Suttantikadukamātikatthavaṇṇanā
Suttantikadukesu vedeti , vividhena vā ākārena jānātīti vijjā , vipassanāñāṇamanomayiddhichaabhiññāvasappavattā paññā , tasmiṃ vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vijjāsabhāve
V0.116 vattantīti vijjābhāgino .Tā eva vijjā , taṃ vā vijjaṃ sampayogavasena bhajantītipi vijjābhāgino , aṭṭhavidhavijjāsampayuttadhammā .
Tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā , sesā vijjābhāginoti evaṃ vijjāpi vijjāsampayuttadhammāpi vijjābhāginotveva veditabbā , idha pana vijjāsampayuttā dhammāva adhippetā .
Na vijānātīti avijjā , catusaccacchādakavasena catubbidho moho , tasmiṃ avijjābhāge avijjākoṭṭhāse avijjāsabhāve vattantīti avijjābhāgino .
Tā eva avijjā , taṃ vā avijjaṃ sampayogavasena bhajantītipi avijjābhāgino , avijjāsampayuttadhammā .
Evaṃ avijjāpi avijjāsampayuttadhammāpi avijjābhāginotveva veditabbā , idha pana avijjāsampayuttadhammāva adhippetā .
Tattha arahattamaggacittaṃ , paññāvirahitataṃsampayuttā ca vijjābhāgino ca ñāṇasampayuttakāmāvacarajavanāni , ñāṇavirahitataṃsampayuttā
M0.154 ca vipassanābhāvena pavattiyaṃ vijjābhāgino , aññadā na vattabbā .Rūpāvacaracatutthajjhānikajavanacittāni , paññāvirahitataṃsampayuttā ca manomayiddhibhāvena ca pañcābhiññābhāvena ca pavattiyaṃ vijjābhāgino , aññadā na vattabbā .
Tattha dvādasākusalacittāni , avijjāvirahitataṃsampayuttā ca avijjābhāginova , idha pana avijjā , sesacittarūpanibbānāni ca na vattabbāva .
Cetasikesu pana mohaappamaññā na vattabbāva , sesā kusalābyākatā siyā vijjābhāgino , siyā na vattabbā , tijātikā dvidhāpi na vattabbā ca .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Paṭhamaṃ .
Puna anajjhottharaṇavasena kilesandhakāraṃ viddhaṃsetuṃ asamatthatāya vijju upamā etesanti vijjūpamā , ādito tīsu maggesu ñāṇaṃva .
Nissesaṃ viddhaṃsanasamatthatāya vajiraṃ upamā etesanti vajirūpamā , arahattamagge ñāṇaṃ .
Yathā hi meghandhakāre maggapaṭipannassa paṭicchādanaandhakāraṃ vidhamitvā vijjuyā uppannakkhaṇe cātudisā maggā pākaṭā honti , vijjuyā niruddhāya puna andhakāro ottharitvā maggaṃ paṭicchādeti , evaṃ vipassanāyānikassa yathāsakaṃ saccacchādakakilesandhakāraṃ vidhamitvā tīsu maggesu yathākkamaṃ uppannesu cattāri saccāni pākaṭāni honti , tesu niruddhesu puna avasiṭṭhakilesandhakāro catusaccaṃ paṭicchādeti , tasmā tīsu maggesu paññā vijjūpamā vuttā .
Yathā pana vajirassa abhejjo pāsāṇo nāma natthi , tañca nissesato vajiraṃ khepeti , vajirena ca gatamagge pāsāṇassa puna
V0.117 pākatikabhāvo natthi , evaṃ arahattamaggañāṇassa avajjhakileso nāma natthi , tañca nissesato arahattamaggañāṇaṃ khepeti , tena ca khepite kilese avasiṭṭhakilesābhāvato tassa puna paccudāvattanaṃ nāma natthi , tasmāM0.155 catutthamagge paññā vajirūpamā vuttā .Paññā eva hettha siyā vijjūpamā , siyā na vattabbā ca hoti .
Sesacetasikacittarūpanibbānāni pana sabbāni na vattabbāneva .
Dutiyaṃ .
Bālesu ṭhitattā , yattha ṭhitā tadupacārena bālā , bālakarattā vā bālā , dvādasākusalacittāni .
Idha pana ahirikañca anottappañca bālā nāma .
Paṇḍitesu ṭhitattā paṇḍitā , paṇḍitakarattā vā paṇḍitā , ekavīsati kusalacittāni .
Idha pana hirī ca ottappañca paṇḍitā nāma .
Sesacittarūpanibbānāni na vattabbāni .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Tatiyaṃ .
Kaṇhāti kāḷakā , cittassa apabhassarabhāvakaraṇā .
Sukkāti odātā , pabhassarabhāvakaraṇā .
Sesaṃ sabbaṃ bāladukasadisameva .
Catutthaṃ .
Idha ceva samparāye ca tapentīti tapanīyā .
Na tapanīyā atapanīyā .
Sesaṃ bāladukasadisameva .
Pañcamaṃ .
‘‘ Sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhako ’’ tiādayo viya vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā nāma .
Nāmadheyyanti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ nāmāni .
Tāni catubbidhāni sāmaññanāmaṃ guṇanāmaṃ kittimanāmaṃ opapātikanāmanti .
Tattha paṭhamakappikesu mahājanena sammannitvā ṭhapitattā ‘‘ mahāsammato ’’ ti rañño nāmanti evarūpaṃ sāmaññanāmaṃ nāma .
‘‘ Dhammakathiko paṃsukūliko kāḷo rasso ’’ ti evarūpaṃ guṇato āgataṃ ,‘‘ bhagavā arahaṃ sammāsambuddho ’’ tiādīnipi tathāgatassa anekāni nāmasatāni guṇanāmaṃ nāma .
Yaṃ pana jātassa kumārassa ñātakā kappetvā pakappetvā ‘‘ ayaṃ asuko nāmā ’’ ti nāmaṃ karonti , idaṃ kittimanāmaṃ
M0.156 nāma .Yā pana purimapaññatti aparapaññattiyaṃ nipatati , seyyathidaṃ – purimakappepi cando cando eva , etarahipi anāgatepi cando eva .
Tathā ‘‘ sūriyo samuddo pathavī rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ nibbānan ’’ tievamādi opapātikanāmaṃ nāma .
Tāni puna vijjamānapaññatti avijjamānapaññatti vijjamānenaavijjamānapaññatti avijjamānenavijjamānapaññatti
V0.118 vijjamānenavijjamānapaññatti avijjamānenaavijjamānapaññattīti evaṃ nāmapaññattivasena chabbidhāni honti .Tattha paramatthato upalabbhamānā yathāvuttadvāsattatividhā nāmarūpadhammā vijjamānā nāma , tesaṃ pakārehi ñāpanato paññatti vijjamānapaññatti nāma ,‘‘ cittaṃ phasso pathavī rūpaṃ nibbānan ’’ tiādayo paramatthavācakā saddā .
Upādinnanāmarūpadhamme pana upādāya paññattā sattapuggalaitthipurisadevamanussatiracchānādibhedā , anupādinnarūpadhamme upādāya paññattā bhūmipabbatarukkhasakaṭacandasūriyanakkhattadisākālakasiṇādibhedā ca paramatthato anupalabbhamānā avijjamānā nāma , tesaṃ paññatti avijjamānapaññatti nāma .
Tathā ‘‘ attā bhūmī ’’ tiādayo atthapaññattivācakā saddā ca cittasantativaṇṇupagantiādi vijjamānatthavācakā saddā vijjamānenaavijjamānapaññatti nāma .
‘‘ Purisassa cittaṃ , meghavaṇṇo ’’ tiādīsu avijjamānenavijjamānapaññatti nāma .
‘‘ Cittalahutā pathavīgandho ’’ tiādi vijjamānenavijjamānapaññatti nāma .
‘‘ Manussasarīraṃ rukkhasākhā ’’ tiādi avijjamānenaavijjamānapaññatti nāma .
Evaṃ chabbidhāpi cetā adhippāyaṃ viññāpetukāmatācittasamuṭṭhāpitasaviññattisaddānusārena ñātasaṅketassa sotaviññāṇavīthianantaraṃ uppannehi manodvārikaviññāṇehi ‘‘ imassedaṃ nāman ’’ ti anekasaddesu ekattamāropetvā vavatthāpitā atthābhimukhaṃ namanato pakārehi atthassa ñāpanato ‘‘ nāmapaññattī ’’ ti vuccanti , tesaṃ
M0.157 adhivacanānaṃ pathā atthā adhivacanapathā , sammutiparamatthabhedā sabbe dhammā saddavacanīyasabhāvā .Chaṭṭhaṃ .
Ito paraṃ dve dukā adhivacanadukasadisāva , kevalaṃ padatthamattameva viseso .
Tattha abhisaṅkharontīti saṅkhārāti evaṃ niddhāretvā sahetukaṃ katvā vuccamānā nirutti nāma ,‘‘ takko vitakko saṅkappo ’’ ti evaṃ tena tena pakārena ñāpanato paññatti nāma , yathāvuttanāmapaññattiyova .
Na hi adhivacananiruttipaññattīsu atthato kocipi bhedo atthi , nibbattinimittabhedadassanatthaṃ pana nesaṃ vibhāgena padattho dassito .
Imesu ca tīsu dukesu paññattisahitā sabbe dhammā labbhanti , anantare nāmarūpaduke paññattirahitāti ime cattāro dukā imesu suttantikadukesu nippadesā , sesā pana aṭṭhatiṃsāpi sappadesāti veditabbā .
Sattamaṭṭhamāni .
Nāmakaraṇaṭṭhena , namanaṭṭhena , nāmanaṭṭhena ca nāmaṃ , arūpakkhandhanibbānāni .
Tāni hi sabbadāpi
V0.119 vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ nibbānanti opapātikanāmavasena attano nāmaṃ karontāva pavattanti candasūriyādayo viya .Na hi tesaṃ sāmaññaguṇakittimavasena nāmakaraṇakiccaṃ atthīti .
Evaṃ nāmakaraṇaṭṭhena nāmaṃ veditabbaṃ .
Ārammaṇābhimukhaṃ pana namanaṭṭhena , aññamaññaṃ tattha nāmanaṭṭhena ca cattāro arūpakkhandhāva nāmaṃ .
Nibbānaṃ pana ārammaṇādhipatipaccayatāya attani anavajjadhammānaṃ nāmanaṭṭheneva nāmaṃ veditabbaṃ .
Ruppanaṭṭhena rūpaṃ , rūpakkhandho .
Navamaṃ .
Avijjāti dukkhādipaṭicchādako sabbo moho .
Bhavataṇhāti bhavapatthanāvasena pavatto lobho .
Tathā appavatto panettha lobho , sesacetasikacittarūpanibbānāni ca na vattabbāni .
Ito paraṃ pana evaṃ navattabbavibhāgaṃ adassetvā padatthasarūpamattameva dassayissāma , dassitāvasesā na vattabbāti gahetabbā .
Dasamaṃ .
Bhavo
M0.158 vuccati sassataṃ .‘‘ Bhavissati attā ca loko cā ’’ ti sassatavasena uppajjanakadiṭṭhi bhavadiṭṭhi nāma .
Vibhavo vuccati ucchedo .
‘‘ Na bhavissati attā ca loko cā ’’ ti ucchedavasena uppajjanakadiṭṭhi vibhavadiṭṭhi nāma .
Ubhayenāpi micchādiṭṭhi gahitā .
Tathā anantaresupi tīsu dukesu .
Ekādasamaṃ .
Khandhapañcakaṃ ‘‘ attā ca loko cā ’’ ti gahetvā ‘‘ sassato attā ca loko cā ’’ ti pavattā diṭṭhi sassatadiṭṭhi nāma .
Tathā ‘‘ ucchijjissatī ’’ ti pavattā diṭṭhi ucchedadiṭṭhi nāma .
‘‘ Antavā ’’ ti pavattā antavādiṭṭhi nāma .
‘‘ Anantavā ’’ ti pavattā anantavādiṭṭhi nāma .
Pubbantaṃ anugatā brahmajāle vuttanayena atītakoṭṭhāsaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattā aṭṭhārasavidhā pubbantānudiṭṭhi nāma .
Aparantaṃ anugatā tattheva āgatanayena anāgatakoṭṭhāsaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattā catucattālīsavidhā aparantānudiṭṭhi nāma .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana brahmajāle ( dī . ni .1.28), tadaṭṭhakathāya ( dī . ni . aṭṭha .1.28) ca veditabbo .
Dvādasamaterasamacuddasamāni .
Ahirikadukaṃ , hiridukañca suviññeyyameva .
Pañcadasamasoḷasamāni .
Dukkhaṃ
V0.120 vaco etasmiṃ vippaṭikūlagāhimhi vipaccanīkasāte anādare puggaleti dubbaco , sahadhammikaṃ dassetvā ovadiyamāne anādarakārako puggalo , tassa kammaṃ dovacassaṃ , tassa bhāvo dovacassatā , anādaravasena pavattā dve paṭighacittā , taṃsampayuttā ca .Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto , tassa bhāvo pāpamittatā , pāpapuggalesu daḷhabhattivasena , kāyacittehi taṃsevanātanninnatāvasena ca pavattāni aṭṭha lobhacittāni .
Sattarasamaṃ .
Sovacassatā
M0.159 , kalyāṇamittatā ca vuttapaṭipakkhavasena veditabbā .Atthato pana tathāpavattāni sahetukakāmāvacarakusalakiriyacittāni .
Aṭṭhārasamaṃ .
Pañcasu , sattasu vā āpattīsu kusalabhāvo āpattikusalatā , saha vatthunā tāsaṃ āpattīnaṃ āpajjanaparicchedajānanavasena pavattā kāmāvacarajavanapaññā .
Āpattīhi vuṭṭhāne kusalabhāvo āpattivuṭṭhānakusalatā , vuṭṭhānavidhānena saddhiṃ āpattivuṭṭhānaparicchedajānanavasena pavattā yathāvuttacittasampayuttapaññāva .
Ekūnavīsatimaṃ .
Samāpajjitabbato samāpatti , tāsu lokiyalokuttarāsu savitakkasavicārādīsu samāpattīsu kusalatā samāpattikusalatā , saha parikammena appanāparicchedajānanavasena pavattā paññā .
Samāpattīhi vuṭṭhāne kusalabhāvo samāpattivuṭṭhānakusalatā , yathāparicchinnakāleyeva tāhi vuṭṭhānakapaññā kāmāvacarajavanapaññāva .
Vīsatimaṃ .
Aṭṭhārasasu dhātūsu kusalabhāvo dhātukusalatā , savanadhāraṇapaṭivedhapaccavekkhaṇapaññā .
Tāsaññeva dhātūnaṃ manasikāre kusalabhāvo manasikārakusalatā , tāsaṃ sammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇapaññā .
Esa nayo āyatanakusalatāyapi .
Tattha hi savanadhāraṇapaccavekkhaṇā kāmāvacarāva , paṭivedho lokuttarova , sammasanaṃ kāmāvacaralokuttaraṃ .
Aññamaññaṃ paṭicca sahitaṃ phalaṃ uppādetīti paṭiccasamuppādo , avijjādīhi niddiṭṭho paccayasamūho , tasmiṃ dvādasaṅge anulomapaṭiccasamuppāde kusalabhāvo paṭiccasamuppādakusalatā ,‘‘ iminā paccayena idaṃ hotī ’’ ti jānanavasena pavattā lokiyajavanapaññāva .
Ekavīsatimadvāvīsatimāni .
Tiṭṭhati
M0.160V0.121 ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ , kāraṇaṃ , tasmiṃ ṭhāne kusalatā ṭhānakusalatā .Na ṭhāne kusalatā aṭṭhānakusalatā .
Tevīsatimaṃ .
Ujubhāvo ajjavo .
Mudubhāvo maddavo .
Kāyacittujukatāmudukatādvayaṃ .
Catuvīsatimaṃ .
Adhivāsanasaṅkhātā khamanaṃ khanti , tathāpavattakāmāvacarajavanāni .
Pāpato suṭṭhu orato viratoti sorato , tassa bhāvo soraccaṃ .
Kāyavacīmanosaṃvarasīlasaṅkhātāni lokiyalokuttarajavanāni .
Pañcavīsatimaṃ .
Sammodakapiyavāditāsaṅkhāto sakhilabhāvo sākhalyaṃ , yathā parehi saddhiṃ attano chiddaṃ vivaraṃ na hoti , evaṃ dhammāmisehi paṭisantharaṇaṃ paṭicchādanaṃ paṭisanthāro .
Āgantukassa hi paccuggamanapattacīvarapaṭiggahaṇaāsanadānabījanapādadhovanamakkhanādinā , pānīyena āpucchanena , kāle āgatassa yāguādīnaṃ , vikāle pānakādīnañca dānena , punadivase piṇḍāya caraṇaṭṭhānadassanapavesananikkhamanakālārocanādinā ca pabbajitā , gahaṭṭhānañca vinaye āgatanayena yathānurūpaṃ āmisapaṭisanthāro kātabbo .
Āgantukaṃ pana upasaṅkamitvā ‘‘ tumhe katarabhāṇakā ’’ ti apucchitvā ‘‘ ācariyupajjhāyā vo kataraṃ ganthaṃ vaḷañjentī ’’ ti pucchitvā tassa visaye pañhapucchanena sace na sakkoti , sayaṃ kathetvā dānena , dhammakathanapañhavissajjanakammaṭṭhānakathanakukkuccadiṭṭhivinodanādinā , parivāsādivinayakammakaraṇena , pabbājanaupasampadādinā ca dhammapaṭisanthāro kātabbo .
Ayamettha saṅkhepo , vitthārato panāyaṃ saddhiṃ ānisaṃsadīpakavatthūhi aṭṭhasāliniyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .1351) ñātabbo .
Etasmiṃ duvidhe paṭisanthāre kusalabhāvo paṭisanthārakusalatā , tathāpavattakāmāvacarajavanāni eva .
Chabbīsatimaṃ .
Indriyesu
M0.161 manacchaṭṭhesu āpāthagatarūpādīsu ārammaṇesu nimittagahaṇādinā indriyasaṃvarabhedasaṅkhāto aguttadvārabhāvo indriyesu aguttadvāratā .Paṭiggahaṇaparibhogavasena bhojane mattaṃ ajānanabhāvo bhojane amattaññutā , tathāpavattaakusalacittāni .
Sattavīsatimaṃ .
Anantaradukepi
V0.122 vuttapaṭipakkhavasena kāmāvacarasahetukakusalakiriyacittāni veditabbāni .Aṭṭhavīsatimaṃ .
Sativippavāsasaṅkhāto muṭṭhasatibhāvo muṭṭhassaccaṃ , sabbe akusalā dhammā , asampajānanabhāvo asampajaññaṃ , moho .
Ekūnatiṃsatimaṃ .
Anantaraduke catubhūmikā satipaññāva vuttā .
Tiṃsatimaṃ .
Appaṭisaṅkhāne appaṭivānasaṅkhāte akampiyaṭṭhena yonisodassanasaṅkhātaṃ paṭisaṅkhānameva balanti paṭisaṅkhānabalaṃ , kāmāvacarapaññāva .
Sattabojjhaṅgādibhāvanāvasena pavattā catubhūmakadhammā bhāvanābalaṃ .
Ekatiṃsatimaṃ .
Paccanīkadhamme sametīti samatho , so tividho cittasamatho adhikaraṇasamatho sabbasaṅkhārasamathoti .
Tattha ca pubbabhāgāsu aṭṭhasamāpattīsu ekaggatā cittasamatho nāma , sammukhāvinayādi sattavidho adhikaraṇasamatho nāma , nibbānaṃ sabbasaṅkhārasamatho nāma .
Idha pana catubhūmako samādhi adhippeto .
Aniccādivasena vividhenākārena passatīti vipassanā , lokiyalokuttarā vipassanāpaññāva .
Bāttiṃsatimaṃ .
Samathova taṃ ākāraṃ gahetvā puna pavattetabbassa samathassa nimittanti samathanimittaṃ .
