Paccayākāravibhaṅgamātikatthavaṇṇanā

PaccayākāravibhaṅgamātikāyaV0.153 pana atthato tāva – avijjāpaccayātiādīsu avindiyaṃ kāyaduccaritādiṃ vindati paṭilabhati , vindiyaṃ vā kāyasucaritādiṃ na vindati , dhammānaṃ vā yathāsabhāvaṃ aviditaṃ karoti , antavirahite vā saṃsāre satte javāpeti , avijjamānesu vā javati , vijjamānesu vā na javatīti avijjā .

Paṭicca phalameti etasmāti paccayo , dhammānaṃ uppattiyā , ṭhitiyā ca upakārako dhammo .

Avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo , tasmā avijjāpaccayā .

Saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhārā .

Ito paraṃ saṅkhārapaccayā viññāṇan tiādīsu vuttaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ .

Avuttesu pana vijānātīti viññāṇaṃ .

Namatīti nāmaṃ , ruppatīti rūpaṃ , nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpan ti ekadesasarūpekasesanayena veditabbaṃ .

Āye tanoti , āyatañca nayatīti āyatanaṃ , chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatanan ti ekasesanayena veditabbaṃ .

Phusatīti phasso .

Vedayatīti vedanā .

Paritassatīti taṇhā .

Upādiyatīti upādānaṃ .

Bhavati , bhāvayati cāti bhavo .

Jananaṃ jāti .

Jīraṇaṃ jarā .

Maranti etenātiM0.200 maraṇaṃ .

Socanaṃ soko .

Paridevanaṃ paridevo .

Dukkhayati , uppādaṭṭhitivasena dvidhā khaṇatītipi dukkhaṃ .

Dummanassa bhāvo domanassaṃ .

Bhuso āyāso upāyāso .

Sambhavantīti nibbattanti .

Na kevalañca sokādīheva , atha kho avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantītiādinā sabbapadehipi sambhavanti-saddassa yojanā kātabbā .

Evaṃ hi paccayapaccayuppannavavatthānaṃ kataṃ hoti .

Evan ti niddiṭṭhanayanidassanaṃ , tena avijjādīheva kāraṇehi , na issaranimmānādīhīti dasseti .

Etassāti yathāvuttassa .

Kevalassāti asammissassa , sakalassa vā , dukkhakkhandhassāti dukkhasamūhassa , na sattassa , na sukhasubhādīnaṃ .

Samudayoti nibbatti , hotīti sambhavati .

Ayaṃ tāvettha padattho .

Dhammabhedato panettha avijjāti suttantapariyāyena dukkhādīsu catūsu , abhidhammapariyāyena pubbantādīhi saddhiṃ aṭṭhasu vā ṭhānesu aññāṇaṃ .

Saṅkhārā pana puññāpuññāneñjābhisaṅkhārā tayo , kāyavacīcittasaṅkhārā tayo cāti chabbidhā .

Tattha aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā , pañca rūpāvacarakusalacetanāV0.154 ceti terasa cetanā puññābhisaṅkhāro nāma .

Dvādasa akusalacetanā apuññābhisaṅkhāro nāma .

Catasso arūpāvacarakusalacetanā āneñjābhisaṅkhāro nāma .

Imesaṃ pana tiṇṇaṃ saṅkhārānaṃ eva dvārato pavattidassanatthaṃ ayaṃ saṅkhārādittiko vutto .

Aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā ceva dvādasākusalacetanā ca kāyadvāre pavattiyaṃ kāyasaṅkhāro , vacīdvāre pavattiyaṃ vacīsaṅkhāro , etā ceva manodvāre pavattiyaṃ , manodvāre eva pavattanakā rūpārūpakusalacetanā ca cittasaṅkhāroti vuccanti .

Abhiññācetanā , panettha uddhaccacetanā ca parato paṭisandhiviññāṇapaccayabhāve apanetabbāpiM0.201 avijjāpaccayā sambhavato idha gahetabbāvāti ayaṃ tiko purimattikameva pavisatīti atthato lokiyakusalākusalacetanāva avijjāpaccayā saṅkhārāti veditabbaṃ .

Idañca suttantabhājanīyanayena , abhidhammabhājanīyanayena pana lokiyalokuttare ekekacittakkhaṇe dvādasaṅgassa paṭiccasamuppādassa gahaṇato sabbāpi cetanā saṅkhārāti veditabbaṃ .

Evaṃ viññāṇanāmarūpādīsupi sabbacittasampayuttavasena ca dhammabhedo veditabbo .

Suttantabhājanīyanayeneva pana dassayissāma .

Saṅkhārapaccayā viññāṇañca cakkhuviññāṇādichabbidhaṃ bāttiṃsalokiyavipākaviññāṇameva hoti , lokuttarāni pana vaṭṭakathāya na yujjantīti na gahitāni .

Viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ pana sabbalokiyaviññāṇasampayuttā tayo arūpino khandhā .

Rūpaṃ sabbāni bhūtupādāyarūpāni .

Saḷāyatanaṃ manacchaṭṭhāni indriyāni .

Phasso cakkhusamphassādiko chavipākaphasso , tathā vedanāpi .

Taṇhā rūpataṇhādibhedato chabbidho lobho .

Upādānaṃ kāmupādānādito catubbidhā lobhadiṭṭhiyova .

Bhavo pana duvidho kammabhavo , upapattibhavoti .

Tattha kammabhavo tebhūmakakusalākusalacetanā ca taṃsampayuttā abhijjhādayo ca .

Upapattibhavo pana kammābhinibbattā pañcapi khandhā .

So pabhedato kāmarūpārūpabhavā tayo , saññā asaññā nevasaññānāsaññā bhavā tayo , ekacatupañcavokārabhavā tayoti navavidho niddiṭṭho .

Jātiādīni pubbe vuttāni .

Tesu jātiggahaṇena viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanāva gahitā tadavinābhāvato .

Tathā jarāmaraṇaggahaṇenāpi tesaññeva pākabhedattā .

Sokādayo pana jarāmaraṇena dvādasamena aṅgena ekasaṅkhepaṃ katvā vuttā , na visuṃ aṅgabhāvena .

Kimatthanti ce ?

Bhavacakkassa avicchedadassanatthaṃ .

SokāditoM0.202 hi avijjā siddhā hoti avijjāvippayogatoV0.155 , avijjāsamuppattito ca .

Jarāmaraṇabbhāhatassa hi bālasseva te sambhavanti , tehi ca avijjāya siddhāya puna avijjāpaccayā saṅkhārāti evaṃ hetuphalaparamparāya bhavacakkaṃ avicchinnaṃ , anādikaṃ , apariyantaṃ , apariyosānañca hoti .

Yadi evaṃ , kasmā avijjā ādito vuttāti ?

Padhānadassanatthaṃ pana ādito vuttā .

Tiṇṇaṃ hi vaṭṭānaṃ avijjā padhāno hetu tassā bhāve bhāvato , nirodhena ca nirujjhanato .

Evaṃ avijjādīhi dvādasahi aṅgehi suttantabhājanīyanayena sabbe lokiyadhammāva paccayapaccayuppannabhāvena vuttāti veditabbā .

Abhidhammapariyāyena pana lokuttarāpīti ayamettha dhammabhedo .

Vibhaṅganayato panettha pañhāpucchakanayo natthi , suttantabhājanīyanayāpi dhammabhede vuttanayeneva vitthārato vibhattāti veditabbo .

Abhidhammabhājanīye pana –

‘‘ Avijjāpaccayā saṅkhāro , saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ , viññāṇapaccayā nāmaṃ , nāmapaccayā chaṭṭhāyatanaṃ , chaṭṭhāyatanapaccayā phasso , phassapaccayā vedanā , vedanāpaccayā taṇhā , taṇhāpaccayā upādānaṃ , upādānapaccayā bhavo , bhavapaccayā jāti , jātipaccayā jarāmaraṇaṃ , evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti .

‘‘ Avijjāpaccayā saṅkhāro … pe … viññāṇapaccayā nāmaṃ , nāmapaccayā phasso … pe … samudayo hoti .

‘‘ Avijjāpaccayā … pe … viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ , nāmarūpapaccayā chaṭṭhāyatanaṃ , chaṭṭhāyatanapaccayā phasso … pe … samudayo hoti .

‘‘ AvijjāpaccayāM0.203 … pe … viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ , nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ , chaṭṭhāyatanapaccayā phasso … pe … samudayo hotī ’’ ti ( vibha .243)–

Evaṃ paccayacatukkaṃ , puna ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhāro avijjāhetuko ’’ tiādinā ( vibha .244) vuttanayenevaV0.156 hetucatukkaṃ , puna ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhāro avijjāsampayutto ’’ tiādinā ( vibha .245) sampayuttacatukkaṃ , puna ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhāro , saṅkhārapaccayāpi avijjā ’’ tiādinā ( vibha .246) aññamaññapaccayacatukkanti evaṃ avijjāmūlakāni cattāri catukkāni vuttāni .

Evaṃ ‘‘ saṅkhārapaccayā avijjā ’’ tiādinā saṅkhārādimūlakādiupādānamūlakapariyosānāni aṭṭhasu padesu cattāri cattāri catukkānīti bāttiṃsa catukkāni mātikaṃ katvā nikkhipitvā puna akusalakusalavipākakiriyacittesu lokiyalokuttaresu ekekasmiṃ citte yathānikkhittehi chattiṃsabāttiṃsamātikācatukkehi vitthārato yathānurūpaṃ paccayākāro vibhatto .

Idañca yasmā na kevalaṃ ayaṃ paccayākāro nānācittesu eva hoti , ekacittepi hotiyeva .

Nāpi vaṭṭacitte eva hoti , taṇhābhāvato vivaṭṭacittepi , tasmā taṃ nippadesato ekacittakkhaṇikaṃ paccayākāraṃ dassetuṃ vuttaṃ .

Teneva hettha ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti avatvā ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhāro ’’ ti ekavacanena vuttaṃ ekacittakkhaṇe bahucetanābhāvā .

Tattha yadetaṃ paṭhamacatukkaṃ , tattha paṭhamavāro nāmarūpaṭṭhāne nāmaṃ , saḷāyatanaṭṭhāne chaṭṭhāyatanañca gahetvā rūpārūpādisabbabhavasādhāraṇavasena , ekacittakkhaṇapariyāpannadhammaggahaṇavasena ca rūpaṃ chaḍḍetvā vutto rūpassa sabbabhavāsādhāraṇattā , bahucittakkhaṇikattā ca .

Dutiyo nāmarūpaṭṭhāne nāmaṃ ,‘‘ nāmapaccayā phasso ’’ ti saḷāyatanaṭṭhāne phassamevaM0.204 gahetvā phassassa saḷāyatanaṃ vināpi paccayavisesasambhavadassanavasena ceva mahānidānasutta nayadassanavasena ( dī . ni .2.95 ādayo ) ca vutto .

Tatiyo saḷāyatanaṭṭhāne chaṭṭhāyatanameva gahetvā gabbhaseyyakānaṃ aparipuṇṇāyatanānaṃ , rūpabhavikādīnañca vasena vutto .

Catuttho ‘‘ nāmapaccayā saḷāyatanaṃ , saḷāyatanapaccayā phasso ’’ ti evaṃ itarāyatanehipi saḷāyatanassa visesato phassapaccayataṃva dassetvā opapātikānaṃ , paripuṇṇāyatanānaṃ kāmabhavikānañca vasena vutto .

Evaṃ dutiyacatukkādīsupi .

Sabbatthāpi cettha yasmā sokādayo sabbe ekacittakkhaṇe na sambhavanti , sabbasmiñca citte , bhave ca nappavattanti , tasmā na gahitā .

Jātijarāmaraṇāni panettha arūpadhammānaṃ lakkhaṇamattāni , tāni ca acittakkhaṇamattānipi samānāni cittakkhaṇe antogadhattā pariyāyato paccayuppanne katvā aṅgaparipūraṇatthaṃ gahitāni .

Bhavoti cettha upādānādipaccayavirahitā cattāro arūpino khandhā , taṇhāpaccayā upādānanti ettha kāmupādānaṃ vajjetvā tīṇi upādānāni eva gahetabbāniV0.157 .

Dvinnampi ekalakkhaṇānaṃ dhammānaṃ ekakkhaṇe asambhavā lobhamūlavirahitesu dosamohamūlesu ceva kusalābyākatesu ca cittesu vedanāpaccayā paṭighaṃ vicikicchā uddhaccanti evaṃ taṇhāṭhāne yathāyogaṃ paṭighādayo tayo .

Tesu vicikicchāvajjitesu ceva diṭṭhivippayuttesu ca upādānaṭṭhāne adhimokkho gahito .

Vicikicchāya pana saddhiṃ adhimokkhassāpi asambhavā vicikicchāpaccayā bhavoti ca gahito .

Upādānaṭṭhāne ca adhimokkho ca gahito .

Lokiyānañcettha kusalābyākatānaṃ upanissayavasena avijjāpaccayatā vuttā .

Lokuttarānaṃ pana yasmā appahīnāvijjo avijjāya pahānatthaṃ , paṭippassambhanatthañca lokuttaraṃM0.205 bhāveti , tasmā samatikkamanavasena avijjāpaccayatā vuttā , na sahajātavasena .

Teneva tesaṃ niddesavāresu ‘‘ tattha katamā avijjā ’’ ti avibhajitvā ‘‘ tattha katamo avijjāpaccayā saṅkhāro ’’ ti ( vibha .240) vibhattaṃ .

Kiriyadhammānaṃ pana kenaci pariyāyena avijjāmūlakattaṃ natthīti ‘‘ saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ tiādinā saṅkhāramūlakādiko nayo vutto , na avijjāmūlako .

Apica lokiyakusalādīsu tesaṃ dhammānaṃ dukkhasaccapariyāpannattā ‘‘ evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī ’’ ti ( vibha .225) evaṃ appanā katā , lokuttarakusalādīsu ‘‘ evametesaṃ dhammānan ’’ ti .

Ayaṃ lokiyato lokuttarānaṃ desanāya visesoti ayaṃ abhidhammabhājanīye nayo .

Idāni paccayanayā , kārakādīhi suññato ;

Mūladdhasandhisaṅkhepākāravaṭṭavibhāgato .

Vāraṇopamatopettha , gambhīranayabhedato ;

Yathārahaṃ vijānīyo , pāḷimuttavinicchayo .

Tattha paccayanayo sāmaññato , visesato cāti duvidho hoti .

Tattha tabbhāvabhāvimattatāpakāsako sāmaññato paccayanayo .

Visesato pana paṭṭhāne āgatesu hetupaccayādicatuvīsatiyā paccayesu yathānurūpaṃ paccayavisesuppannamattatāpakāsako .

Sā ca nesaṃ catuvīsatiyā paccayānaṃ vibhāgatā paṭṭhānamātikatthasaṃvaṇṇanāya āvi bhavissati .

Tattha sāmaññato saṅkhārādayo avijjādipaccayabhāve eva bhāvinoti veditabbā .

Yassa hi catūsu saccesu , pubbantādīsu ca avijjā appahīnā hoti , so dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇenaV0.158 tīsuM0.206 bhavesu jātijarārogamaraṇādianekādīnavavokiṇṇaṃ puññaphalasaṅkhātaṃ saṅkhāravipariṇāmadukkhaṃ dukkhato ajānanto sukhasaññāya patthetvā tīhi dvārehi puññāneñjābhisaṅkhāre ārabhati .

Samudaye aññāṇena dukkhahetubhūtesupi taṇhāparikkhāresu dukkhahetukaṃ āpāyikādidukkhaṃ , dukkhahetubhūtesu kāmūpasevanādīsu ca ādīnavaṃ apassanto sukhahetusaññāya ceva kilesābhibhūtatāya ca tividhepi saṅkhāre ārabhati .

Nirodhe , pana magge ca aññāṇena anirodhabhūte gativisese nirodhasaññī , nirodhassa ca vā amaggabhūtesupi yaññāmaratapādīsupi nirodhamaggasaññī hutvā tividhepi saṅkhāre ārabhati .

Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇena ‘‘ ahetū appaccayā sattā uppajjanti , na honti paraṃ maraṇā ’’ ti vā ‘‘ attāva jānāti vā na jānāti vā , sova saṅkhāre saṅkharoti , sova paṭisandhiyaṃ uppajjati , tassa aṇuissarādayo kalalādibhāvena sarīraṃ saṇṭhāpentā indriyāni sampādenti , sova indriyasampanno phusati , vedayati , taṇhiyati , upādānādīni ca karotī ’’ ti vā ‘‘ sabbe sattā niyatisaṅgatibhavapariṇatā ’’ ti vā vikappeti .

So evaṃ avijjāya andhīkato –

‘‘ Yathāpi nāma jaccandho , naro apariṇāyako ;

Ekadā yāti maggena , ummaggenāpi ekadā .

‘‘ Saṃsāre saṃsaraṃ bālo , tathā apariṇāyako ;

Karoti ekadā puññaṃ , apuññamapi ekadā ’’ ti .( vibha . aṭṭha .226 saṅgārapadaniddesa )–

Vuttanayena tividhe saṅkhāre abhisaṅkharotīti .

Kiṃ panettha ekāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo hoti , nanu ekasmāM0.207 kāraṇā ekaṃva kāriyaṃ uppajjati , anekaṃ kāriyaṃ na uppajjati , anekasmā vā ekanti , anekasmā kāraṇā anekaṃ kāriyaṃ uppajjatīti ?

Saccaṃ , padhānattapākaṭattaasādhāraṇattadīpanatthaṃ panettha anekesu kāraṇesupi ekā avijjā eva paccayabhāvena niddiṭṭhā ‘‘ phassapaccayā vedanā ( udā .3), semhasamuṭṭhānā ābādhā ’’ tiādīsu ( a . ni .10.60; mahāni .5; cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 128) viya .

Avijjā hi padhāno hetu , saṅkhārānaṃ pākaṭo , asādhāraṇo ca taṇhādihetūnampi hetuttā , na vatthārammaṇādīniV0.159 khīṇāsavassa tesaṃ sambhavepi saṅkhārānaṃ abhāvāti .

Evaṃ tāvettha vaṭṭasaṅkhārānaṃ avijjāya eva bhāve bhāvo veditabbo .

Tathā viññāṇassāpi upacitakammābhāve abhāvato , sabbattha sabbesañca sabbavipākaviññāṇuppattippasaṅgato ca saṅkhārānaṃ eva bhāve bhāvo veditabbo .

Yathā cettha , evaṃ uparipi nāmarūpādīnaṃ viññāṇādibhāve bhāvo yathānurūpaṃ anubhavayuttīhi ñātabboti ayaṃ sāmaññato paccayanayo .

Visesato pana avijjā puññābhisaṅkhārānaṃ tāva ārammaṇapaccayena , upanissayapaccayena cāti dvidhā paccayo hoti .

Sā hi avijjaṃ ārabbha sammasanādivasena uppattiyaṃ kāmāvacarānaṃ , abhiññācittena samohacittassa jānanakāle rūpāvacarānañca puññābhisaṅkhārānaṃ tāva ārammaṇapaccayena paccayo hoti , avijjāsamatikkamanatthāya pana avijjāsammūḷhatāya kāmarūpabhavasampattiyo patthetvāva kāmarūpāvacarapuññāni karontassa upanissayapaccayena paccayo hoti .

Apuññābhisaṅkhārānaṃ panesā avijjaṃ ārabbha rāgādīnaṃ uppajjanakāle ārammaṇādipaccayena avijjāsammūḷhatāya pāṇātipātādīni karontassa nissayapaccayena , dutiyajavanādīnaṃM0.208 anantarūpanissayāsevananatthivigatapaccayehi yaṃ kiñci akusalaṃ karontassa hetusahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccayehīti evaṃ anekadhā paccayo hoti , āneñjābhisaṅkhārānaṃ pana ekena upanissayapaccayeneva paccayo hoti .

Saṅkhārapaccayā viññāṇapade pana tayopi saṅkhārā viññāṇassa yathārahaṃ tīsu bhavesu paṭisandhipavattīsu kammapaccayena ceva upanissayapaccayena cāti dvidhā paccayā honti .

Abhidhammabhājanīyanayena sahajātassa viññāṇassa sahajātaaññamaññanissayasampayuttakammatthiavigatādipaccayehi paccayā honti .

Viññāṇapaccayā nāmarūpapade pana viññāṇaṃ vipākabhūtaṃ , avipākabhūtañca nāmassa kevalassa vā rūpamissakassa vā paṭisandhipavattīsu sahajātaaññamaññanissayasampayuttavipākaāhāraindriyaatthiavigatapaccayehi yathārahaṃ navadhā , aṭṭhadhā vā paccayo hoti .

Paṭisandhiyaṃ vipākaviññāṇaṃ vatthurūpassa sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyavippayuttaatthi avigatapaccayehi navadhā paccayo hoti .

Ṭhapetvā pana vatthurūpaṃ sesarūpassa teheva aññamaññapaccayarahitehi aṭṭhahi paccayo hoti .

Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pana ekavokārapañcavokārabhavesuV0.160 kammajarūpassa suttantikapariyāyena upanissayavasena paccayo hoti .

Pavattiyaṃ pana sabbampi viññāṇaṃ tassa tassa nāmarūpassa yathārahaṃ paccayo hoti .

Tattha arūpabhave viññāṇaṃ nāmasseva , asaññibhave rūpasseva , pañcavokārabhave nāmarūpassa paccayo hotīti veditabbaṃ .

Teneva nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti nibbacanaṃ katanti .

NāmarūpapaccayāM0.209 saḷāyatanapade pana nāmaṃ vipākabhūtaṃ , avipākabhūtañca arūpabhave chaṭṭhāyatanassa avakaṃsato sahajātaaññamaññanissayasampayuttavipākaatthiavigatavasena yathārahaṃ sattadhā paccayo hoti .

Itaresaṃ panetaṃ pañcannaṃ cakkhāyatanādīnaṃ pañcavokārabhave paṭisandhiyaṃ catumahābhūtasahāyaṃ hutvā sahajātanissayavipākavippayuttaatthiavigatavasena chadhā paccayo hoti .

Kiñci panettha hetupaccayena , kiñci āhārapaccayena cāti tesaṃ vasena sabbavāresu ukkaṃsāvakaṃso veditabbo .

Pavatte pana cakkhādīnaṃ pañcannaṃ vipākamavipākampi nāmaṃ pacchājātavippayuttaatthiavigatavasena catudhā paccayo hotīti .

Evaṃ tāva nāmameva saḷāyatanassa paccayo hotīti veditabbaṃ .

Rūpaṃ pana vatthubhūtaṃ paṭisandhiyaṃ chaṭṭhāyatanassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthiavigatavasena chadhā paccayo hoti .

Catumahābhūtarūpaṃ cakkhādīnaṃ pañcannaṃ paṭisandhiyaṃ , pavatte ca sahajātanissayaatthiavigatapaccayehi catudhā paccayo hoti .

Rūpajīvitindriyaṃ pana indriyaatthiavigatavasena tividhā .

Tathā āhāro āhāratthiavigatavasena .

So ca āhārūpajīvīnaṃ pavatteyeva , no paṭisandhiyaṃ .

Tāni pana pañca cakkhāyatanādīni pañcaviññāṇasaṅkhātassa chaṭṭhassa manāyatanassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena chadhā paccayā honti pavatteyeva , no paṭisandhiyaṃ .

Tathā pañcaviññāṇavirahitamanāyatanassa vatthurūpaṃ nissayapurejātavippayuttaatthiavigatavasena pañcadhā paccayo hotīti .

Evaṃ rūpameva chaṭṭhāyatanassa , saḷāyatanassa ca paccayo hotīti veditabbaṃ .

Khandhattayavatthurūpasaṅkhātaṃ pana nāmarūpaṃ chaṭṭhāyatanassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttavippayuttavipākaatthiavigatādivasena yathārahaṃ paccayo hotīti .

EvaṃM0.210 nāmañca rūpañca nāmarūpañca yathārahaṃ chaṭṭhāyatanassa , saḷāyatanassa ca paccayo hotīti veditabbaṃ .

Saḷāyatanapaccayā phassapade pana chaṭṭhāyatanaṃ vipākaṃ , avipākañca sabbattha sampayuttaphassassaV0.161 sahajātādivasena navadhā , aṭṭhadhā vā paccayo hoti .

Cakkhāyatanādīni pañca yathākkamaṃ pavatte cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena chadhā , rūpāyatanādīni pañca tesaṃ ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena tidhā .

Manosamphassassa pana tāni , dhammārammaṇañca tathā ca ārammaṇādhipatimattena cāti bahudhā paccayā honti .

Evaṃ chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca chabbidhassāpi phassassa paccayo hotīti veditabbaṃ .

Phassapaccayā vedanāpade sabbopi phasso sahajātānaṃ vedanānaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā , sattadhā vā paccayo hoti , asahajātānaṃ upanissayavasenevāti .

Vedanāpaccayā taṇhāpade vipākavedanā anusayapatitāya taṇhāya upanissayavasena , sahajātādivasena ca paccayo hoti .

Yasmā pana –

Dukkhī sukhaṃ patthayati , sukhī bhiyyopi icchati ;

Upekkhā pana santattā , sukhamicceva bhāsitā ;

Taṇhāya paccayā tasmā , honti tissopi vedanāti .( visuddhi .2.644);

Taṇhāpaccayā upādānapade taṇhā asahajātā catunnampi upādānānaṃ upanissayavasena ceva anantarādivasena ca , sahajātā pana kāmupādānavajjitānaṃ tiṇṇaṃ hetusahajāta aññamaññanissayasampayuttaatthiavigatavasena sattadhā paccayo hoti .

UpādānapaccayāM0.211 bhavapade catubbidhampi upādānaṃ asahajātassa sabbakammabhavassa ceva upapattibhavassa ca upanissayavaseneva paccayo hoti , sahajātassa pana kammabhavassa hetusahajātādivasena paccayo hoti .

BhavapaccayāV0.162 jātipade bhavoti kammabhavova adhippeto , so ca jātiyā kammapaccayaupanissayapaccayavasena dvidhā paccayo hoti .

Jātipaccayā jarāmaraṇādipade jāti pana jarāmaraṇānaṃ , sokādīnañca tabbhāvabhāvībhāvamattato suttantikanayena upanissayakoṭiyāva paccayo hotīti ayaṃ tāvettha paccayanayo .

Kārakādīhi suññato panete avijjādayo dvādasa dhammā yasmā evaṃ paccayapaccayuppannabhāvena aññamaññaṃ paṭibaddhā aññanirapekkhā hutvā avicchinnā anādikā pavattanti , tasmā tato aññena brahmādinā kārakena , pakatiaṇukālādihetunā vā kārakavedakarūpena paraparikappitena attanā vā rahitā .

Na cete attā , na attani , na attavanto , suññā ete attena vā attaniyena vā dhuvabhāvena vā subhabhāvena vā sukhabhāvena vāti ayaṃ kārakādīhi suññatā .

Mūladdhasandhisaṅkhepākāravaṭṭavibhāgatoti ettha mūlato tāva avijjā , taṇhā cāti dve dhammā mūlan ti veditabbā .

Addhato panettha avijjā , saṅkhārāti dve aṅgāni atīto addhā , viññāṇādīni bhavāvasānāni aṭṭha paccuppanno addhā , jāti ceva jarāmaraṇañcāti dve anāgato addhāti tayo addhā veditabbā .

Sandhito pana saṅkhārānaṃ , paṭisandhiviññāṇassa ca antarā eko hetuphalasandhi , vedanāya ca taṇhāya ca antarā eko phalahetusandhi , bhavassaM0.212 ca jātiyā ca antarā eko hetuphalasandhi cāti tayo sandhī veditabbā .

Saṅkhepato pana sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitā cattāro saṅkhepā honti .

Seyyathidaṃ – avijjāsaṅkhārā eko saṅkhepo , viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā dutiyo , taṇhupādānabhavā tatiyo , jātijarāmaraṇāni catutthoti evaṃ cattāro saṅkhepā veditabbā .

Ākārato panettha –

Atīte hetuyo pañca , idāni phalapañcakaṃ ;

Idāni hetuyo pañca , āyatiṃ phalapañcakanti .

–

EvaṃV0.163 vīsati ākārā honti .

Ettha hi sarūpato vuttā avijjāsaṅkhārā , tesaṃ gahaṇena tadavinābhāvato gahitā taṇhupādānabhavāti ime pañca dhammā atīte hetuyo nāma , sarūpato vuttā viññāṇādayo pañca dhammā idāni phalapañcakaṃ nāma , sarūpato pana vuttā taṇhupādānabhavā , tesaṃ gahaṇena tadavinābhāvato gahitā avijjāsaṅkhārāti ime pañca idāni hetuyo nāma .

Jātiādiapadesena vuttā viññāṇādayo pañca dhammā āyatiṃ phalapañcakaṃ nāmāti evaṃ vīsati ākārā veditabbā .

Vaṭṭato panettha saṅkhārabhavā kammavaṭṭaṃ , avijjātaṇhupādānā kilesavaṭṭaṃ , sesāni vipākavaṭṭanti tīṇi vaṭṭāni honti .

Yāva ca tesu kilesavaṭṭaṃ ariyamaggena na upacchijjati , tāva idaṃ bhavacakkaṃ anupacchinnaṃ pavattatīti ayamettha mūladdhasandhisaṅkhepākāravaṭṭavibhāgo .

VāraṇopamatotiM0.213 ettha vāraṇato tāva –

‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti idamahetukavisamahetukadassananivāraṇaṃ ,‘‘ saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti ucchedaattasaṅkantidassananivāraṇaṃ ,‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti attāti parikappitavatthubhedadassanato ghanasaññānivāraṇaṃ ,‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ tiādi attā passati … pe … vijānāti phusati , vedayati , taṇhiyati , upādiyati , bhavati , jāyati , jīyati , mīyatīti evamādidassananivāraṇanti idamettha micchādassananivāraṇaṃ .

Upamāto panettha andho viya avijjā , tassa upakkhalanaṃ viya saṅkhārā , patanaṃ viya viññāṇaṃ , tena gaṇḍapātubhāvo viya nāmarūpaṃ , tassa gaṇḍabhedapīḷakā viya saḷāyatanaṃ , tassa saṅghaṭṭanaṃ viya phasso , tajjanitadukkhaṃ viya vedanā , dukkhassa paṭikārābhilāso viya taṇhā , asappāyaggahaṇaṃ viya upādānaṃ , asappāyālepanaṃ viya bhavo , tena gaṇḍavikārapātubhāvo viya jāti , tabbikārabhedo viya jarāmaraṇaṃ .

Yathāsabhāvadassananivāraṇādito vā ete avijjādayo akkhipaṭalādi upamāhipi veditabbāti ayamettha upamā .

Gambhīranayabhedatoti ettha gambhīrabhedo tāva imesaṃ avijjādīnaṃ paccekaṃ dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīratā veditabbā .

Ime hi avijjādayo dhammā yenākārena yadavatthā ca saṅkhārādīnaṃV0.164 phalānaṃ paccayā honti , so nesaṃ paccayaṭṭho duravabodhato gambhīroti ayamettha dhammagambhīratā .

Dhammoti hetu ‘‘ hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .720) vacanato .

Jarāmaraṇādīnaṃ phalānaṃ jātiādīhi paccayehi sambhūtasamudāgataṭṭho duravabodhato gambhīroti ayaṃ atthagambhīratā .

Atthoti phalaṃ ‘‘ hetuphale ñāṇaṃM0.214 atthapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .720) vacanato .

Tesaṃ pana hetūnaṃ , phalānañca tena tenākārena aviparītato desanāpi sabbaññutaññāṇasseva gocarato gambhīrāti ayaṃ desanāgambhīratā .

Yo panesaṃ avijjāsaṅkhārādīnaṃ adassanāyūhanādisabhāvo , so mandapaññehi duppariyogāhattā gambhīroti ayaṃ paṭivedhagambhīratāti ayamettha gambhīrabhedo .

Nayabhedo panettha ekattanayo nānattanayo abyāpāranayo evaṃdhammatānayoti imesaṃ catunnaṃ atthanayānaṃ vasena veditabbo .

Tattha hi ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā , saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti evaṃ bījassa aṅkurādibhāvena rukkhabhāvappatti viya santānānupacchedo ekattanayo nāma .

Yaṃ sammā passanto hetuphalasambandhena santānānupacchedāvabodhato ucchedadiṭṭhiṃ pajahati , micchā passanto hetuphalasambandhena pavattamānassa santānānupacchedassa ekattaggahaṇato sassatadiṭṭhiṃ upādiyati .

Avijjādīnaṃ pana yathāsakaṃ lakkhaṇavavatthānaṃ nānattanayo nāma .

Yaṃ sammā passanto navanavānaṃ uppādadassanato sassatadiṭṭhiṃ pajahati , micchā passanto ekasantānapatitassa bhinnasantānasseva nānattaggahaṇato ucchedadiṭṭhiṃ upādiyati .

Avijjāya pana ‘‘ saṅkhārā mayā uppādetabbā , saṅkhārānaṃ vā viññāṇaṃ amhehī ’’ ti evamādibyāpārābhāvo abyāpāranayo nāma .

Yaṃ sammā passantokārakassa abhāvāvabodhato attadiṭṭhiṃ pajahati , micchā passanto yo asatipi byāpāre avijjādīnaṃ sabhāvaniyamasiddho hetubhāvo , tassa aggahaṇato akiriyadiṭṭhiṃ upādiyati .

AvijjādīhiM0.215 pana kāraṇehi saṅkhārādīnaṃyeva sambhavo khīrādīhi dadhiādīnaṃ viya , na aññesanti ayaṃ evaṃdhammatānayo nāma .

Yaṃ sammā passanto paccayānurūpato phalāvabodhato ahetukadiṭṭhiṃ , akiriyadiṭṭhiñca pajahati , micchā passanto paccayānurūpaṃ phalappavattiṃ aggahetvāV0.165 yato kutoci yassa kassaci asambhavaggahaṇato ahetukadiṭṭhiṃ ceva niyatavādañca upādiyatīti ayamettha nayabhedoti evaṃ vijānīyo pāḷimuttavinicchayo .

Paccayākāravibhaṅgamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Mohavicchedanī

Mohavicchedanī