Āyatanayamakamātikatthavaṇṇanā
Āyatanayamakamātikāya pana pāḷivavatthānādikaṃ sabbaṃ khandhayamakamātikāya vuttanayeneva veditabbaṃ aññatra visesā
M0.402 , tatrāyaṃ viseso –‘‘ dvādasāyatanānī ’’ ti padaṃ ādiṃ katvā yāva ‘‘ nāyatanā na mano ’’ ti , tāva pavattā ayaṃ āyatanamātikā nāma .
Tattha dvādasāyatanāni uddisitvā yamakavasena pucchāsu khandhapadaṃ ṭhapetvā cakkhādīni pañca ajjhattikāyatanāni
V0.308 paṭhamaṃ vuttāni , pacchā rūpādipañcabāhirāyatanāni , pariyosāne manāyatanadhammāyatanānīti evaṃ pāḷivavatthāne pañhe .Vissajjane pana ‘‘ cakkhu cakkhāyatananti ?
Dibbacakkhu paññācakkhu cakkhumeva , na cakkhāyatanaṃ , cakkhāyatanaṃ cakkhu ceva cakkhāyatanañca .
Sotaṃ sotāyatananti ?
Dibbasotaṃ taṇhāsotaṃ sotameva , na sotāyatanaṃ .
Ghānaṃ ghānāyatananti ?
Āmantā … pe … kāyo kāyāyatananti ?
Nāmakāyo cittakāyotiādi kāyo , na kāyāyatanaṃ .
Rūpaṃ rūpāyatananti ?
Bhūtādi , piyarūpādi ca rūpaṃva , na rūpāyatanaṃ .
Saddo saddāyatananti ?
Āmantā .
Gandho gandhāyatananti ?
Sīlagandhādayo gandhova , na gandhāyatanaṃ .
Raso rasāyatananti ?
Attharasādayo rasova , na rasāyatanaṃ .
Dhammo dhammāyatananti ?
Pariyattidhammādayo dhammova , na dhammāyatanaṃ .
Dhammāyatanaṃ dhammoti ?
Āmantā ’’ ti ayaṃ paṇṇattivāre viseso .
Pavattivāre pana ‘‘ yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati , tassa sotāyatanaṃ uppajjatīti ?
Sacakkhukānaṃ asotakānaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ cakkhāyatanaṃ uppajjati , no ca tesaṃ sotāyatanaṃ uppajjati .
Sacakkhukānaṃ sasotakānaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ cakkhāyatanañca uppajjati , sotāyatanañca uppajjati … pe … yassa rūpāyatanaṃ uppajjati , tassa manāyatanaṃ uppajjatīti ?
Acittakānaṃ rūpāyatanaṃ uppajjati , no ca tesaṃ manāyatanaṃ uppajjati .
Pañcavokāre uppādakkhaṇe tadubhayaṃ uppajjati .
Yassa vā pana manāyatanaṃ uppajjati , tassa rūpāyatanaṃ uppajjatīti ?
Arūpabhavavajjite saññābhave upapajjantānaṃ … pe … uppajjati
M0.403 .Yassa rūpāyatanaṃ uppajjati , tassa dhammāyatanaṃ uppajjatīti ?
Āmantā .
Yassa vā pana … pe … uppajjatīti ?
Arūpabhavavajjite sabbattha uppajjati .
Yassa manāyatanaṃ uppajjati , tassa dhammāyatanaṃ uppajjatīti ?
Āmantā , yassa vā pana … pe … uppajjatīti ?
Asaññabhavavajjite sabbattha uppajjatī ’’ ti evaṃ saddāyatanavajjitā sesāyatanamātikāyamakayojanā yathānurūpaṃ veditabbā .
Saddāyatanaṃ hi paṭisandhikkhaṇe na labbhati , ayaṃ uppādavāre viseso , iminā nayena nirodhavārādīsu , pariññāvāre ca yojanāviseso veditabbo , sabbattha ca khandhato āyatanānaṃ bahutā ca yamakavārabahutā ca veditabbā .
Sesaṃ tādisamevāti ayaṃ āyatanayamakamātikatthasaṃvaṇṇanānayo .