Paggāhanimittepi eseva nayo .
Catubhūmakasamādhivīriyāni eva .
Tettiṃsatimaṃ .
Anantaradukepi
M0.162 vīriyasamādhī eva vuttā .Catuttiṃsatimaṃ .
Sīlavināsikā asaṃvarasaṅkhātā sīlassa vipattīti sīlavipatti , tathāpavattā akusaladhammā .
Sammādiṭṭhiyā vipatti diṭṭhivipatti , micchādiṭṭhi eva .
Pañcatiṃsatimaṃ .
Soraccameva sīlassa sampādanato sīlaparipūraṇato sīlassa sampadāti sīlasampadā .
Diṭṭhipāripūribhūtaṃ
V0.123 ñāṇameva diṭṭhiyā sampadāti diṭṭhisampadā .Catubhūmakā sīlapaññāva .
Tathā anantaradukepi .
Chattiṃsatimaṃ .
Visuddhibhāvaṃ sampattā sīlasaṅkhātā sīlassa visuddhi sīlavisuddhi .
Nibbānasaṅkhātaṃ visuddhiṃ pāpetuṃ samatthā dassanasaṅkhātā diṭṭhiyā visuddhi diṭṭhivisuddhi .
Sattattiṃsatimaṃ .
Kammassakatāsaccānulomikamaggaphalasampayuttapaññā diṭṭhi visuddhi nāma .
Yathādiṭṭhissa tadanurūpaṃ padhānaṃ yathādiṭṭhissa ca padhānaṃ nāma .
Aṭṭhatiṃsatimaṃ .
Saṃvegajanakāni jātijarābyādhimaraṇasaṅkhātāni kāraṇāni saṃvejanīyaṭṭhānāni nāma , tesu jātiādipaṭiccasamuppannabhayasaṅkhātaṃ saṃvijanaṃ saṃvego nāma , tathāpavattakusalādi eva .
Evaṃ saṃvegajātassa yoniso upāyena padhānaṃ saṃviggassa yoniso padhānaṃ , lokiyalokuttaravīriyameva .
Ekūnacattālīsatimaṃ .
Kusaladhammapūraṇe asantuṭṭhibhāvo asantuṭṭhitā .
Yo pana dānaṃ datvā tato tena asantuṭṭho hutvā saraṇagamanaṃ ākaṅkhati , tato pañcasīlādiṃ , pabbajjaṃ , buddhavacanānaṃ uggaṇhanaṃ , samathavipassanaṃ , tato tenāpi asantuṭṭho anukkamena arahattaṃ gaṇhāti , ayaṃ asantuṭṭhitā kusalesu dhammesu .
Adhikusaladhammānaṃ bhāvanāya ukkaṇṭhamāno padhānaṃ paṭivāpeti nivattāpetīti paṭivāni , na paṭivāni
M0.163 appaṭivāni , tassa bhavo appaṭivānitā .Arahattaṃ appatvā padhānasmiṃ anivattanatā anosakkanatā , tathāpavattalokiyalokuttarakusalā dhammā .
Cattālīsatimaṃ .
Vijānanato vijjā , pubbenivāsacutūpapātaāsavakkhayañāṇāni .
Vimuccanato vimutti , aṭṭha samāpattiyo , nibbānañca .
Aṭṭha samāpattiyo hi ārammaṇe adhimuccanato , sayaṃ vikkhambhitakilesehi vimuccanaṭṭhena ca vimuttīti vuttā , nibbānaṃ pana sabbakilesehi accantavimuccanaṭṭhena .
Ekacattālīsatimaṃ .
Kilesakkhayakaresu
V0.124 catūsu ariyamaggesu ñāṇaṃ khaye ñāṇaṃ nāma .Paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ anuppādapariyosāne uppannaariyaphale ñāṇaṃ anuppāde ñāṇaṃ nāma .
Sesaṃ sabbattha suviññeyyameva .
Dvācattālīsatimaṃ .
Suttantikadukamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .
Mohavicchedaniyā abhidhammamātikatthavaṇṇanāya
Dhammasaṅgaṇīmātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .