6. Yamakamātikā
Mūlayamakamātikatthavaṇṇanā
Idāni
M0.384V0.294 yamakamātikāya saṃvaṇṇanānayo hoti .Sā panesā mūlayamakamātikā khandhaāyatanadhātusaccasaṅkhāraanusayacittadhammaindriyayamakamātikāti dasavidhā hoti .
Kenaṭṭhena cettha yamakanti ?
Yugaḷaṭṭhena .
Yugaḷaṃ hi ‘‘ yamakapāṭihāriyaṃ ’’,‘‘ yamakasālā ’’ tiādīsu ‘‘ yamakan ’’ ti vuccati , iti yugaḷasaṅkhātānaṃ yamakānaṃ vasena desitattā imesu dasasu ekekampi , etesaṃ vibhajanattā niddesopi , sabbesaṃ samūhattā pakaraṇampi yamakaṃ nāma .
Idha panetā niddesayamakaṃ upādāya ‘‘ yamakamātikā ’’ tveva vuttā , tāsaṃ pana dasannaṃ yamakamātikānaṃ mūlayamakamātikā ādi .
Tatthāpi ‘‘ ye keci kusalā dhammā , sabbe te kusalamūlā .
Ye vā pana kusalamūlā , sabbe te dhammā kusalā ’’ ti idaṃ yamakaṃ ādi .
Tassa kusalamūlasaṅkhātānaṃ dvinnaṃ atthānaṃ vasena atthayamakanti vā , tesaññeva atthānaṃ anulomato paṭilomato pavattapāḷidhammavasena dhammayamakanti vā , anulomapaṭilomato pavattapucchāvasena pucchāyamakanti vā tidhā yamakabhāvo veditabbo .
Sesesupi eseva nayo .
Idāni imesaṃ yamakānaṃ vasena desitāya imissā mūlayamakamātikāya tāva nayayamakapucchāatthavārappabhedavasena pāḷivavatthānaṃ evaṃ veditabbaṃ – kusalattikamātikāya hi ‘‘ kusalā dhammā ’’ ti idaṃ ādipadaṃ nissāya mūlanayo mūlamūlanayo mūlakanayo mūlamūlakanayoti ime cattāro nayā honti .
Tesu ekekasmiṃ naye mūlayamakaṃ ekamūlayamakaṃ aññamaññamūlayamakanti tīṇi tīṇi yamakānīti
M0.385 dvādasa yamakāni .Ekekasmiṃ yamake anulomapaṭilomavasena
V0.295 dve dve pucchāti catuvīsati pucchā , ekekapucchāya sanniṭṭhānasaṃsayavasena dve dve atthāti aṭṭhacattālīsa atthā .Tattha ye keci kusalāti kusalesu ‘‘ kusalā nu kho , na kusalā nu kho ’’ ti sandehābhāvato imasmiṃ pade sanniṭṭhānattho veditabbo .
Sabbe te kusalamūlāti ‘‘ sabbe te kusalā dhammā kusalamūlā nu kho , na nu kho ’’ ti evaṃ vimativasena pucchitattā imasmiṃ pade saṃsayattho veditabbo .
So ca kho veneyyānaṃ saṃsayaṭṭhāne saṃsayaṃ dīpetvā taṃvinodanatthaṃ bhagavatā vutto , tathāgatassa pana saṃsayaṭṭhānaṃ nāma natthi .
Ito paresupi pucchāpadesu eseva nayo .
Yathā ca kusalapadaṃ nissāya ime catunayādayo honti , akusalapadaṃ nissāyapi tatheva , abyākatapadaṃ nissāyapi tatheva , kusalādīni tīṇipi padāni ekato katvā niddiṭṭhaṃ nāmapadaṃ nissāya tathevāti kusalattikamātikāya catūsu padesu sabbepi soḷasa nayā , aṭṭhacattālīsa yamakāni , channavuti pucchā , dvānavutisataṃ atthā ca uddesavasena vuttāti veditabbā .
Ettāvatā mūlavāro hetuvāro nidānavāro sambhavavāro pabhavavāro samuṭṭhānavāro āhāravāro ārammaṇavāro paccayavāro samudayavāroti sabbepi dasa vārā honti .
Tattha mūlavāre āgataparicchedeneva avasesesupi nayādayo veditabbā .
Pāḷi panettha atisaṃkhittā .
Iti sabbesupi dasasu vāresu saṭṭhisataṃ nayā , asītiadhikāni cattāri yamakasatāni , saṭṭhiadhikāni nava pucchāsatāni , vīsādhikāni ekūnavīsati atthasatāni ca uddiṭṭhānīti veditabbāni .
Evamettha
M0.386 nayayamakapucchā atthavārappabhedavasena pāḷivavatthānaṃ viditvā idāni tassā anuttānapadatthānusāreneva vibhaṅganayasahito saṅkhepatthavaṇṇanānayo evaṃ veditabbo – tattha ye kecīti anavasesavacanaṃ .Kusalā dhammāti anavajjasukhavipākā nissattasabhāvā .
Sabbe te kusalamūlāti kiṃ te sabbeyeva kusalamūlā hontīti pucchā .
Imāni pana vissajjanamātikāya natthi .
Yamakamātikāya hi sabbattha pucchāpadāneva uddhaṭāni , na vissajjanānīti .
Vissajjanāni pana niddeseyeva vuttāni , tasmā sabbattha niddesanayeneva vissajjanamukhaṃ dassayissāma .
Imissāva ‘‘ ye keci kusalā dhammā , sabbe te kusalamūlā ’’ ti pucchāya vibhaṅganayena idaṃ vissajjanamukhaṃ .
‘‘ Tīṇeva kusalamūlāni , avasesā kusalā dhammā na kusalamūlā ’’ ti tassā cāyamattho – na te sabbe kusalā dhammā kusalamūlāni honti , alobhādīni pana tīṇeva kusalamūlānīti .
Ye vā pana kusalamūlā tayo alobhādayo kusalānaṃ
V0.296 mūlāti vuttā , sabbe te kusalā dhammāti kiṃ te sabbe tayopi dhammā kusalāti pucchā .Tassā niddese ‘‘ āmantā ’’ ti vissajjanaṃ .
Tassa tesaṃ tiṇṇaṃ mūlānaṃ kusalabhāvampi sampaṭicchāmīti attho .
Ayaṃ tāva mūlanaye mūlayamakanayo .
Ekamūlayamake pana sabbe te kusalamūlena ekamūlāti gaṇanaṭṭhena ekamūlakaṃ aggahetvā samānatthena gahetabbā , ayaṃ hettha attho –
‘‘ sabbe te kusalamūlena ekaṃ samānaṃ mūlaṃ etesanti ekamūlā ’’ ti .
Yaṃ phassassa mūlaṃ , kiṃ tadeva vedanādīnanti ayaṃ pucchā .
Atha nesaṃ tathābhāvaṃ sampaṭicchanavasena ‘‘ āmantā ’’ ti vibhaṅge vissajjanaṃ .
Ye vā pana kusalamūlena ekamūlā , sabbe te dhammā kusalāti pucchā .
Tassā
M0.387 pana kusalacittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ kusalamūlena ekamūlameva , na kusalaṃ , phassādidhammajātaṃ pana kusalamūlena ekamūlañceva kusalañcāti idaṃ vissajjanaṃ .Yatheva hi phassādīnaṃ alobhādayo suppatiṭṭhitabhāvasādhanena hetupaccayattā mūlaṃ , tathā taṃsamuṭṭhānarūpassāpīti taṃrūpampi arūpadhammehi saddhiṃ samānamūlanti vuccati , na pana kusalaṃ anavajjasukhavipākattābhāvā .
Ekamūlayamakanayo .
Aññamaññamūlayamake pana ‘‘ ye keci kusalā ’’ ti apucchitvā ‘‘ ye keci kusalamūlena ekamūlā ’’ ti pucchā katā .
Kasmā ?
Imināpi byañjanena tassevatthassa sambhavadassanatthaṃ , kusalasamuṭṭhānarūpassāpi sampiṇḍanatthañca .
Aññamaññamūlāti sabbeva te kiṃ aññamaññassa hetupaccayaṭṭhena mūlāni hontīti pucchā .
Tassā yāni dve tīṇi mūlāni ekato uppajjanti , tāneva ekamūlāni ceva aññamaññamūlāni ca , avasesā kusalamūlasahajātā rūpārūpadhammā kusalamūlena ekamūlāva , na ca aññamaññamūlāti vissajjanaṃ .
Tasseva paṭilomanaye sabbe te aññamaññamūlā alobhādayo kusalāti pucchā .
Āmantāti vissajjanaṃ .
