī ’’ tiādinā sabbattha yojanā veditabbā .
Aṭṭhārasakaṃ dutiyaṃ .
Itaresu pana tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvātiādīsu tadubhayaṃ aṭṭhārasakaṃ ekato yojetvā chattiṃsataṇhāvicaritāni honti , evaṃ ekekassa puggalassa atītakāle dvinnaṃ aṭṭhārasakānaṃ vasena chattiṃsa , tathā anāgate chattiṃsa honti .
Paccuppanne pana ekassa yathālābhavasena tānipi labbhanti , sabbasattānaṃ vasena paccuppannepi chattiṃsa labbhanti .
Iti evaṃ vuttena pakārena taṃ sabbaṃ ekato katvā sabbasattānaṃ kālattayepi channaṃ aṭṭhārasakānaṃ vasena aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni hontīti attho .
Aṭṭhataṇhāvicaritasataṃ hotīti etthāpi evameva attho daṭṭhabbo .
Taṇhāvicaritāni niṭṭhitāni .
Yāni cātiādīsu yāni cettha dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni vattabbāni , tāni brahmajālanāmake dīghanikāyassa paṭhamasuttante
M0.312 ( dī . ni .1.29 ādayo ) satthārā sayaṃ āhacca bhāsitānīti attho .Brahmajāle hi cattāro sassatavādā , cattāro ekaccasassatikā , cattāro antānantikā , cattāro amarāvikkhepikā , dve adhiccasamuppannikā , soḷasa saññīvādā , aṭṭha asaññīvādā
V0.238 , aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā , satta ucchedavādā , pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti imāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni sanidānāni nānānayato vuttāni , tattha vuttanayeneva nesaṃ vibhāgo veditabbo .Ayaṃ tāvettha padatthānusārato vinicchayo , sesopettha vinicchayo padatthe vuttānusāratova suviññeyyoti .
Khuddakavatthuvibhaṅgamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .