Bojjhaṅgavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā
Bojjhaṅgavibhaṅgamātikāya
M0.226 pana atthato tāva – satta bojjhaṅgāti ettha bodhiyā , bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā .Idaṃ vuttaṃ hoti – yāya eva dhammasāmaggiyā maggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccādianekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayādisattavidhāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhati , kilesaniddāya uṭṭhahati , saccāni vā paṭivijjhati , tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgāti bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgāni viya .
Yo panesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘ bodhī ’’ ti vuccati , tassa bodhissa aṅgāti bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya .
Apica ‘‘ bodhāya saṃvattantīti bojjhaṅgā ’’ tiādinā
V0.174 paṭisambhidānayenāpi bojjhaṅgattho veditabbo .Pasattho , sundaro vā bojjhaṅgo sambojjhaṅgo , satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo .
Evaṃ sesesupi .
Tattha dhamme vicināti aniccādito parivīmaṃsati jānāti , dhamme vā etena sattā vicinantīti dhammavicayo , paññā .
Upekkhati samarasānaṃ dhammānaṃ hāpanavaḍḍhane avāvaṭatāya paṭisaṅkhānākārena majjhattā hotīti upekkhā , tatramajjhattatā .
Paṭisaṅkhānalakkhaṇo hi upekkhāsambojjhaṅgoti .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Ayaṃ tāvettha padattho .
Dhammabhedo pettha suviññeyyova .
Vibhaṅganayato panettha suttantabhājanīye tāva lokiyalokuttaravasena sesesu lokuttarakusalavipākavasena vibhattā .
Pañhāpucchake pana siyā kusalā , siyā abyākatā , pītisambojjhaṅgo sukhāya vedanāya sampayuttova , sesā dvīhi … pe … pītisambojjhaṅgo sukhasahagatova , sesā tidhāpi , anidassanaappaṭighā , dhammavicayasambojjhaṅgo
M0.227 hetu , sesā na hetū … pe … rūpāvacarāva , araṇāvāti .Sesaṃ satipaṭṭhāne vuttanayameva .
Ayamettha vibhaṅganayo .
Idāni pana –
Kamato tāvattato ca , hetubhūmivibhāgato ;
Vivekato ca viññeyyo , pāḷimuttavinicchayo .
Tattha kamato tāva ayampi desanākkamova .
Sabbesaṃ hi bojjhaṅgānaṃ upakārattā satisambojjhaṅgo paṭhamaṃ vutto , tato yasmā upaṭṭhitasatiko dhamme paññāya pavicināti , pavicitadhammo vīriyaṃ ārabhati , āraddhavīriyassa pīti uppajjati , pītimanassa kāyopi cittampi passambhati , passaddhakāyassa sukhino cittaṃ samādhiyati , samāhitacitto taṃ cittaṃ sādhukaṃ ajjhupekkhitā hoti , tasmā dhammavicayasambojjhaṅgādayo yathākkamaṃ vuttāti ayaṃ tāvettha kamo .
Tāvattato pana kasmā te satteva vuttā , anūnā anadhikāti ?
Līnuddhaccapaṭipakkhato , sabbattikato ca .
Ettha hi tayo bojjhaṅgā līnassa paṭipakkhā .
Yathāha –
‘‘ yasmiṃ ca kho , bhikkhave , samaye līnaṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo
V0.175 vīriya … pe … pītisambojjhaṅgassa bhāvanāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).Tayo uddhaccassa paṭipakkhā .
Yathāha –
‘‘ yasmiṃ ca kho , bhikkhave , samaye uddhataṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo samādhi … pe … upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).
Eko panettha loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu sabbabojjhaṅgesu icchitabbo .
Yathāha –
‘‘ satiñca
M0.228 khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).Evaṃ līnuddhaccapaṭipakkhato ca sabbatthikato ca satteva vuttāti ayaṃ tāvattato .
Hetubhūmivibhāgatoti ettha hetuvibhāgato tāva – cattāro satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti satisampajaññaṃ muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttatāti .
Tathā satta dhammā dutiyassa paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā duppaññapuggalaparivajjanā paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti .
Tattha ajjhattikabāhirānaṃ sarīraparikkhārabhūtānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ vatthuvisadakiriyā nāma .
Tathā ekādasa dhammā tatiyassa apāyabhayagamanavīthidāyajjamahattasatthumahattajātimahattasabrahmacārimahattānaṃ paccavekkhaṇatā ānisaṃsadassāvitā piṇḍapātāpacāyanatā kusītapuggalaparivajjanatā āraddhavīriyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti .
Tattha ‘‘ buddhādīhi gatamaggo mayā gantabbo ’’ ti paccavekkhaṇā vīthipaccavekkhaṇā nāma .
‘‘ Dāyakehi dinnapiṇḍapātassa mahapphalataṃ sampādessāmī ’’ ti attānaṃ damanaṃ piṇḍapātāpacāyanaṃ nāma .
Tathā ekādasa dhammā catutthassa buddhadhammasaṅghasīlacāgadevatopasamānussatiyo satta , lūkhapuggalaparivajjanatā siniddhapuggalasevanatā pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti .
Tathā satta dhammā pañcamassa paṇītabhojanasevanatā , utusukhairiyāpathasukhasevanatā dve majjhattappayogatā sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā santakāyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti .
Ekādasa dhammā chaṭṭhassa vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā nimittakusalatā samaye cittassa paggahaniggahasampahaṃsanajjhupekkhanā catasso
M0.229 , asamāhitasamāhitapuggalānaṃ parivajjanasevanatā dve , jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti .Tattha kasiṇādinimittānaṃ uggahaṇakusalatā nimittakusalatā nāma .
Pañca dhammā sattamassa sattasaṅkhārakelāyanamajjhattapuggalānaṃ parivajjanasevanatā
V0.176 dve dve , tadadhimuttatāti .Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāya gahetabboti ayamettha hetuvibhāgo .
Bhūmivibhāgato panete kāmāvacarā , lokuttarā vā honti , kāmāvacaresu balavavipassanādīsu eva bojjhaṅgā labbhanti , na itaresu .
Lokuttaresu pana sabbattha labbhanti , rūpāvacarārūpāvacaracittesu sabbathā na labbhanti abodhipakkhikattā .
Keci pana therā vipassanāpādakesu kasiṇāsubhabrahmavihārajjhānesupi bojjhaṅge uddharanti , na ca te paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi , tasmā tesaṃ matena rūpāvacarāpi honti , na kenaci pariyāyena arūpāvacarāti ayamettha bhūmivibhāgo .
Vivekatoti ettha vivekoti vivittatā , svāyaṃ pañcavidho tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinissaraṇavivekavasena .
Tadaṅgavivekoti vipassanā , vikkhambhanavivekoti aṭṭha samāpattiyo , samucchedavivekoti maggo , paṭipassaddhivivekoti phalaṃ , nissaraṇavivekoti sabbanimittanissaṭaṃ nibbānaṃ .
Tatrime tadaṅgasamucchedapaṭipassaddhinissaraṇavivekanissitā honti .
Tathā hete vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitā , ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitā .
Maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitā , ārammaṇato nissaraṇavivekanissitā , phalakkhaṇe kiccato paṭipassaddhivivekanissitā .
Ārammaṇato nissaraṇavivekanissitā
M0.230 ca honti .Kesañci therānaṃ mate vipassanāpādakarūpāvacarajjhānakkhaṇe vikkhambhanavivekanissitāvāti pañcavivekanissitāpi hontīti ayamettha viveko .
Evaṃ viññeyyo pāḷimuttavinicchayo .
Bojjhaṅgavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .