Kusalapadattho

Bhūmibhedāti tesu kusalākusalābyākatesu dhammesu kusalā tāva dhammā bhūmibhedato catubbidhā honti – kāmāvacarā rūpāvacarā arūpāvacarā lokuttarāti .

Ayaṃ bhūmibhedato vinicchayo .

Sampayogatoti evaṃ bhūmibhedato catubbidhānampi nesaṃ paccekaṃ sampayogato vinicchayo veditabbo .

Tattha kāmāvacarā tāva sampayogato aṭṭhavidhā honti .

Seyyathidaṃ ?

Somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ , tathā sasaṅkhāraṃ .

Upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ , tathā sasaṅkhāraṃ .

Somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhāraṃ , tathā sasaṅkhāraṃ .

Upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhāraṃ , tathā sasaṅkhāranti .

Tattha iṭṭhārammaṇatā , saddhābāhullatā , visuddhadiṭṭhitā , ānisaṃsadassāvitā ca ekādasa pītisambojjhaṅgakāraṇāni cātiV0.9 imehi tāva kāraṇehi somanassasahagatabhāvo veditabbo .

Ñāṇasampattiṃ panaM0.11 patthetvā katakammato , brahmādiupapattito , paññādasakavasena indriyaparipākato , vikkhambhanena kilesadūribhāvato ca sattavidhadhammavicayasambojjhaṅgakāraṇato ca ñāṇasampayuttatā veditabbā .

Attano vā paresaṃ vā vasena pavatto pubbapayogo saṅkhāro nāma .

Tena uppannaṃ sasaṅkhāraṃ , tadabhāvā asaṅkhārañca veditabbaṃ .

Etesu hi yathāvuttasomanassañāṇahetuṃ āgamma pahaṭṭho ‘‘ atthi dinnan ’’ ti ādinayappavattaṃ sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā asaṃsīdanto , parehi ca anussāhito dānādīni puññāni karoti , tadāssa somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ paṭhamaṃ kusalaṃ uppajjati .

Yadā pana vuttanayena haṭṭhatuṭṭho sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā amuttacāgitādivasena saṃsīdamāno , attano paṭisaṅkhārena vā parehi vā ussāhito karoti , tadāssa tadeva sasaṅkhāraṃ dutiyaṃ kusalaṃ hoti .

Yadā pana ñātijanādipaṭipattidassanena jātaparicayā bāladārakādayo bhikkhuādidassanena somanassajātā sahasā dānavandanādīni karonti , tadā ñāṇavippayuttaṃ tatiyaṃ kusalaṃ uppajjati .

Yadā pana ñātiādīhi ussāhitā evaṃ paṭipajjanti , tadā tadeva catutthaṃ sasaṅkhāracittaṃ hoti .

Yadā pana somanassahetuno abhāvena visuṃ catūsupi vikappesu somanassarahitā honti , tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni kusalāni uppajjanti .

Evaṃ paccekaṃ sampayogato vinicchayo veditabbo .

Uddesato ca dhammānan ti evaṃ sampayogato aṭṭhavidhesu kusalesu paccekaṃ dhammānaṃ uddesatopi vinicchayo veditabbo .

Tattha paṭhamakusale tāva pāḷiyā sarūpena āgatā tiṃsa dhammā , yevāpanakā navāti ekūnacattālīsa dhammāM0.12 honti .

Seyyathidaṃ – phasso vedanā saññā cetanā cittaṃ vitakko vicāro pīti vīriyaṃ cittekaggatā jīvitaṃ saddhā sati hirī ottappaṃ alobho adoso amoho kāyapassaddhi cittapassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatāti ime sarūpena āgatā tiṃsadhammā .

Chando adhimokkho manasikāro tatramajjhattatā karuṇā muditā kāyaduccaritavirati vacīduccaritavirati micchājīvaviratīti ime yevāpanakā navāti .

PadabhājanīyeV0.10 pana –

‘‘ Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti … pe … tasmiṃ samaye phasso hoti , vedanā … pe … saññā cetanā cittaṃ vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ manindriyaṃ somanassindriyaṃ jīvitindriyaṃ sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi saddhābalaṃ vīriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ paññābalaṃ hiribalaṃ ottappabalaṃ alobho adoso amoho anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhi hirī ottappaṃ kāyapassaddhi cittapassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatā sati sampajaññaṃ samatho vipassanā paggāho avikkhepo hotī ’’ ti ( dha . sa .1)–

Evaṃ sarūpato uddiṭṭhā chapaññāsa dhammā ‘‘ ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ’’ tiM0.13 ( dha . sa .1) evaṃ yevāpanakavasena sāmaññato uddiṭṭhā , aṭṭhakathāyaṃ cassā tesu tesu suttappadesesu āgate gahetvā sarūpato niddiṭṭhā chandādayo navāti pañcasaṭṭhi dhammā āgatā .

Yasmā pana tesu sarūpena āgatā jhānaṅgaindriyamaggaṅgabalamūlādīnaṃ vasena ekasseva bahukiccatādassanatthaṃ punappunaṃ gahetvā pariyāyena chapaññāsavidhena desitāpi agahitaggahaṇena yathāvuttā samatiṃseva dhammā honti , te pana savibhattikā avibhattikāti duvidhā .

Tattha phassādayo aṭṭhārasa ekakattā avibhattikā .

Vedanādayo dvādasa dhammā aṭṭhatiṃsappabhedena yathāyogaṃ vibhattattā savibhattikā , yevāpanakā pana avibhattikā eva .

Tasmā te sabbepi nippariyāyena ekūnacattālīsa dhammāva honti .

Honti cettha –

Phassādipañcakaṃ pañcajhānaṅgānindriyaṭṭhakaṃ ;

Maggaṅgapañcakaṃ sattabalaṃ mūlattikampi ca .

KammapathattikañcevaV0.11 , lokapāladukaṃ tathā ;

Passaddhiādī cha dukā , tīṇi piṭṭhidukāniti .

Sattarasahi rāsīhi , chapaññāseva pāḷiyaṃ ;

Vuttā sabhāvato tiṃsa , dhammā agahitaggahe .

Phasso jīvitasaññā ca , cetanā cārapītiyo ;

Cha dukā kāyapassaddhi-pamukhāṭṭhārasekakā .

Cittaṃ vitakko saddhā ca , hiriottappiyampi ca ;

Alobho ca adoso ca , satta dvidhā vibhāvitā .

Vedanā tividhā vīriyaṃ , sati ca catudhā matā ;

Chaddhā ekaggatā paññā , sattadhāva vibhāvitā .

ViratīM0.14 appamaññāyo , manakkāro chandamajjhattā ;

Dhimokkho yevāpanakā , navete paṭhame mane .

Pañcasaṭṭhividheneva , pariyāyena desitā ;

Navādhikā ca tettiṃsa , dhammāva paramatthatoti .

Ettha ca sarūpena āgatā tiṃsa dhammā , yevāpanakesu cattāro cāti catuttiṃsa dhammā ekakkhaṇe niyatā labbhanti , sesā pana karuṇādayo pañca karuṇāpubbabhāgamuditāpubbabhāgavasena , kāyaduccaritavacīduccaritamicchājīvehi viramaṇavasena ca cittassa pavattikālesu eva uppajjitvā aññathānuppajjanato aniyatā .

Te ca yasmā dukkhitasukhitasattavasena , kāyaduccaritādittayavasena ca paccekaṃ bhinnavisayattā ekato na uppajjanti , tasmā karuṇāpubbabhāgādivasena pavattesu pañcasu cittakkhaṇesu niyatā catuttiṃsa , karuṇādīsuV0.12 ekanti pañcatiṃsa dhammā uppajjanti , kevalaṃ pana dānādivasena pavattiyaṃ niyatā catuttiṃseva uppajjantīti veditabbaṃ .

Ayaṃ dhammuddesato vinicchayo .

Lakkhaṇādivibhāgatoti evaṃ uddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ lakkhaṇarasādito vinicchayo veditabbo .

Phusatīti phasso .

Svāyaṃ phusanalakkhaṇo , saṅghaṭṭanaraso , sannipātapaccupaṭṭhāno , āpāthagatavisayapadaṭṭhāno .

Ayaṃ hi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākārena pavattatīti phusanalakkhaṇo , sā cassa phusanākārappavatti ambilādidassane kheḷuppādādinā ñātabbā .

Ekadesena pana anallīyamānopi rūpaṃ viya cakkhuṃ , saddo viya ca sotaṃ cittamārammaṇañca saṅghaṭṭetīti saṅghaṭṭanaraso .

Tikasannipātasaṅkhātassa pana attano kāraṇassa vasena paveditattā sannipātapaccupaṭṭhāno , phalaṭṭhena paccupaṭṭhānena panesa vedanāpaccupaṭṭhāno nāma hoti .

Tajjāsamannāhārena cevaM0.15 indriyena ca parikkhate visaye anantarāyena uppajjanato āpāthagatavisayapadaṭṭhānoti vuccati .

Vedanādhiṭṭhānabhāvato panesa niccammā gāvī viya daṭṭhabbo .

Lakkhaṇādīsu ca tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sabhāvo vā sāmaññaṃ vā lakkhaṇaṃ nāma , kiccaṃ vā sampatti vā raso nāma , upaṭṭhānākāro vā phalaṃ vā paccupaṭṭhānaṃ nāma , āsannakāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ nāma .

Evaṃ uparipi sabbattha lakkhaṇādīnaṃ nānattaṃ veditabbaṃ .

Vedayatīti vedanā , sā vedayitalakkhaṇā , sabhāvabhedato panesā pañcavidhā hoti – sukhaṃ dukkhaṃ somanassaṃ domanassaṃ upekkhāti .

Tattha iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhaṃ , sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ , kāyikaassādapaccupaṭṭhānaṃ , kāyindriyapadaṭṭhānaṃ .

Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ , sampayuttānaṃ milāpanarasaṃ , kāyikābādhapaccupaṭṭhānaṃ , kāyindriyapadaṭṭhānaṃ .

Iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ somanassaṃ , yathā tathā vā iṭṭhākārasambhogarasaṃ , sampayuttānaṃ upabrūhanarasaṃ vā , cetasikaassādapaccupaṭṭhānaṃ , iṭṭhākāradassanapadaṭṭhānaṃ .

Aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇaṃ domanassaṃ , yathā tathā vā aniṭṭhākārasambhogarasaṃ , sampayuttānaṃ milāpanarasaṃ vā , cetasikābādhapaccupaṭṭhānaṃ , ekantena hadayavatthupadaṭṭhānaṃ .

Majjhattavedayitalakkhaṇā upekkhā , sampayuttānaṃ nātiupabrūhanamilāpanarasā , santabhāvapaccupaṭṭhānā , nippītikacittapadaṭṭhānā .

Ettha ca sukhaṃ , dukkhañca ekantamabyākataṃ , domanassamekantamakusalaṃ , somanassupekkhā pana siyā kusalā , siyā akusalā , siyā abyākatā .

Idha pana kusalā somanassavedanā adhippetā .

NīlādibhedaṃV0.13 ārammaṇaṃ sañjānātīti saññā .

Sā sañjānanalakkhaṇā , paccābhiññāṇarasā , punasañjānanapaccayanimittakaraṇarasā vā dāruādīsu tacchakādayo viya , yathāgahitanimittavasenaM0.16 abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā hatthidassakaandhā viya , ārammaṇe anogāḷhavuttitāya aciraṭṭhānapaccupaṭṭhānā vā vijju viya , yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā tiṇapurisesu migapotakānaṃ purisāti uppannasaññā viya .

Cetetīti cetanā , saddhiṃ attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahatīti attho .

Sā cetanābhāvalakkhaṇā , āyūhanarasā , sā ca kusalākusalesu eva hoti .

Itaresu pana taṃsadisatāya saṃvidahanapaccupaṭṭhānā sakiccaparakiccasādhakā jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakiādayo viya .

Accāyikakammānussaraṇādīsu panāyaṃ sampayuttesu ussāhanabhāvena pavattamānā pākaṭā hoti .

Ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ , viññāṇaṃ .

Vitthārato panassa vacanattho cittaduke āvi bhavissati .

Tadetaṃ vijānanalakkhaṇaṃ cittaṃ , pubbaṅgamarasaṃ , nirantarappavattito sandhānapaccupaṭṭhānaṃ , nāmarūpapadaṭṭhānaṃ .

Vitakketi ūheti , vitakkanamattameva vā soti vitakko .

Svāyamārammaṇe cittassa abhiropanalakkhaṇo , āhananapariyāhananaraso , ārammaṇe cittassa ānayanapaccupaṭṭhāno .

Ārammaṇe tena cittaṃ vicarati , vicaraṇamattameva vā soti vicāro .

Svāyamārammaṇānumajjanalakkhaṇo , tattha sahajātānuyojanaraso , cittassa anuppabandhanapaccupaṭṭhāno .

Abhiniropanānumajjanavasena panesaṃ yathākkamaṃ oḷārikasukhumatāya ghaṇṭābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko , ghaṇṭānuravo viya anuppabandho vicāro .

Vipphāravā cettha vitakko ākāse uppatitukāmapakkhino pakkhavikkhepo viya , santavutti vicāro ākāseM0.17 uppatitassa pakkhino pakkhapasāraṇaṃ viya .

So pana nesaṃ viseso paṭhamadutiyajjhānesu pākaṭo hoti .

Ubhopi panete sampayuttadhammapadaṭṭhānā .

Piṇayatīti pīti .

Sā sampiyāyanalakkhaṇā , kāyacittapīṇanarasā , pharaṇarasā vā , odagyapaccupaṭṭhānā , somanassasahagatacittapadaṭṭhānā .

VīrānaṃV0.14 bhāvo , kammaṃ vā vīriyaṃ , vividhena vā upāyena īrayitabbaṃ pavattayitabbanti vīriyaṃ .

Tañca ussāhalakkhaṇaṃ , sahajātānaṃ upatthambhanarasaṃ , asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ ,‘‘ saṃviggo yoniso padahatī ’’ ti ( a . ni .4.113) vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ , vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā .

Idaṃ pana kusalapakkhe padaṭṭhānaṃ , akusalādipakkhe pana sādhāraṇavasena yathā tathā vā dukkhavinodanakāmatāpadaṭṭhānaṃ , sampayuttadhammapadaṭṭhānaṃ vā .

Taṃ samāraddhaṃ sabbāsaṃ sampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ .

Eko aggo visayo assāti ekaggaṃ , cittaṃ , tassa bhāvo ekaggatā , cittassa ekaggatā cittekaggatā , samādhissetaṃ nāmaṃ .

Sā avisāraṇalakkhaṇā , sahajātānaṃ sampiṇḍanarasā nahānīyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya , upasamapaccupaṭṭhānā , ñāṇapaccupaṭṭhānā vā , sukhapadaṭṭhānā , akusalādisādhāraṇavasena panetthāpi paccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni vuttanayena yojetvā ñātabbāni .

Nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbā .

Ettha ca kiñcāpi ārammaṇaṃ bhinditvā anupavisantā viya kusalapakkhe cattāro dhammā ārammaṇaṃ ogāhanti saddhā sati ekaggatā paññāti , teneva saddhā ‘‘ okappanā ’’ ti vuttā , sati ca ‘‘ apilāpanā ’’ ti , ekaggatā ‘‘ avaṭṭhitī ’’ ti , paññāM0.18 ‘‘ pariyogāhanā ’’ ti ca vuttā .

Akusalapakkhe ca tayo taṇhā diṭṭhi avijjāti .

Tena te eva ‘‘ oghā ’’ ti vuttā .

Tathāpi nesaṃ lakkhaṇādito nānattampi siddhameva .

Akusalapakkhe pana ekaggatā uddhaccasamāgatattā ‘‘ ogāhanā ’’ ti na vuttā .

Akusaladhammā hi ekavisaye sampiṇḍanakiccena samādhinā yuttāpi udakasittarajuṭṭhānaṃ viya taṅkhaṇaññeva vikiraṇasabhāvā honti .

Teneva hettha upacārappanāppatti na hoti , kusaladhammā pana yasmā udakaṃ āsiñcitvā āsiñcitvā ākoṭanamajjanādīni katvā upalittaṭṭhānaṃ viya sakalampi divasaṃ niccalapavattanasamatthāti upacārappanāppattāpi hoti , tasmā tattha ogāhanāti vuttāti gahetabbaṃ .

Jīvanti tena , jīvanamattaṃ vā tanti jīvitaṃ , taṃ sahajātānupālanalakkhaṇaṃ , tesaṃ pavattanarasaṃ , tesaññeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ , yāpayitabbadhammapadaṭṭhānaṃ .

Attano ṭhitikkhaṇe eva cetaṃ te dhamme anupāleti udakaṃ viya uppalādīni , na bhaṅgakkhaṇe .

Sayaṃ bhijjamānattā sayaṃ pavattitadhammasambandheneva pavattati niyāmako viyāti daṭṭhabbaṃ .

SaddahantiV0.15 etāya , sayaṃ vā saddahati , saddahanamattaṃ vā esāti saddhā .

Sā saddahanalakkhaṇā , okappanalakkhaṇā vā , pasādanarasā udakappasādakamaṇi viya , pakkhandanarasā vā oghuttārakavīrapuriso viya , akālusiyapaccupaṭṭhānā , adhimuttipaccupaṭṭhānā vā , saddheyyavatthupadaṭṭhānā , saddhammasavanādisotāpattiyaṅgapadaṭṭhānā vā , hatthavittabījāni viya daṭṭhabbā .

Saranti tāya , sayaṃ vā sarati , saraṇamattameva vā esāti sati .

Sā apilāpanalakkhaṇā , asammosanarasā , ārakkhapaccupaṭṭhānā , visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā vā , thirasaññāpadaṭṭhānā , kāyādisatipaṭṭhānapadaṭṭhānā vā .

ĀrammaṇeM0.19 daḷhapatiṭṭhitattā pana esikā viya , cakkhudvārādirakkhaṇato dovāriko viya ca daṭṭhabbā .

Kāyaduccaritādīhi hirīyatīti hirī , lajjāyetaṃ adhivacanaṃ .

Tehiyeva ottappatīti ottappaṃ , pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ .

Tattha pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī , uttāsalakkhaṇaṃ ottappaṃ .

Lajjanākārena pāpakānaṃ akaraṇarasā hirī , uttāsākārena ottappaṃ .

Asucimakkhitassa , aggisantattassa ca ayoguḷassa gahetuṃ avisahanaṃ viya etesaṃ yathākkamaṃ jigucchanasantāsākārehi pāpākaraṇaṃ veditabbaṃ .

Vuttākāreneva ca pāpato saṃkocanapaccupaṭṭhānāni etāni , attaparagāravapadaṭṭhānāni kulavadhūvesiyā bhāvo viya , lokapālakāni cāti daṭṭhabbāni .

Ubhinnampi panesaṃ samuṭṭhānaṃ adhipati sabhāvo lakkhaṇena cāti mātikaṃ ṭhapetvā yathākkamaṃ ajjhattabahiddhāsamuṭṭhānatā , attalokādhipatitā , lajjābhayasabhāvasaṇṭhitatā , sappatissavavajjabhayadassāvitālakkhaṇatā ca aṭṭhasāliniyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .1 balarāsivaṇṇanā ) vitthārato vibhattā , atthikehi taṃ tattheva gahetabbaṃ .

Na lubbhati etena , sayaṃ vā na lubbhati , alubbhanamattameva vā tanti alobho .

Adosāmohesupi eseva nayo .

Tesu alobho ārammaṇe cittassa agedhalakkhaṇo , alaggabhāvalakkhaṇo vā kamaladale jalabindu viya , apariggaharaso muttabhikkhu viya , anallīnabhāvapaccupaṭṭhāno asucimhi patitapuriso viya .

Adoso acaṇḍikkalakkhaṇo , avirodhalakkhaṇo vā anukūlamitto viya , āghātavinayanaraso , pariḷāhavinayanaraso vā candanaṃ viya , sommabhāvapaccupaṭṭhāno puṇṇacando viya .

AmohoM0.20V0.16 yathāsabhāvappaṭivedhalakkhaṇo , akkhalitappaṭivedhalakkhaṇo vā kusalissāsakkhittausuppaṭivedho viya , visayobhāsanaraso anuddhaṭo padīpo viya , asammohapaccupaṭṭhāno araññagatasudesako viya .

Tayopi cete sabbakusalānaṃ mūlabhūtāti daṭṭhabbā .

Apica alobho cettha dānahetu , adoso sīlahetu , amoho bhāvanāhetu .

Tīhipi cetehi yathāpaṭipāṭiyā nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṃsāsaññā honti , tathā adhikaūnaviparītaggahaṇānaṃ abhāvo , tathā piyavippayogaappiyasampayogaicchitālābhadukkhānaṃ , jātijarāmaraṇadukkhānaṃ , petanirayatiracchānagatidukkhānañca abhāvo , tathā bhogamittaattasampattipaccayabhāvo , tathā kāmasukhapariccāgaattakilamathapariccāgamajjhimapaṭipattīnaṃ sambhavo , tathā asubhaappamāṇadhātusaññānaṃ , aniccadukkhaanattasaññānaṃ , dibbabrahmaariyavihārānañca sambhavo hotīti evamādīhi nayehi tesaṃ vitthāro veditabbo .

Ettha ca amoho nāma paññā , sā pajānanalakkhaṇā .

Viññāṇaṃ vijānanalakkhaṇaṃ .

Saññā sañjānanalakkhaṇā .

Kiṃ panetāsaṃ saññāviññāṇapaññānaṃ nānattanti ?

Sañjānanavijānanapajānanameva .

Etāsaṃ hi samānepi jānanabhāve saññāya ‘‘ nīlaṃ pītan ’’ tiādinā puna saññuppādakamattena ākārena sañjānanamattameva hoti , ajātabuddhidārakassa viya cittavaṭṭādibhāvamattākārena kahāpaṇādidassanaṃ , na tato uddhaṃ .

Viññāṇassa pana yathāvuttena ca tato visiṭṭhena ca aniccādinā ākārena jānanaṃ hoti , gāmikapurisassa viya yathāvuttena ceva upabhogārahatādinā ca ākārena kahāpaṇādidassanaṃ , na tato uddhaṃ .

Paññāya pana tehi ca yathāvuttehi nānappakārehi caM0.21 maggapātubhāvādihetūhi sabbehi ākārehi pajānanaṃ hoti , heraññikassa viya yathāvuttehi ceva chekakūṭaaddhasārādisabbehi ākārehi ca kahāpaṇādidassanaṃ .

Paññāya hi ajānitabbaṃ nāma natthi .

Evaṃ sañjānanavijānanapajānanākārehi etāsaṃ nānattaṃ veditabbaṃ .

Ettha ca cakkhuviññāṇādīni vitakkavīriyādisahajātapaccayavirahato rūpādīsu saññākiccato adhikavijānanakiccaṃ kātuṃ na sakkonti , balapariṇāyakāni viya senaṅgāni paññānuvattakāneva hontīti veditabbāni .

Tenāha bhagavā ‘‘ pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānāti aññatra abhinipātamattā ’’ tiādi ( vibha .766).

KāyapassambhanaṃV0.17 kāyapassaddhi .

Cittapassambhanaṃ cittapassaddhi .

Kāyoti panettha vedanādayo tayo khandhā .

Ubhopi panetā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā , kāyacittadarathanimmaddanarasā , kāyacittānaṃ aparipphandasītibhāvapaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānā .

Kāyacittānañca avūpasamakarauddhaccādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā .

Kāyalahubhāvo kāyalahutā .

Cittalahubhāvo cittalahutā .

Evaṃ uparipi padattho daṭṭhabbo .

Kāyacittānaṃ garubhāvavūpasamalakkhaṇā kāyalahutā , cittalahutā ca , tesaṃ garubhāvanimmaddanarasā , tesaṃ adandhatāpaccupaṭṭhānā , tesaṃ garubhāvakarathinamiddhādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā .

Kāyacittānaṃ thaddhabhāvavūpasamalakkhaṇā kāyamudutā , cittamudutā ca , tesaṃ thaddhabhāvanimmaddanarasā , appaṭighātapaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānā , tesaṃ thaddhabhāvakaradiṭṭhimānādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā .

KāyacittānaṃM0.22 akammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā kāyakammaññatā , cittakammaññatā ca , tesaṃ akammaññabhāvanimmaddanarasā , kāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇasampattipaccupaṭṭhānā , tesaṃ akammaññabhāvakarāvasesanīvaraṇapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā .

Pasādanīyavatthūsu pasādāvahā , hitakiriyāsu viniyogakkhamabhāvāvahā suvaṇṇavisuddhi viyāti daṭṭhabbā .

Kāyacittānaṃ agelaññabhāvalakkhaṇā kāyapāguññatā , cittapāguññatā ca , tesaṃ gelaññanimmaddanarasā , nirādīnavapaccupaṭṭhānā , tesaṃ gelaññakaraassaddhiyādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā .

Kāyacittānaṃ ajjavalakkhaṇā kāyujukatā , cittujukatā ca , tesaṃ kuṭilabhāvanimmaddanarasā , ajimhatāpaccupaṭṭhānā , tesaṃ kuṭilabhāvakaramāyāsāṭheyyādipaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā .

Sabbepete passaddhiādayo dhammā kāyacittapadaṭṭhānāti veditabbā .

Kiṃ panettha passaddhādayo dhammā uddhaccādiṃ vinodetuṃ na sakkonti , yena ime passaddhādayo dhammā na visuṃ vibhattāti ?

No na sakkonti , ime pana sahitā eva sakkonti , itarathā tesaṃ uppattiyā eva asambhavato .

Yathā vā passaddhādīsu vijjamānesu mohāhirikādīnaṃ ujupaṭipakkhabhāvenaV0.18 amohahiriādayo honti , evametepi uddhaccādiujupaṭipakkhabhāvena icchitabbāti gahetabbā .

Yasmā cettha dvīhi dvīhi eva yathāsakaṃ paṭipakkhā haritabbā , tasmā te ete eva dvidhā vibhattā , na amohādayoti ñātabbā .

Yevāpanakesu chandoti kattukāmatāyetaṃ adhivacanaṃ , tasmā so kattukāmatālakkhaṇo , ārammaṇapariyesanaraso , ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno , tadevassaM0.23 padaṭṭhānaṃ .

Ārammaṇaggahaṇe cāyaṃ cetaso hatthappasāraṇaṃ viya daṭṭhabbo .

Ayañca yasmā virajjitabbādīsupi nekkhammādinā saha lobhavisadisena kattukāmatākārena pavattati , tasmā asekhānampi uppajjati .

Lobho pana subhasukhādivipallāsapubbakena abhisaṅgākāreneva pavattatīti ayametesaṃ viseso .

Evaṃ mettākaruṇādīnampi lobhādīhi viseso yathānurūpaṃ ñātabbo .

Adhimuccanaṃ adhimokkho .

So sanniṭṭhānalakkhaṇo , asaṃsappanaraso , nicchayapaccupaṭṭhāno , sanniṭṭhātabbadhammapadaṭṭhāno , ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo .

Nanu ca saddhāpi adhimokkhoti vuccati .

Tathā hi adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyanti vuccatīti ?

Saccaṃ , sā ca kho sampasādanabhāvena adhimokkho , ayaṃ pana yathā tathā vā nicchayabhāvenāti na koci virodho .

Kiriyā kāro , manasmiṃ kāro manasikāro , purimamanato visadisaṃ manaṃ karotītipi manasikāro , svāyaṃ ārammaṇapaṭipādako vīthipaṭipādako javanapaṭipādakoti tippakāro , tattha ārammaṇapaṭipādako idha manasikāro .

So sāraṇalakkhaṇo , sampayuttānaṃ ārammaṇesu payojanaraso , ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno , ārammaṇapadaṭṭhāno , saṅkhārakkhandhapariyāpanno .

Ārammaṇapaṭipādakattena sampayuttānaṃ sārathi viya daṭṭhabbo .

Vīthipaṭipādakoti pana pañcadvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ .

Javanapaṭipādakoti manodvārāvajjanassa , na te idha adhippetā .

Ettha cāyaṃ manasikāro samannāhāramattākārena ārammaṇe sampayuttānaṃ payojako , cetanā cetokiriyābhāvena , vitakko pana saṅkappākārena , upanijjhāyanākārena ca abhiniropako .

Teneva hettha padabhājanīye ‘‘ takkoM0.24 saṅkappoti ca , jhānaṅgan ’’ ti ca vuccatīti ayametesaṃ viseso .

TesuV0.19 tesu dhammesu majjhattatā tatramajjhattatā .

Sā cittacetasikānaṃ samavāhitalakkhaṇā , ūnādhikatānivāraṇarasā , pakkhapātupacchedanarasā vā , majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā , samappavattasampayuttadhammapadaṭṭhānā .

Sampayuttadhammānaṃ ajjhupekkhaṇena samappavattānaṃ ājānīyānaṃ ajjhupekkhakasārathi viya daṭṭhabbā .

Paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakampanaṃ karotīti karuṇā , kirati vā paradukkhaṃ hiṃsati ca , kirīyati vā dukkhitesu pasārīyatīti karuṇā .

Sā paradukkhāpanayanākārappavattilakkhaṇā , paradukkhāsahanarasā , avihiṃsāpaccupaṭṭhānā , dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā .

Modanti tāya taṃsamaṅgino , sayaṃ vā modati , modanamattameva vā tanti muditā .

Sā pamodalakkhaṇā , anissāyanarasā , arativighātapaccupaṭṭhānā , sattānaṃ sampattidassanapadaṭṭhānā .

Kasmā panettha mettupekkhā na vuttāti ?

Pubbe gahitattā .

Adoso eva hi sattesu hitapharaṇavasena pavattiyaṃ mettā .

Tatramajjhattatā eva ca iṭṭhāniṭṭhasattesu majjhattākārena pavattiyaṃ upekkhā .

Te ca dhammā niyatā , kevalaṃ pana nesaṃ sattesu mettupekkhābhāvena pavatti aniyatāti .

Kāyaduccaritato virati kāyaduccaritavirati .

Sesapadadvayepi eseva nayo .

Lakkhaṇādito panetā tissopi kāyaduccaritādivatthūnaṃ avītikkamalakkhaṇā , tato saṃkocanarasā , tesaṃ akiriyapaccupaṭṭhānā , saddhāhirottappaappicchatādiguṇapadaṭṭhānā , pāpakiriyato cittassa vimukhabhāvabhūtāti daṭṭhabbā .

Evaṃ lakkhaṇādito vinicchayo veditabbo .

SaṅgahātiM0.25 evaṃ ye ime imasmiṃ kāmāvacarapaṭhamakusale vibhattā ekūnacattālīsa dhammā , sabbete khandhato catubbidhā honti – vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandhoti .

Tattha rāsaṭṭhena somanassavedanā vedanākkhandho , tathā saññā saññākkhandho , cittaṃ viññāṇakkhandho , avasesā phassādayo chattiṃsa dhammā saṅkhārakkhandhoti veditabbā .

Nanu ca yadi rāsaṭṭhena khandho , phassādīnaṃ tāva anekattā saṅkhārakkhandhatā yuttā , kathaṃ pana vedanādīnaṃ tiṇṇaṃ khandhatāti ?

Upacārato .

Paccekaṃ hi atītādibhedabhinnesu vedanāsaññāviññāṇesu niruḷhopi khandha-saddo tadekadesesu ekekavedanādīsupi samudāyopacārenaV0.20 voharīyatīti tadekadesepi tabbohāro , yathā rukkhassa sākhāya chijjamānāya ‘‘ rukkho chijjatī ’’ tiādīsu viyāti .

Evaṃ khandhato catubbidhā honti .

Te puna āyatanato duvidhā honti – manāyatanaṃ dhammāyatananti .

Sañjātisamosaraṇaṭṭhānaṭṭhena hettha cittaṃ manāyatanaṃ , sesā pana aṭṭhatiṃsa dhammā dhammāyatanan ti .

Evaṃ āyatanato duvidhā honti .

Te puna dhātuvasena duvidhā manoviññāṇadhātu dhammadhātūti .

Nissattanijjīvaṭṭhena hettha cittaṃ manoviññāṇadhātu , sesā dhammadhātūti .

Evaṃ dhātuvasena duvidhā .

Tathā āhārānāhāravasena .

Tattha phasso cetanā cittanti ime tayo dhammā visesapaccayattena yathākkamaṃ ‘‘ phassāhāro manosañcetanāhāro viññāṇāhāro ’’ ti vuccanti , avasesā na āhārāti .

Kiṃ panete paccayā na honti , ye na āhārāti vucceyyunti ?

No na honti , visesapaccayā pana na honti , phassādayo pana tesaṃ dhammānaṃ visesapaccayā honti , visesato vedanādayoM0.26 ca āharanti .

Phassāhāro hi tisso vedanāyo āharati , manosañcetanāhāro tayo bhave , viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpaṃ .

Nanu ca so vipāko , idaṃ pana kusalaviññāṇanti ?

Kiñcāpi evaṃ , taṃsarikkhatāya pana viññāṇāhārotveva vuttaṃ .

Yasmā vā ime ‘‘ arūpino āhārā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.15) vacanato kabaḷīkārāhāro viya rūpakāyassa upatthambhakaṭṭhena nāmakāyassa āhārapaccayā honti , tasmā imeva ‘‘ āhārā ’’ ti vuttāti veditabbaṃ .

Evaṃ āhārānāhāravasena duvidhā .

Tathā indriyānindriyato .

Tattha saddhā vīriyaṃ sati ekaggatā amoho cittaṃ somanassavedanā jīvitanti ime aṭṭha dhammā adhipatiyaṭṭhena yathākkamaṃ ‘‘ saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ manindriyaṃ somanassindriyaṃ jīvitindriyan ’’ ti vuccanti , avasesā na ‘‘ indriyānī ’’ ti .

Evaṃ indriyānindriyato duvidhā .

Tathā jhānaṅgājhānaṅgavasena .

Tattha vitakko vicāro pīti somanassaṃ ekaggatāti ime pañca dhammā upanijjhāyanaṭṭhena ‘‘ jhānaṅgānī ’’ ti vuccanti , itare ‘‘ ajhānaṅgānī ’’ ti .

Evaṃ jhānaṅgājhānaṅgavasena duvidhā .

TathāV0.21 maggaṅgāmaggaṅgavasena .

Tattha amoho vitakko viratittayaṃ vīriyaṃ sati ekaggatāti ime aṭṭha dhammā niyyānaṭṭhena , vimokkhaṭṭhena ca yathākkamaṃ ‘‘ sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhī ’’ ti nāmena ‘‘ maggaṅgānī ’’ ti vuccanti , itare ‘‘ amaggaṅgānī ’’ ti .

Pāḷiyaṃ pana lokiyacitte viratīnaṃM0.27 aniyatattā , yevāpanakattā ca tā vajjetvā ‘‘ pañcaṅgiko maggo hotī ’’ ti ( dha . sa .58,121) vuccati .

Evaṃ maggaṅgāmaggaṅgavasena duvidhā .

Tathā balābalavasena .

Tattha saddhāvīriyaṃ sati samādhi paññā hirī ottappanti ime satta dhammā akampiyaṭṭhena balānīti vuccanti , itare abalānīti .

Evaṃ balābalavasena duvidhā .

Tathā hetunahetuvasena .

Tattha alobho adoso amohoti ime tayo dhammā mūlaṭṭhena hetūti vuccanti , itare nahetūti .

Evaṃ hetunahetuvasena duvidhā .

Evaṃ phassāphassavedanāvedanā saññāsaññācittācittādivasenapi vuttanayānusārena yathāyogaṃ saṅgahavibhāgo veditabbo .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana padabhājanīyasaṅgahavāre ( dha . sa .103 ādayo ), tadaṭṭhakathāyañca ( dha . sa . aṭṭha .58-120) gahetabbo .

Evaṃ saṅgahato vinicchayo veditabbo .

Suññato cevāti evaṃ khandhādīhi saṅgahitesu tesu dhammesu tabbinimutto kārakavedakādisabhāvo attā vā sassato vā bhāvo na upalabbhati .

Suññā te dhammā attena vā attaniyena vā , kevalaṃ paṭiccasamuppannā , salakkhaṇadhāraṇato dhammamattā , niccasukhādisāravirahato asārā , pavattakaniyāmakābhāvato apariṇāyakā aniccā , dukkhā , anattā , anattaniyā ca hutvā pavattantīti ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana padabhājanīyasuññatavāre , tadaṭṭhakathāyañca gahetabboti .

Evaṃ suññato vinicchayo veditabbo .

Niṭṭhitā paṭhamakusalassa atthavaṇṇanā .

DutiyādīsupiM0.28 paṭhamakusale vuttanayena dhammuddesādinā sabbo vinicchayo veditabbo .

Na kevalañca ettheva , ito paresupi sabbattha heṭṭhā vuttasadisānaṃ padānaṃ , dhammānañca attho , sabbo ca vinicchayoV0.22 ettha vuttanayeneva veditabbo .

Ito paraṃ pana apubbameva vaṇṇayissāma .

Dutiyacitte tāva sasaṅkhārabhāvamattameva paṭhamacittato viseso , sesaṃ tādisameva .

Dutiyakusalaṃ .

Tatiyepi dhammuddese amohābhāvā indriyamaggaṅgabalamūlasaṅgahesu paññindriyasammādiṭṭhimaggaṅgapaññābalaamohamūlānaṃ parihāniyā saddhindriyādīnaṃ bhāvova viseso , sesaṃ tādisameva .

Tathā catutthe sasaṅkhārabhāvamattameva viseso .

Tatiyacatutthāni .

Pañcamachaṭṭhasattamaṭṭhamesu pana sukhasomanassaṭṭhānesu upekkhābhāvo , pītiyā ca abhāvo .

Teneva jhānaṅgasaṅgahavāre caturaṅgajjhānatāva viseso , sesaṃ paṭhamadutiyatatiyacatutthacittasadisameva .

Upekkhāsahagatesu cettha catūsu karuṇāmuditā na uppajjantīti keci vadanti , parikammabhūtānaṃ panettha tāsaṃ uppattiyā mahāaṭṭhakathāyaṃ anuññātattā upacārappattā pana uppajjanti , na itarāti gahetabbaṃ .

Pañcamachaṭṭhasattamaṭṭhamāni .

Visayādippabhedatoti evaṃ dhammuddesādinā vibhattāni aṭṭha kāmāvacarakusalāni ārammaṇavibhāgato paccekaṃ chabbidhāni honti rūpārammaṇaṃ … pe … dhammārammaṇanti .

Tattha nīlādibhedabhinnā , atītānāgatapaccuppannaajjhattikabāhiraoḷārikasukhumādibhedabhinnā ca vaṇṇadhātu rūpārammaṇaṃ nāma .

Evaṃ saddārammaṇā dīsupi yathānurūpaṃ bhedo veditabbo .

EtthaM0.29 ca phoṭṭhabban ti āpodhātuvajjitabhūtattayaṃ , dhammārammaṇan ti pañcārammaṇāni vajjetvā avasesā rūpārūpapaññattiyo veditabbā , sesaṃ tādisameva .

Keci panettha ‘‘ cakkhuviññāṇādīnamāpāthagatāni etānārammaṇāni rūpārammaṇādivohāraṃ labhanti , anāpāthagatāni pana atītānāgatadūrasukhumādibhedabhinnāni dhammārammaṇānevā ’’ ti vadanti , taṃ na yuttaṃ dibbacakkhādīnaṃ rūpārammaṇatādivacanato .

Anāpāthagatā eva hi tāni dibbacakkhuādīnaṃ ārammaṇaṃ , na ca tāni dhammārammaṇāni .

Rūpādayo hi pañca paccekaṃ dvīsu dvīsu dvāresu ekasmiṃ khaṇe āpāthamāgantvā taṃtaṃdvārikajavanānaṃ , tadanantare manodvārikānañca aparabhāge ca diṭṭhasutādivasenānussarantassa suddhamanodvārikānañca ārammaṇāni honti .

Tathā hi nānāvaṇṇavicittacetiyādidassanaṃ karontassa , dhammaṃV0.23 suṇantassa , bherisaddādīhi vā pūjādiṃ karontassa ca gandhamālādīni ghāyitvā , khādanīyabhojanīyādiñca sāyitvā , sukhasamphassāni attharaṇapāvuraṇādīni ca phusitvā manāpabhāvaṃ ñatvā tehi cetiyapūjaṃ karontassa , tattha tattha akusalaṃ vā uppādentassa , tasmiṃ tasmiṃ khaṇe gayhamānāni rūpādipañcārammaṇāni sākhāya akkamanaṃ , pathaviyaṃ chāyāpharaṇañca ekakkhaṇe kurumānaṃ rukkhagge nilīyamānaṃ pakkhino sarīraṃ viya yathāsakaṃ pasādañca ghaṭṭetvā tasmiṃyeva khaṇe bhavaṅgacalanapaccayabhāvena manodvārepi āpāthamāgantvā tato bhavaṅgaṃ vicchinditvā uppannānaṃ āvajjanādivoṭṭhabbanapariyosānānaṃ , vīthicittānaṃ , tadanantarānañca kusalākusalādijavanānaṃ ārammaṇaṃ hutvā tadanantarāsu manodvāravīthīsu ca aparabhāge tathārūpaṃ paccayaṃ āgamma attanā pūjādikaraṇakālesu , diṭṭhasutaghāyitasāyitaphuṭṭhavasenānussarantassa , paccakkhato anubhuyyamānāni viya manodvāre ca ārammaṇāni honti .

AthāpiM0.30 pañcahi dvārehi agahitapubbāni buddharūpādīni , dibbarūpādīni ca pañcārammaṇāni savanavasena sallakkhetvā javanakkhaṇe vā aparabhāge sutavaseneva anussaritvā vā pasādaṃ , kammaphalasaddhādiṃ , lobhādiñca uppādentassāpi manodvāre āpāthamāgacchanti .

Abhiññānaṃ pana suddhamanodvāre eva , tasmā evaṃ pañcadvāre , manodvāre , suddhamanodvāre ca āpāthagatāni atītādibhedabhinnāni sabbānipi pañcārammaṇāni kadācipi dhammārammaṇaṃ na honti , taditarā nāmarūpapaññattiyo dhammārammaṇanti gahetabbaṃ .

Nanu cetāni iṭṭhakantamanāpāni ārammaṇāni lobhassa vatthu , kathamettha kusalaṃ uppajjatīti ?

Niyamādikāraṇato .

Cittaṃ hi ‘‘ kusalameva mayā kattabban ’’ ti pubbe niyamitavasena sabbattha akusalappavattiṃ nivattetvā kusale pariṇāmanavasena ca abhiṇhaṃ āsevitakusalasamudācāravasena ca sappurisūpanissayādiupanissayavasena ca yonisoābhujitavasena cāti imehi kāraṇehi kusalaṃ hutvā uppajjatīti veditabbaṃ .

Evamimesu chasu ārammaṇesu uppajjanato paccekaṃ chabbidhāni honti .

Ārammaṇavavatthānakathā .

Evaṃ ārammaṇabhedabhinnesu rūpārammaṇaṃ tāva kusalaṃ dasapuññakiriyavatthuvasena dasavidhaṃ hoti .

Tattha ekekaṃ pana kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammanti tividhaṃ .

Tattha kāyadvāre pavattaṃ kāyakammaṃ , vacīdvāre pavattaṃ vacīkammaṃ , manodvāre pavattaṃ manokammaṃ .

Tattha kāyadvāranti kāyaviññatti .

Vacīdvāranti vacīviññatti .

Tāsaṃ vibhāgo rūpavibhattiyaṃ āvi bhavissati .

ManodvārantiV0.24 sabbaṃ cetanāsampayuttaṃ cittaṃ vuccati , visesato kusalākusalaṃ .

Taṃ hi sahajātānaṃ cetanānaṃ , kāyaṅgavācaṅgacopanaṃ asampāpuṇitvā pavattānaṃ suddhamanokammānaṃ pavattiokāsadānato dvāranti vuccati , imesu pana tīsuM0.31 dvāresu pavattā cetanā kāyakammādayo nāma .

Apica pāṇātipātādayo , pāṇātipātāveramaṇiādayo ca kāyakammaṃ nāma , musāvādādayo , musāvādāveramaṇiādayo ca vacīkammaṃ nāma , abhijjhādayo , anabhijjhādayo ca manokammaṃ nāma .

Kusalapakkhe pana dānādidasapuññakiriyavatthūni ca yathārahaṃ kāyavacīmanokammāni honti .

Evaṃ yebhuyyavuttito cesa kāyakammādibhāvo vutto pāṇātipātādīnampi vacīdvārādīsu pavattito kesañci purisānaṃ vanacarakādibhāvo viya , dvārānañca kāyakammadvārādibhāvo kesañci gāmānaṃ brāhmaṇagāmādibhāvo viya .

Akusale tāva ettha pāṇātipātādikāyakammaṃ kāyadvāre , vacīdvāre ca yathārahaṃ samuṭṭhāti , no manodvāre .

Tathā musāvādādivacīkammaṃ .

Pāṇātipātādinipphādanatthaṃ hi manodvāre eva cintentassa cetanābyāpādādīsu kammapathappattesu vā kammapathaṃ appattesu vā manokammesu eva pavisanato kāyakammādibhāvaṃ na pāpuṇāti .

Nanu vijjāmayenāpi kevalaṃ manokammena pāṇātipātādiṃ karontīti ?

Na aloṇabhojanadabbhasayanamantaparijappanādikāyavacīpayogaṃ vinā tassāsijjhanato .

Abhijjhādimanokammaṃ pana tīsupi dvāresu samuṭṭhāti .

Abhijjhāya hi kāyena parabhaṇḍaggāhādīnaṃ , byāpādena daṇḍaparāmasanādīnaṃ , micchādiṭṭhiyā titthiyavandanādīnaṃ karaṇakāle , vācāya parasampattipatthanāya ‘‘ haññantu bajjhantū ’’ ti anatthapatthanāya ca titthiyatthutitadatthadīpanādīnañca yathākkamaṃ pavattikāle ca tassa manokammassa kāyavācāsu pavatti veditabbā .

Kāmāvacarakusalaṃ pana pāṇātipātāveramaṇiādikaṃ kāyavacīmanokammaṃ paccekaṃ dvārattayepi pavattati .

Tattha pāṇātipātādīhiM0.32 samphappalāpapariyosānehi sattahi viramantassa tāva hatthamuddāya , vacībhedena ca samādiyanakāle , manasā viramaṇakāle ca tesaṃ kāyavacīkammānaṃ tīsu dvāresu pavatti veditabbā .

Anabhijjhādīhi sahagatena cetasā tajjassa kāyapayogassa ,‘‘ paravittupakaraṇaṃ ciraṭṭhitikaṃ hotu , sabbe sattā averā hontu , so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho ’’ tiādinā vacīpayogassa , kevalaṃ manopayogassa ca karaṇakāle manokammassa tīsupi dvāresu pavatti veditabbā .

Ettha ca pañcadvāre uppannāni javanāni kāyavacīkammāniV0.25 na honti , manokammāni eva .

Tāni ca na kammapathappattāni , kevalaṃ kusalādīni honti .

Manodvāre paṭutarappavattāni eva hi kammapathappattāni manokammāni honti , rūpārūpajavanāni pana ekantaṃ bhāvanāmayaṃ manokammameva manodvāre eva ca pavattanti .

Kiñcāpi abhiññāñāṇāni viññattidvayajanakāni , tathāpi kāyavacīkammavohāraṃ na labhanti , lokuttarakusalaṃ pana kāyavacīdvāresu anuppajjamānampi micchāvācākammantājīvānaṃ samucchedappahānakārīnaṃ viratīnaṃ vasena kāyavacīkammampi hoti , taditaramaggaṅgavasena manokammampīti ekakkhaṇe tīṇipi kammāni honti , tañca bhāvanāmayaṃ , dvāraṃ panassa manodvārameva .

Yathā ca pāṇātipātāveramaṇiyādīnaṃ vasena kusalassa dvārattaye pavatti vuttā , evaṃ dasapuññakiriyavatthūnampi vasena vattabbā .

Aṭṭhakathāsu pana na vicāritā , tathāpi nayato evaṃ veditabbā .

Tesu dānaṃ kāyakammameva , vacīkammampi vā .

Pattānuppadānaṃ , abbhanumodanaṃ , desanā vacīkammameva .

Sīlaṃ apacitisahagataṃ , veyyāvaccasahagatañca kāyakammampi atthi , vacīkammampi atthi .

Tattha sīlassa kāyavacīkammabhāvo siddho eva .

Apacitiyā panaM0.33 pupphapūjādinā , vandanādinā vā pavattikāle kāyakammabhāvo , thutimayapūjādinā pavattikāle vacīkammabhāvo ca veditabbo .

Veyyāvaccassāpi sahatthā karaṇakāle kāyakammabhāvo , gilānādīnaṃ catupaccayasamādāpanādivasena , garūhi āṇattasaddena ārocanapakkosanādivasena vacīkammabhāvo ca veditabbo .

Bhāvanā , savanaṃ , diṭṭhijukammañca manokammameva , abbhanumodanampīti keci .

Savanampi hi sotadvārānusārena manodvāre eva dhammatthasallakkhaṇavasena pavattikāle manokammameva .

Tattha dānaṃ apaciti veyyāvaccaṃ pattānuppadānaṃ desanāti imāni pañca kāyavacīdvāresu eva pavattanti , na manodvāre .

Ettha ca pattānuppadānadesanānaṃ kāyavikārena pattiṃ dentassa , dhammaṃ desentassa ca kāyadvārepi pavatti veditabbā .

Sīlaṃ bhāvanā abbhanumodanaṃ savanaṃ diṭṭhijukammanti imāni pana pañca tīsupi dvāresu pavattanti ,‘‘ na punevaṃ karissāmī ’’ ti cettha manasāva duccaritato viramantassa , abbhanumodantassa ca vasena sīlabbhanumodanānaṃ manodvārepi pavatti veditabbā .

Yaṃ pana aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘ dānamayaṃ kāyavacīmanokammavasena tividhaṃV0.26 hotī ’’ tiādi vuttaṃ , taṃ pubbacetanāvasena manodvāre pavattaṃ gahetvā pariyāyato vuttaṃ , nippariyāyato kāyavacīdvārappavattā sanniṭṭhānacetanāva .

Teneva hi tattheva vuttaṃ ‘‘ vinayapariyāyaṃ patvā hi ‘ dassāmi karissāmī ’ ti vācā bhinnā hotīti .

Iminā lakkhaṇena dānaṃ nāma hoti , abhidhammapariyāyaṃ patvā pana vijjamānakavatthuṃ ārabbha manasā cintitakālato paṭṭhāya kusalaṃ hoti .

Aparabhāge kāyena vā vācāya vā kattabbaṃ karissatī ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .1).

Itarathā ‘‘ dassāmī ’’ ti cintitamattenāpi dānaṃM0.34 nāma bhaveyya , tathā ca tādisaṃ vatthuṃ yathācintitaniyāmena adentassa dhuranikkhepe adinnādānampi siyā .

Evaṃ manasā pāṇātipātādayopi siyuṃ , tañca na yuttaṃ , tasmā vuttanayeneva gahetabbaṃ .

Atha vā ‘‘ sabbaṃ sāpateyyaṃ dinnaññeva haratū ’’ ti pariccajanasambhavato dānassa manodvārepi pavatti veditabbā .

Ettha ca dānasīlādikāyakammānaṃ kāyadvāre pavattiyaṃ kammaṃ kāyakammameva , dvārampi kāyadvārameva .

Vacīdvāre pavattiyaṃ kammaṃ kāyakammameva , dvāraṃ pana vacīdvāraṃ .

Manodvāre pavattiyampi kammaṃ kāyakammaṃ , dvāraṃ pana manodvāraṃ .

Desanābbhanumodanādīnaṃ vacīkammānaṃ vacīdvāre pavattiyaṃ kammampi vacīkammaṃ , dvārampi vacīdvārameva .

Kāyadvāre pavattiyampi kammaṃ vacīkammameva , dvāraṃ pana kāyadvāraṃ .

Manodvāre pavattiyampi kammaṃ vacīkammaṃ , dvāraṃ pana manodvāraṃ .

Bhāvanādimanokammānaṃ manodvāre pavattiyaṃ kammampi manokammaṃ , dvārampi manodvārameva .

Kāyadvāre pavattiyampi kammaṃ manokammameva , dvāraṃ pana kāyadvāraṃ .

Vacīdvāre pavattiyampi kammaṃ manokammameva , dvāraṃ pana vacīdvāraṃ .

Evaṃ pāṇātipātādīnaṃ , pāṇātipātāveramaṇiādīnañca vuttānusārena kammavavatthānaṃ , dvāravavatthānañca yathānurūpaṃ yojetvā asaṅkarato ñātabbaṃ .

Dvārakammavavatthānakathā niṭṭhitā .

Idāni yasmā dasavidhāni cetāni puññakiriyavatthūni tīsu evaṃ saṅgayhanti dānamaye sīlamaye bhāvanāmayeti .

Pattānuppadānaṃ hi dānamaye saṅgayhati ,‘‘ abbhanumodanampī ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .156-159 puññakiriyavatthādikathā ) aṭṭhakathāyaṃ .

Apacitiveyyāvaccāni sīlamaye .

Desanāsavanadiṭṭhijukammāni bhāvanāmaye , tasmā rūpārammaṇassa kusalassaM0.35 dānasīlabhāvanāvasena dvārattayappavattiṃ yojetvā dassessāma .

Tadanusāreneva itaresaṃ vasenāpi sakkā ñātunti .

Kusalaṃ hi vaṇṇārammaṇaṃ hutvā uppajjamānaṃ dānasīlabhāvanāvaseneva tīsu dvāresuV0.27 pavattati .

Kathaṃ ?

Yadā hi nīlapītādivaṇṇavicittaṃ pupphavatthādideyyadhammaṃ labhitvā ‘‘ vaṇṇadānaṃ me bhavissatī ’’ ti vaṇṇavasena ābhujitvā cetiyādīsu sahatthena pūjeti , tadā rūpārammaṇaṃ dānamayaṃ kāyadvāre pavattati , tañca pubbacetanā sanniṭṭhānacetanā aparacetanāti tividhaṃ hoti .

Evaṃ uparipi sabbavāresu tividhatā veditabbā .

Yadā pana tadeva yathāvuttavatthuṃ vācāya āṇāpetvā puttadārādīhi dāpeti , tadārūpārammaṇaṃ dānamayaṃ vacīdvāre pavattati .

Yadā pana tadeva vijjamānakavatthuṃ ‘‘ dassāmī ’’ ti cinteti , paccāsīsati , yathādhippāyaṃ nipphādessati , tadā pubbacetanāvasena pariyāyato dānamayaṃ manodvāre pavattati nāma .

Evaṃ rūpārammaṇaṃ dānamayaṃ dvāravasena tividhaṃ hoti .

Yadā pana vuttappakāravaṇṇaṃ deyyadhammaṃ labhitvā ‘‘ evaṃ manāpavaṇṇānaṃ pariccajanaṃ nāma mayhaṃ kulavaṃsāgatavattametan ’’ ti sahatthā pūjeti , tādisavaṇṇavantaṃ vā parapariggahitādibhogasampattiṃ pariccajitvā sīlaṃ rakkhati , tadā rūpārammaṇaṃ sīlaṃ kāyadvāre ca pavattati .

Yadā pana vuttappakāravaṇṇaṃ deyyadhammaṃ kulavaṃsādivasena vācāya āṇāpetvā parehi dāpeti , tādisaṃ vā parapariggahitādiṃ vācāya apanetvā sīlaṃ rakkhati , tadā rūpārammaṇaṃ sīlaṃ vacīdvāre pavattati .

Yadā pana tādisaṃ vijjamānakavatthuṃ kulavaṃsādivasena ‘‘ dassāmī ’’ ti , tādisaṃ parapariggahitādikaṃ anāmasitvā ‘‘ sīlaṃ rakkhissāmī ’’ ti vā cinteti , tadā rūpārammaṇaṃ sīlaṃ manodvāre pavattati .

Evaṃ rūpārammaṇaṃ sīlamayaṃ dvāravasena tividhaṃ hoti .

YadāM0.36 pana vuttappakāraṃ vaṇṇavantaṃ datvā tadeva vaṇṇaṃ , sabbaṃ vā rūpāyatanaṃ caṅkamanto aniccādito vipassati , tadā rūpārammaṇaṃ bhāvanāmayaṃ kāyadvāre pavattati .

Tadeva vacībhedaṃ katvā sammasantassa rūpārammaṇaṃ bhāvanāmayaṃ vacīdvāre pavattati .

Tadeva kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā sammasantassa rūpārammaṇaṃ bhāvanāmayaṃ manodvāre pavattati .

Evaṃ rūpārammaṇaṃ bhāvanāmayaṃ dvāravasena tividhaṃ hoti .

Iti rūpārammaṇassa kusalassa tividhapuññakiriyavatthuvasena navasu kammadvāresu pavattivibhāgo veditabbo .

Imināva nayena rūpārammaṇassa kusalassa dasapuññakiriyavatthuvasenāpi tiṃsāya kammadvāresu pavattivibhāgo yojetvā ñātabbo .

Yathā ca rūpārammaṇassa , evaṃ saddārammaṇādīnampi pañcannaṃ kusalānaṃ puññakiriyavatthudvārehi vibhāgo , yojanānayo ca yathānurūpaṃ ñātabbo .

ApicaV0.28 saddaṃ nāma kandamūlaṃ viya hatthena gahetvā dātuṃ na sakkā .

Yadā pana ‘‘ saddadānaṃ me ’’ ti ābhujitvā bheriāditūriye tiṇṇaṃ ratanānaṃ deti , tehi upahāraṃ vā karoti , dhammakathikādīnaṃ sarabhesajjādiṃ deti , dhammassavanaṃ ghoseti , sarabhaññadhammakathādiṃ vā karoti , tadā kusalaṃ saddārammaṇaṃ hoti .

Evaṃ gandhādivatthupariccāgepi gandhādiārammaṇaṃ .

Dhammārammaṇaṃ pana ojājīvitindriyatadāyattānaṃ vasena ñātabbaṃ .

Yadā hi ojavantāni annapānasappinavanītādīni ‘‘ ojadānaṃ me bhavissatī ’’ ti deti , gilānānaṃ bhesajjaṃ vā vejjaṃ vā upanetvā , pāṇoparodhakaṃ āvudhajālakuminādiṃ vināsetvā vā , vajjhappatte pāṇino mocetvā vā ‘‘ jīvitadānaṃ me bhavissati jīvitāyattavuttitāya , pañcapasādasoḷasasukhumarūpacittacetasikānaṃ vasena pasādādidānaṃ me bhavissatī ’’ ti ca manasi karoti , tadā kusalaṃ dhammārammaṇaṃ hoti .

Sesaṃ tādisameva .

AyaṃM0.37 nānāvatthūsu ṭhitārammaṇānaṃ yojanā .

Ekavatthusmimpi chārammaṇaṃ labbhateva .

Piṇḍapātasmiṃ hi manāpo vaṇṇo , khādanakāle murumurāyanasaddo , gandho , raso , phoṭṭhabbaṃ , ojā , tadāyattā vā jīvitapasādādayo , tabbisayāni ca viññāṇādīnīti chārammaṇampi veditabbaṃ .

Evaṃ cīvarādīsu ceva vatthādīsu ca yathānurūpaṃ ñātabbaṃ .

Etthapi dānasīlabhāvanāmayatā , kāyavacīmanokammabhāvo ca vuttanayeneva veditabbo .

Yathā ca kusalānaṃ , evaṃ akusalānampi ārammaṇakammadvāravavatthānaṃ , apuññakiriyavatthūsu yojanānayo ca vuttānusārena yathāyogaṃ ñātabbo .

Evaṃ ārammaṇato , puññakiriyavatthuto , kammato , dvārato ca anekasahassappabhedesu cetesu kusalesu upaḍḍhāni pana ñāṇasampayuttāni catunnaṃ adhipatīnaṃ vasena paccekaṃ catubbidhāni , ñāṇavippayuttāni pana upaḍḍhāni vīmaṃsādhipativajjitādhipatittayavasena paccekaṃ tividhāni , tadubhayāni puna hīnattikavasena paccekaṃ tividhāni , tāni puna aparimāṇesu pana cakkavāḷesu paccekaṃ aparimāṇesu sattesu ekekasmiṃ atītānāgatapaccuppannaoḷārikasukhumatādīhi anantehi pakārehi uppajjanato anantāparimāṇāni honti .

Tāni sabbāni sambuddho anantena buddhañāṇena mahātulāya tulayamāno viya , mahātumbe pakkhipitvā minayamāno viya sabbākārato paricchinditvā mahākaruṇāya kāmāvacaraṭṭhena sarikkhatāya ekattaṃ upanetvā , puna somanassupekkhāsahagataṭṭhena , ñāṇasampayuttavippayuttaṭṭhena , asaṅkhārikasasaṅkhārikaṭṭhenaV0.29 ca koṭṭhāse katvā desesi , yathā taṃ lokavidū satthā devamanussānanti .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana ādito paṭṭhāya dhammasaṅgaṇiyā ( dha . sa .1), tadaṭṭhakathāya ca aṭṭhasāliniyā ( dha . sa . aṭṭha .1) sabbākāratoM0.38 ñātabboti .

Evaṃ visayādippabhedato vinicchayo veditabbo .

Kāmāvacarakusaladhammā niṭṭhitā .

Rūpāvacaradhammā pana kusalā jhānaṅgasampayogabhedato pañcavidhā honti .

Seyyathidaṃ – vitakkavicārapītisukhekaggatāsampayuttaṃ paṭhamajjhānikaṃ , tato vūpasantaṃ atikkantavitakkaṃ vicārapītisukhekaggatāsampayuttaṃ dutiyajjhānikaṃ , tato vūpasantaṃ atikkantavicāraṃ pītisukhekaggatāsampayuttaṃ tatiyajjhānikaṃ , tato vūpasantaṃ virattapītikaṃ sukhekaggatāsampayuttaṃ catutthajjhānikaṃ , tato vūpasantaṃ atthaṅgatasukhaṃ upekkhekaggatāsampayuttaṃ pañcamajjhānikanti .

Evaṃ sampayogabhedato vinicchayo veditabbo .

Dhammuddesādito pana paṭhamajjhāne tāva kāmāvacarapaṭhamakusale vuttesu ṭhapetvā viratittayaṃ sesā chattiṃsa dhammā honti .

Tattha chandādayo cattāro , karuṇā , muditā cāti cha yevāpanakā .

Sesaṃ suññatavārapariyosānaṃ sabbaṃ kāmāvacarapaṭhamakusale vuttasadisameva .

Kevalaṃ hi viratīnaṃ abhāvo , saṅgahavāre pañcamaggaṅgabhāvo , bhūmantaravasena rūpāvacarabhāvo ca viseso , sesaṃ tādisameva .

Paṭhamajjhānaṃ .

Tathā dutiyajjhānepi kevalaṃ dhammuddese vitakkābhāvo , saṅgahavāre catukkajjhānaṅgamaggaṅgabhāvo ca viseso , sesaṃ paṭhamasadisameva .

Dutiyaṃ .

Tathā tatiyajjhānepi kevalaṃ dhammuddese vicārābhāvo , saṅgahavāre tivaṅgikajjhānatā ca viseso , sesaṃ dutiyasadisameva .

Tatiyaṃ .

TathāM0.39 catutthe kevalaṃ dhammuddese pītiyā abhāvo , koṭṭhāsavāre duvaṅgikajjhānabhāvo ca viseso , sesaṃ tatiyasadisameva .

Catutthaṃ .

TathāV0.30 pañcame kevalaṃ dhammuddese karuṇāmuditādīnaṃ abhāvo , somanassaṭṭhāne upekkhābhāvo , koṭṭhāsavāre jhānindriyesu upekkhājhānaṅgabhāvo , upekkhindriyabhāvo ca viseso , sesaṃ catutthasamameva .

Pañcamaṃ .

Padabhājanīye pana vitakkavicārānaṃ vūpasamā dutiyaṃ , pītiyā ca virāgā tatiyaṃ , somanassassa ca atthaṅgamā catutthanti catukkanayopi āgato , so tikkhapaññānaṃ ekappahāreneva vitakkavicārasamatikkamasambhavato vutto .

Tattha dutiyādīnaṃ sabbaso pañcakanaye tatiyādisamattā tattha vuttanayeneva sabbo vinicchayo veditabbo tattheva antogadhabhāvo cāti .

Catukkanayo .

Visayādippabhedato pana vinicchayaṃ pañcakanayeneva vakkhāma , tadanusārato eva catukkanayavasenāpi sakkā ñātunti .

Evaṃ upari lokuttarepi .

Pañcavidhāpi cete rūpāvacarakusaladhammā kasiṇārammaṇabhedato paccekaṃ aṭṭhavidhā honti pathavīkasiṇaṃ āpotejovāyonīlapītalohitodātakasiṇañcāti , ālokākāsakasiṇehi saddhiṃ dasavidhā honti .

Padabhājanīye ( dha . sa .202) pana ālokakasiṇassa odātakasiṇena saṅgahitattā aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ , ākāsakasiṇassa pana ugghāṭanāsambhavato anāruppajjhānikattā .

Taṃ hi punappunaṃ ugghāṭiyamānampi ākāsameva hoti , tasmā tatthuppannaṃ rūpāvacarapañcamajjhānaṃ bhavavisesāya , diṭṭhadhammasukhavihārāya ca saṃvattati , abhiññāya , vipassanāya ca pādakampi hoti , anāruppattā panaM0.40 nirodhapādakaṃ na hoti .

Sesāni pana nava kasiṇāni nirodhapādakānipīti ayametesaṃ viseso .

Ānāpānajjhānassāpi panettha vāyokasiṇe saṅgaho daṭṭhabboti .

Kasiṇakathā .

Evaṃ kasiṇavasena aṭṭhavidhā cete abhibhāyatanavasena pana paccekaṃ aṭṭhavidhā honti .

Bhagavatā hi –

‘‘ Ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni , tāni abhibhuyya … pe … appamāṇāni .

Tāni abhibhuyyaV0.31 … pe … parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni … pe … appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni suvisuddhaṃ nīlaṃ pītaṃ lohitaṃ odātan ’’ ti ( dha . sa .211 ādayo )–

Aṭṭha abhibhāyatanāni desitāni , tāni ca kasiṇesveva abhibhavitvā samāpajjanavasena jhānuppattivisesato , anārammaṇavisesato .

Tattha hi ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe kasiṇavasena parikammasaññāvirahitova .

Bahiddhā rūpāni passatīti bahiddhā aṭṭha kasiṇarūpāni parikammavasena ceva appanāvasena ca passati .

Parittānīti khuddakaparimāṇāni , tāni abhibhuyya passanto ca sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘‘ kiṃ ettha bhuñjitabbaṃ atthī ’’ ti saṅkaḍḍhitvā sabbaṃ ekakabaḷameva karoti , evameva ñāṇuttariko ‘‘ kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi , nāyaṃ mama bhāro ’’ ti tāni abhibhavitvā saha nimittuppādeneva appanaṃ nibbatteti , tasmā taṃ jhānaṃ ‘‘ abhibhāyatanan ’’ ti vuccati .

Appamāṇānīti mahantāni .

Tāni abhibhuyyāti mahagghaso ekaṃ bhattapātiṃ labhitvā viya ñāṇuttaro appamāṇaṃ labhitvā ‘‘ etaṃ vā hotu aññaṃ vā , kimettha samāpajjitabban ’’ ti appanaṃ nibbatteti .

Suvaṇṇadubbaṇṇānīti parisuddhāparisuddhavaṇṇāniM0.41 .

Parisuddhāni hi nīlādīni , aparisuddhāni ca suvaṇṇadubbaṇṇānīti idha adhippetāni , etānipi ‘‘ suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā , parittaappamāṇavaseneva abhibhāyatanānī ’’ ti āgamaṭṭhakathāsu ( dī . ni . aṭṭa .2.173; ma . ni . aṭṭha .2.249; a . ni . aṭṭha .3.8.65) vaṇṇitāni .

Vaṇṇābhogassa hi atthitāya purimāni abhibhāyatanāni vaṇṇābhogarahitasahitatāya ettha kevalato visesasabbhāvā catudhā vuttāni , nīlādīni pana cattāri suvisuddhavaṇṇavasena sukhārohatāya ñāṇuttariko abhibhavitvā appanaṃ nibbatteti , tasmā ārammaṇavisesābhāvepi jhānuppattivisesato imesaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ vasena paccekaṃ aṭṭhavidhā hontīti veditabbā .

Abhibhāyatanakathā .

Tāni puna yathā ca abhibhāyatanavasena , evaṃ vimokkhavasenāpi paccekaṃ tividhā honti .

Bhagavatā hi ‘‘ rūpī rūpāni passati , ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati , subhantveva adhimutto hotī ’’ ti ( dha . sa .240 ādayo ; dī . ni .3.339,358; a . ni .8.66) tayo vimokkhā desitā .

Te ca kasiṇesveva adhimuccanavasena jhānuppattivisesato , bhāvanārammaṇavisesato kimidaṃ adhimuccanaṃ nāma ?

PaccanīkadhammehiV0.32 suṭṭhu vimuccanaṃ , ārammaṇesu ca suṭṭhu abhirati , pitu mātu aṅke vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti .

Tattha rūpīti ajjhattaṃ kesādīsu uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ nāma , tadassa atthīti rūpī .

Ajjhattampi hi kesādīsu nīlaṃ , medādīsu pītaṃ , maṃsādīsu lohitaṃ , dantādīsu odātañca vaṇṇakasiṇavasena ābhujitvā parikammaṃ karontassa rūpajjhānāni , kasiṇaṃ ugghāṭetvā ca arūpajjhānāni uppajjantevaM0.42 .

Rūpāni passatīti bahiddhāpi nīlakasiṇādirūpāni jhānacakkhunā passati , iminā ajjhattabahiddhavatthukesu kasiṇesu jhānappaṭilābho dassito .

Ajjhattaṃ arūpasaññīti attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhāno , iminā bahiddhā paṭiladdhajjhānatā dassitā .

Subhantveva adhimutto hotīti iminā suvisuddhesu nīlādivaṇṇakasiṇesu ‘‘ subhan ’’ ti adhimuttivasena paṭiladdhajjhānatā dassitā .

Evaṃ ārammaṇavisesābhāvepi adhimuttivasena jhānuppattivisesato imesaṃ tiṇṇaṃ vimokkhānaṃ vasena paccekaṃ tividhā hontīti veditabbā .

Vimokkhakathā .

Yathā ca vimokkhato , evaṃ paṭipadābhedato paccekaṃ catubbidhā honti dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ , dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ , sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ , sukhapaṭipadaṃ khippābhiññanti .

Tattha paṭhamasamannāhārato paṭṭhāya yāva upacāraṃ uppajjati , tāva pavattā jhānabhāvanā ‘‘ paṭipadā ’’ ti vuccati .

Sā ekaccassa dukkhā nīvaraṇādipaccanīkadhammasamudācāragahanatāya asukhasevanā hoti , ekaccassa tadabhāvato sukhā .

Upacārato pana paṭṭhāya yāva appanā , tāva pavattā paññā ‘‘ abhiññā ’’ ti vuccati .

Sā ekaccassa dandhā asīghappavattinī , ekaccassa khippā .

Asappāyasevino dukkhā paṭipadā hoti dandhā ca abhiññā , sappāyasevino sukhā paṭipadā hoti khippā ca abhiññā .

Pubbāparakālesu sappāyāsappāyasevanavasena vomissatā ca veditabbā .

Tathā palibodhupacchedādikaṃ pubbakiccaṃ asampādentassa paṭipadā dukkhā , sampādentassa sukhā paṭipadā .

Appanākosallaṃ asampādentassa dandhābhiññā , sampādentassa khippā .

Kilesindriyānaṃ vā tikkhamudutāya paṭhamā , vipariyāyena catutthā , vomissatāya majjhimā dveti veditabbā .

Taṇhāvijjābhibhavanānabhibhavanavasena vā samathavipassanāsu katādhikārākatādhikāratāvasena vāpiM0.43 etāsaṃ pabhedo veditabbo .

Paṭhamajjhānādiāgamanavasenāpi dutiyādīnaṃ paṭipadābhiññābhedo hotiyevāti daṭṭhabbaṃ .

Evaṃ paṭipadāvasena paccekaṃ catubbidhā hontīti veditabbā .

Paṭipadākathā .

YathāV0.33 ca paṭipadāhi , evaṃ ārammaṇabhedatopi paccekaṃ catubbidhā honti parittaṃ parittārammaṇaṃ , parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ , appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ , appamāṇaṃ appamāṇārammaṇanti .

Tattha yaṃ appaguṇaṃ , uparijjhānassa paccayo bhavituṃ na sakkoti , idaṃ parittaṃ .

Yaṃ pana avaḍḍhite ārammaṇe pavattaṃ , taṃ parittaṃ ārammaṇaṃ assāti parittārammaṇaṃ .

Vipariyāyato appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ .

Tadubhayavomissatāya majjhe itaradvayaṃ veditabbaṃ .

Evaṃ ārammaṇabhedato catubbidhā hontīti veditabbā .

Ārammaṇakathā .

Yathā ca paṭipadārammaṇehi , evaṃ adhipatīnaṃ vasena paccekaṃ catubbidhatā , hīnattikavasena puna tividhatā ca yojetvā veditabbā .

Dasakasiṇamūlavibhāgakathā niṭṭhitā .

Yathā kasiṇamūlesu , evaṃ brahmavihāramūlesupi yathāyogaṃ vibhāgo veditabbo – mettākaruṇāmuditāvasena hi ādito cattāri jhānāni paccekaṃ tividhā honti mettāsahagataṃ , karuṇāsahagataṃ , muditāsahagatanti .

Pañcamajjhānaṃ pana upekkhābrahmavihāravasena ekavidhaṃ upekkhāsahagatanti .

Purimesu hi tīsu pañcamajjhānaṃ nuppajjati .

Kasmā ?

Somanassāvippayogato , somanassasamuṭṭhitānaṃ byāpādavihiṃsāratīnaṃ yathākkamaṃ nissaraṇattā , pacchime ca tikacatukkajjhānaṃ nuppajjati .

Kasmā ?

Upekkhāvedanāsampayogato , tassā ca paṭighānunayanissaraṇato majjhattākārena pavattito , tāni puna paṭipadārammaṇādhipatihīnattikabhedehi pubbeM0.44 vuttanayena yojetvā veditabbāni .

Ettha ca appasattārammaṇavasena parittārammaṇatā , bahusattārammaṇavasena appamāṇārammaṇatā ca ekasmiṃ satte appanaṃ pāpetvā anukkamena ekāvāsaekavīthigāmādigatasattesu pāpanavasena vaḍḍhanā ca veditabbā .

Dhammuddese panettha karuṇāsahagate muditāvirahitā pañcatiṃsa dhammā , tesu chandādayo cattāro , karuṇā cāti pañceva yevāpanakā , karuṇā ca niyatāti veditabbā .

Evaṃ muditāsahagatepi .

Kevalaṃ karuṇāvirahitā muditā niyatā pavattāti ayamettha viseso .

Avasesabrahmavihāradvaye , pana kasiṇāsubhādīsu ca sabbattha karuṇāmuditāvirahitā ca catuttiṃsa dhammā , tattha ca chandādayo cattārova yevāpanakā veditabbāti .

Brahmavihāramūlavibhāgakathā .

AsubhabhedatoV0.34 pana paṭhamajjhānamevekaṃ dasavidhaṃ hoti uddhumātakasaññāsahagataṃ vinīlakavipubbakavicchiddakavikkhāyitakavikkhittakahatavikkhittakalohitakapuḷavakaaṭṭhikasaññāsahagatanti , dasavidhepi cetasmiṃ asubhe paṭikūlattā , dubbalattā ca vitakkabaleneva jhānaṃ tiṭṭhati , na vinā vitakkena sīghasotāya nadiyā arittabaleneva nāvā viya , tasmā paṭhamajjhānamevettha uppajjati , samathavipassanādiānisaṃsadassāvitāya , panettha nīvaraṇappahānena ca pītisomanassaṃ uppajjati bahuvetanalābhadassanena pupphachaḍḍakassa gūtharāsimhi viya , upasantabyādhidukkhassa ca rogino vamanavirecanappavattiyaṃ viyāti daṭṭhabbaṃ .

Taṃ pana dasavidhampi paṭhamajjhānaṃ paṭipadārammaṇādhipatihīnattikavasena paccekaṃ yojetvā veditabbaṃ .

Ettha ca asubhārammaṇassa avaḍḍhanīyatāya khuddake uddhumātakādiṭṭhāne uppannaṃ nimittaṃ parittārammaṇaṃ , mahante appamāṇārammaṇaṃ veditabbaṃ .

Etesu panaM0.45 dasasu asubhesu sāmaññato dvattiṃsākāravasena , navasivathikapabbavasena ca pavattā kāyagatāsati saṅgahitā , vaṇṇakasiṇesu ca kesādīnaṃ koṭṭhāsānaṃ nīlādivaṇṇārammaṇā , catukkapañcakajjhānavasena uppannā kāyagatāsati ca saṅgahitā .

Padabhājanīye visuṃ na vuttā , tasmā tesaṃ vasenāpi vibhāgo veditabbo .

Asubhamūlavibhāgakathā .

Evaṃ ārammaṇādibhedato ca bhinnānaṃ rūpāvacarakusaladhammānaṃ kāladesādibhedena anantatā , bhagavatā ca ekattaṃ upanetvā desitabhāvo , vitthāranayātideso ca kāmāvacarakusale vuttānusārena yathānurūpaṃ ñātabbo .

Ito paraṃ arūpāvacarādīsupi visesamattameva vakkhāma .

Evaṃ visayādippabhedato vinicchayo veditabbo .

Rūpāvacarakusaladhammā niṭṭhitā .

Arūpāvacarā pana kusaladhammā sampayogato na bhinnā , sabbepi upekkhekaggatāsampayuttāva , dhammuddesāditopi sabbaso rūpāvacarapañcamajjhānasadisā .

Arūpāvacarabhāvo eva hettha viseso .

Visayādippabhedatoti ettha pana ārammaṇato te catubbidhā honti .

Seyyathidaṃ – ākāsānañcāyatanaṃ viññāṇañcāyatanaṃ ākiñcaññāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatananti .

Tattha hi kasiṇugghāṭimākāse ‘‘ ananto ākāso ’’ ti pavattaṃ paṭhamaṃ , tasmiṃ paṭhamāruppaviññāṇe ‘‘ anantaṃ viññāṇan ’’ ti pavattaṃ dutiyaṃ , tassa paṭhamāruppaviññāṇassa abhāve ‘‘ natthi kiñcī ’’ ti pavattaṃV0.35 tatiyaṃ , tasmiṃ tatiye ‘‘ santametaṃ paṇītametan ’’ ti pavattaṃ catutthaṃ .

Purimapurimehi pacchimapacchimaṃ santasantatarasantatamanti ca veditabbaṃ .

NanuM0.46 rūpāvacaresu vitakkādiaṅgasamatikkamato uparūparijhānānaṃ santatarādibhāvo vutto , aṅgātikkamarahitesu pana āruppesu kathanti ?

Ārammaṇātikkamato .

Etesu hi kasiṇarūpasamatikkamato paṭhamaṃ jhānaṃ rūpāvacarapañcamajjhānato santaṃ , tatopi kasiṇugghāṭimākāsātikkamato dutiyaṃ , tatopi ākāse pavattaviññāṇātikkamato tatiyaṃ , tatopi ākāse pavattaviññāṇassa samatikkamato catutthanti .

Evaṃ aṅgasamattepi thūlathūlātikkamena sukhumasukhumārammaṇatāya uparūparijjhānānaṃ santatarādibhāvo veditabbo samāyāmavitthārānampi vatthānaṃ suttasukhumatarādibhāvo viya .

Nanu abhāvārammaṇatāya tatiyāruppaṃ santapaṇītato manasi karontassa catutthāruppassa kathaṃ tattha nikantipariyādānaṃ , kathaṃ ca samatikkamo vā hotīti ?

Asamāpajjitukāmatāya , sā ca attano santapaṇītatāya .

Yathā hi rājā dantakārādisippikānaṃ atisukhumamanāpasippaṃ disvā ‘‘ chekā vatime ācariyā ’’ ti tesaṃ chekatāya tussantopi na taṃ sippikabhāvaṃ pattheti , taṃ samatikkamma rājabhāve eva tiṭṭhati , evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .

Evaṃ ārammaṇabhedato catubbidhānampetesaṃ puna paṭipadārammaṇādhipatihīnattikabhedehi pubbe vuttanayeneva paccekaṃ bhedo veditabbo .

Ettha ca rūpāvacaracatutthajjhānanikanti pariyādānadukkhatāya paṭhamāruppassa , paṭhamāruppādinikantipariyādānadukkhatāya dutiyāruppādīnañca dukkhapaṭipadatā , pariyādiṇṇanikantikassa tadappanāparivāsadandhatāya dandhābhiññatā , vipariyāyena itarā ca veditabbā .

Parittakasiṇugghāṭimākāsamūlakānaṃ pana catunnaṃ parittārammaṇatā , vipariyāyānaṃ appamāṇārammaṇatā veditabbā .

Rūpārūpāvacarā panettha adhipatisahitāva uppajjanti , na vinā adhipatīhi .

Kāmāvacarā tu adhipatirahitāpi uppajjantiM0.47 , te ca ārammaṇādhipati sahajātādhipatīti dvepi labbhanti .

Rūpārūpāvacarā pana sahajātādhipatimeva , netaraṃ .

Tattha ca chandādhipatinā sahajātā dhammā chandādhipateyyā , chando pana adhipati eva , na chandādhipateyyo .

Itare pana adhipateyyāva , nādhipatayo aññassa attanā sahajātassa chandassa , itaresañca adhipatiyatthassa abhāvā .

Ekasmiṃ hi cittuppāde chandādīsu catūsupi vijjamānesu yathāpaccayaṃ sahajātādhipatiV0.36 ekova labbhati .

Evaṃ vīriyādhipatiyādīsupi yathānurūpaṃ ñātabbaṃ .

Evaṃ visayādippabhedato vinicchayo ñātabbo .

Arūpāvacarakusaladhammā niṭṭhitā .

Lokuttarā pana kusalā maggasampayogabhedato catubbidhā .

Seyyathidaṃ – sotāpattimaggasampayuttaṃ sakadāgāmimaggasampayuttaṃ anāgāmimaggasampayuttaṃ arahattamaggasampayuttanti .

Nanu catūsupi cetesu maggasampayogo samāno aṭṭhannampi maggaṅgānaṃ sabbattha uppattito kathaṃ tattha bhedoti ?

Anusayappahānasaṅkhātassa maggakiccassa bhedato .

Anusaye mārento gacchatīti hi maggo .

Maggā hi yathāsakaṃ anusaye pajahanti eva , nimittā vuṭṭhahanti , pavattañca chindanti nāmāti vuccanti .

Nimittanti ca pañcakkhandhā , pavattantipi te eva .

Taṃ duvidhaṃ upādinnakaṃ , anupādinnakañca .

Tatthapi sotāpattimaggo diṭṭhānusayaṃ , vicikicchānusayaṃ , tadekaṭṭhe ca kilese , taṃsahajātāni diṭṭhisampayuttāni , vicikicchāsampayuttañcāti pañcākusalacittāni ca uppajjamānova samugghāteti , samugghātento ca apāyabhavato ceva sugatibhavato ca ṭhapetvā satta bhave tadavasesato vuṭṭhātiM0.48 .

Tattha yadetaṃ paṭhamamaggānuppattiyaṃ uppajjamānārahaṃ diṭṭhivicikicchāsampayuttapañcacittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ , taṃ rūpakkhandho , tāni pañca cittāni viññāṇakkhandho , taṃsampayuttā vedanādayo itare tayo khandhā .

Ime anupādinnapañcakkhandhā anupādinnanimittaṃ , anupādinnappavattaṃ nāma .

Tato paṭhamamaggo vuṭṭhāti , taṃ chindati nāma .

Yadetaṃ apāyabhave , sugatiyañca ṭhapetvā satta bhave tadavasese ca paṭhamamaggānuppattiyaṃ āyatiṃ uppajjamānārahaṃ kammajakkhandhapañcakaṃ , taṃ upādinnanimittaṃ , upādinnappavattaṃ nāma .

Tato paṭhamamaggo vuṭṭhāti , tañca chindati nāma .

Tatova paṭhamamaggo anusayaṃ pajahantova nimittā vuṭṭhahati , pavattañca chindati nāmāti veditabbaṃ .

Evaṃ itaramaggesupi upādinnānupādinnanimittappavattaṃ vuṭṭhānaṃ chindanaṃ yathānurūpaṃ ñātabbaṃ .

Sakadāgāmimaggo pana oḷārikakāmarāgānusayaṃ , paṭighānusayaṃ , tadekaṭṭhe ca kilese , taṃsahajātāni ca tathā pavattāni cattāri diṭṭhivippayuttāni , dve ca domanassasahagatānīti cha akusalacittāniV0.37 ca uppajjamānova samugghāteti , samugghātento ca kāmasugatito ṭhapetvā ekabhavaṃ tadavasesato vuṭṭhāti , patanubhūtāva taṃsamaṅgino kāmarāgabyāpādā adhimattā , te ca kadāci viraḷāva uppajjantīti veditabbā .

Anāgāmimaggopi tāneva tanusahagatakāmarāgappaṭighānusayavasena uppannāni cha cittāni uppajjamānova samugghāteti , samugghātento ca kāmabhavato vuṭṭhāti .

Arahattamaggo pana rūparāgaarūparāgamānāvijjānusaye , uddhaccaṃ , tadekaṭṭhe sabbe kilese ca taṃsahajātāni cattāri diṭṭhivippayuttāni , uddhaccasahagatañcāti pañcākusalacittāni ca uppajjamānova samugghāteti , samugghātento ca rūpārūpato , sabbabhavatopiM0.49 vuṭṭhāti .

Sesaṃ paṭhamamagge vuttānusārato veditabbaṃ .

Evaṃ anusayappahānasaṅkhātakiccabhedato catunnaṃ maggānaṃ bhedo veditabbo .

Tadevaṃ maggasampayogabhedato catubbidhaṃ , puna jhānaṅgasampayogabhedato paccekaṃ pañcavidhā honti .

Kathaṃ ?

Paṭhamamaggasampayuttaṃ tāva vitakkavicārapītisukhekaggatāsampayuttaṃ paṭhamajjhānikaṃ , vicārapītisukhekaggatāsampayuttaṃ dutiyajjhānikaṃ , pītisukhekaggatāsampayuttaṃ tatiyajjhānikaṃ , sukhekaggatāsampayuttaṃ catutthajjhānikaṃ , upekkhekaggatāsampayuttaṃ pañcamajjhānikañcāti pañcavidhaṃ hoti .

Evaṃ dutiyamaggādisampayuttā cāti vīsatividhā honti , ettha ca catukkanayavasena soḷasavidhatāpi yojetabbā .

Kiṃ panettha evaṃ jhānaṅgayogabhedassa niyāmakaṃ kāraṇanti ?

Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ .

Tasmiṃ hi vuṭṭhānagāminivipassanābhūte somanassasahagate ariyamaggā pañcamajjhānikā na uppajjanti , somanassasahagatā catukkajjhānikāva uppajjanti , upekkhāsahagate ca catukkajjhānikā na uppajjanti , upekkhāsahagatā pañcamajjhānikāva uppajjanti .

Nanu cettha saṅkhārupekkhāñāṇaṃ somanassupekkhāsahagatattā catukkapañcamajjhānikānaṃ somanassupekkhāsahagatabhāvassa niyāmakahetu , vitakkādiaṅgasamatikkamato pana nesaṃ dutiyādijjhānabhāvassa niyāmakena aññena bhavitabbaṃ .

Na hi saṅkhārupekkhāñāṇaṃ vitakkādivikalaṃ uppajjati .

Yena taṃ niyāmakaṃ bhaveyya , kiṃ taṃ niyāmakakāraṇanti ?

Pādakajjhānaṃ , sammasitajjhānaṃ vā .

Rūpārūpāvacaresu hi yaṃ yaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tatuṭṭhāya ye keci pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā ye magge uppādeti , te sabbe taṃtaṃjhānasadisāva honti .

YaṃV0.38 yaṃ vā pana jhānaṃ , taṃsampayutte ca aniccādito vipassitvā yeM0.50 ye magge uppādeti , te ca taṃtaṃjhānasadisāva honti bhūmivaṇṇasadisavaṇṇā godhā viya .

Tattha ca sukkhavipassakassa uppannamaggāpi , samāpattilābhinā jhānaṃ pādakaṃ akatvā asammasitvāva uppāditamaggāpi paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā taṃ taṃ vā sammasitvā uppāditamaggāpi sabbe ekasadisā paṭhamajjhānikāva honti .

Na hi lokuttaramaggo appanaṃ appatto nāma atthi .

Dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā vā tattha gate dhamme sammasitvā vā uppāditamaggā yathākkamaṃ caturaṅgikā , tivaṅgikā , duvaṅgikā ca honti .

Pañcamajjhānaṃ , pana āruppajjhānāni ca pādakaṃ katvā vā tattha gate dhamme sammasitvā vā uppāditamaggā upekkhekaggatāvasena duvaṅgikāva honti .

Etesañca pañcannaṃ jhānikānampi pubbabhāge vipassanā somanassasahagatāpi hoti upekkhāsahagatāpi , vuṭṭhānagāminī pana vipassanā catukkajjhānikānaṃ somanassasahagatā hoti .

Pañcamajjhānikānaṃ pana upekkhāsahagatāvāti tadeva pādakajjhānaṃ , sammasitajjhānaṃ vā niyāmakakāraṇanti veditabbaṃ .

Evaṃ sampayogato vinicchayo .

Dhammuddesādito pana paṭhamajjhānikesu tāva catūsu kāmāvacarapaṭhamakusale vuttadhammesu ṭhapetvā karuṇāmuditā sattatiṃsa dhammā honti .

Viratiyo panettha niyatā , pāḷiyañca ( dha . sa .277) rūpena niddiṭṭhā , chandādayo ca cattāro yevāpanakāti veditabbā .

Saṅgahavāre pana bodhipakkhiyadhammesu pubbe saṅgahitāvasesānaṃ satipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādabojjhaṅgānaṃ vasena atirekā cattāro saṅgahā veditabbā .

Paṭhamajjhānikamaggasampayuttesu hi dhammesu sati upaṭṭhānaṭṭhena satipaṭṭhānaṃ , sā visayabhedena catubbidhā , itare assatipaṭṭhānāti sabbevaM0.51 te dvidhā honti .

Tathā vīriyaṃ padahanaṭṭhena sammappadhānaṃ , taṃ kiccabhedena catubbidhaṃ , itare asammappadhānāti .

Tathā chando vīriyaṃ cittaṃ amohoti cattāro dhammā ijjhanakaṭṭhena yathākkamaṃ ‘‘ chandiddhipādo vīriyacittavīmaṃsiddhipādo ’’ ti nāmena ‘‘ iddhipādā ’’ ti vuccanti , itare ‘‘ aniddhipādā ’’ ti .

Tathā sati amoho vīriyaṃ pīti passaddhi samādhi tatramajjhattatāti ime satta dhammā bujjhanaṭṭhena yathākkamaṃ ‘‘ satisambojjhaṅgo dhammavicayasambojjhaṅgo vīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgo ’’ ti vuccanti , itare abojjhaṅgāti evaṃ cattāro saṅgahā .

Sesaṃ sabbaṃ lakkhaṇādito paṭṭhāya suññatavārapariyosānaṃ kāmāvacarapaṭhamakusale vuttasadisamevaV0.39 , kevalaṃ pana maggaṅgasaṅgahe ‘‘ aṭṭhaṅgiko maggo hotī ’’ ti ( dha . sa .337) padabhājanīye sarūpeneva niddiṭṭhaṃ , indriyasaṅgahe paññindriyaṭṭhāne paṭhamamaggassa anaññātaññassāmītindriyaṃ gahetvā itaramaggānaṃ aññindriyaṃ gahetvāva aṭṭhindriyanti aṭṭhindriyatā , sabbattha lokuttaratā ca viseso , sesaṃ tādisameva .

Paṭhamajjhānikā cattāro maggā .

Tathā dutiyajjhānikesupi kevalaṃ dhammuddese vitakkābhāvo , saṅgahavāre caturaṅgajjhānatā , sattaṅgamaggatā ca viseso , sesaṃ paṭhamajjhānikasadisameva .

Dutiyajjhānikamaggā .

Tathā tatiyajjhānikesupi kevalaṃ dhammuddese vicārābhāvo , saṅgahavāre tivaṅgikajjhānatā ca viseso , sesaṃ dutiyajjhānikasadisameva .

Tatiyajjhānikamaggā .

Tathā catutthajjhānikesupi kevalaṃ dhammuddese pītiyā abhāvo , koṭṭhāsavāre duvaṅgikajjhānatā , chaḷaṅgikabojjhaṅgatāM0.52 ca viseso , sesaṃ tatiyajjhānikasadisameva .

Catutthajjhānikamaggā .

Tathā pañcamajjhānikesupi kevalaṃ sabbattha vedanāparivattanameva viseso , sesaṃ catutthajjhānikasadisameva .

Pañcamajjhānikamaggā .

Evaṃ dhammuddesādito vinicchayo .

Visayādippabhedato pana sabbepi lokuttarakusalā ārammaṇato nibbānārammaṇāva , tasmā na tato nesaṃ bhedo , paṭipadādibhedato pana pubbe vuttanayena paccekaṃ bhedo veditabbo .

Ettha ca yo nāmarūpapariggahato paṭṭhāya kilamanto vipassanaṃ ārabhitvā dukkhena kasirena kilese vikkhambheti , tassa dukkhā paṭipadā hoti .

Yo pana vikkhambhitakileso , so vipassanāparivāsaṃ vāsento cirena maggapātubhāvaṃ pāpuṇāti , tassa dandhābhiññā hoti .

Iminā nayena itarā tissopi paṭipadābhiññāyo veditabbā .

Yathā ca paṭipadādibhedato , evaṃ vimokkhabhedatopi paccekaṃ dvidhā honti – suññatavimokkho appaṇihitavimokkhoti .

Tattha suññatan ti , appaṇihitan ti ca lokuttaramaggassa nāmaṃ .

So hi āgamanato saguṇato ārammaṇatoti tīhi kāraṇehi nāmaṃ labhati .

Kathaṃ ?

Idha bhikkhu vipassanākammaṭṭhāniko ādito paṭṭhāya ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti tividhaṃ anupassanaṃ āropetvāV0.40 sammasanto vicarati , sacassa vuṭṭhānagāminivipassanā tebhūmake saṅkhāre anattato vipassati , ayaṃ attasuññatādassanaṭṭhena suññatā nāma hoti .

Sace dukkhato vipassati , ayaṃ taṇhāpaṇidhirahitaṭṭhena appaṇihitā nāma hoti , tā ubhopi āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano attano maggassa yathākkamaṃ suññatamaggoM0.53 appaṇihitamaggoti nāmaṃ denti .

Evaṃ āgamanato nāmalābho veditabbo .

Nanu suttantesu sace vuṭṭhānagāminivipassanā aniccato passati , tassā vasena maggo animittavimokkho hotīti katvā tayo vimokkhā kathitāti ?

Saccaṃ , api ca kho pariyāyato kathitā , nippariyāyato pana sayampi sanimittā attano maggassa animittanāmaṃ dātuṃ asakkuṇeyyatāya dve eva vimokkhā hontīti .

Tissopi hi vipassanā niccanimittaṃ , sukhanimittañca ugghāṭanena animittavohāraṃ labhanti , tissopi nimittabhūtesu khandhesu caraṇato sanimittāva , tasmā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano maggassa nippariyāyato animittanāmaṃ dātuṃ na sakkonti .

Yasmā pana maggo sayaṃ rāgādīhi suñño , rāgādinimittapaṇidhirahito ca , tasmā saguṇeneva suññatanāmaṃ , appaṇihitanāmañca labhati .

Evamassa saguṇato nāmalābho veditabbo .

Yasmā pana nibbānaṃ rāgādīhi , saṅkhārehi ca suññattā , rāgādinimittapaṇidhirahitattā ca ‘‘ suññataṃ , animittaṃ , appaṇihitan ’’ ti ca vuccati , tasmā taṃ ārammaṇaṃ katvā uppannamaggopi ‘‘ suññato , animitto , appaṇihito ’’ ti ca nāmaṃ labhati .

Evaṃ ārammaṇato nāmalābho veditabbo .

Tesu idha āgamanatova maggo nāmaṃ labhati , na saguṇato , nāpi ārammaṇato , saguṇārammaṇato nāmalābhassa suttantesu pariyāyadesitattā .

Teneva hettha maggānaṃ saguṇārammaṇatopi animittavimokkhataṃ aggahetvā suññataappaṇihitavimokkhatāva āgamanato vuttā , tañcāgamanaṃ duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ , maggāgamanañca .

Tattha vipassanāgamanato maggo ca suññatādināmaṃ labhati , maggāgamanato ca labhateva , idha pana maggassa adhippetattāM0.54 vipassanāgamanatova veditabbaṃ .

Evaṃ vimokkhabhedato paccekaṃ dvidhā honti .

Evaṃ visayādippabhedato vinicchayo .

Lokuttarakusaladhammā niṭṭhitā .

Niṭṭhitā ca mohavicchedaniyā nāma

Abhidhammamātikatthasaṃvaṇṇanāya

‘‘ Kusalā dhammā ’’ ti padassa atthavaṇṇanā .

Akusalapadattho