Mūlanayo .
Yathā ca mūlanaye mūlayamakaekamūlayamakaaññamaññamūlayamakavasena chabbidhā pucchāvissajjananayā vuttā , evaṃ mūlamūlanayādīsupi veditabbā .
Ayaṃ panettha viseso – sabbe te kusalamūlamūlāti sabbe te kusalamūlasaṅkhātā mūlā , kusalamūlamūlātveva attho .
Ekamūlamūlāti samānaṭṭhena ekameva mūlamūlaṃ etesanti ekamūlamūlā , samānamūlamūlātveva attho .
Aññamaññamūlamūlāti aññamaññassa mūlaṃ aññamaññamūlaṃ , taṃ hetupaccayaṭṭhena mūlaṃ etesanti aññamaññamūlamūlā , aññamaññamūlamūlātveva attho .
Sesaṃ tādisamevāti .
Mūlamūlanayo .
Mūlakanaye
M0.388V0.297 pana sabbe te kusalamūlakāti sabbe te kusalā hetupaccayaṭṭhena kusalabhūtaṃ mūlaṃ etesanti kusalamūlakāti pucchā .Āmantāti vissajjanaṃ .
‘‘ Ye vā pana kusalamūlakā , sabbe te dhammā kusalā ’’ ti pucchā .
Yaṃ rūpaṃ , taṃ ṭhapetvā sesaṃ kusalanti vissajjanaṃ , sesaṃ tādisamevāti .
Mūlakanayo .
Mūlamūlakanaye pana kusalamūlamūlakāti kusalamūlasaṅkhātaṃ mūlaṃ etesanti kusalamūlamūlakā .
Sesaṃ tādisamevāti .
Ayaṃ tāva kusalapadesu pucchāvissajjananayo .
Akusalapadādīsupi eseva nayo .
Ayaṃ pana viseso – akusalapadamūlesu ekamūlayamake ‘‘ ye keci akusalā dhammā , sabbe te akusalamūlena ekamūlā ’’ ti paṭhamapucchāya ‘‘ ahetukaṃ akusalaṃ akusalamūlena ekamūlan ’’ ti niddese vissajjanaṃ kataṃ .
Tattha ahetukaṃ akusalan ti dvīsu mohamūlacittesu mohaṃ sandhāya vuttaṃ , abyākatapadamūlesu ekamūlayamake ‘‘ ye keci abyākatā dhammā , sabbe te abyākatamūlena ekamūlā ’’ ti pucchāya ‘‘ ahetukaṃ abyākataṃ ṭhapetvā sesā abyākatamūlena ekamūlakā ’’ ti vissajjanaṃ .
Tattha ahetukaṃ abyākatan ti aṭṭhārasāhetukacittuppādā , rūpaṃ , nibbānañca .
Ettha ca kiñcāpi sahetukaabyākatacittasamuṭṭhānarūpampi abyākatamūlena ekamūlameva , taṃ pana abbohārikaṃ katvā niddese ekato labbhamānakavasenapetaṃ vissajjanaṃ katanti veditabbaṃ .
Nāmapadamūlesu ca ‘‘ ye keci nāmā dhammā , sabbe te nāmamūlā ’’ ti pucchāya ‘‘ naveva nāmamūlāni , avasesā nāmā dhammā , na nāmamūlā ’’ ti vissajjanaṃ .
Ekamūlanaye panettha ‘‘ ye keci nāmā dhammā , sabbe te nāmamūlena ekamūlā ’’ ti pucchā .
‘‘ Ahetukaṃ nāmaṃ ṭhapetvā sesaṃ nāmamūlena ekamūlan ’’ ti
M0.389 vissajjanaṃ .Tattha ahetukacittuppādavicikicchuddhaccasampayuttamohanibbānavasena ahetukaṃ nāmaṃ veditabbaṃ .
Sesaṃ sabbattha kusalapade vuttānusārena suviññeyyamevāti .
Ayaṃ mūlavāre nayo .
Ito paresu hetuvārādīsu navasu vāresu mūlavārasadisova sabbattha saṃvaṇṇanānayo .
Hetuādipadamattameva hettha viseso , tāni ca mūla-saddapariyāyato alobhādihetukāneva .
Alobhādayo hi sahajātadhammasaṅkhātassa attano phalassa patiṭṭhānaṭṭhena mūlaṃ .
Tassa nipphādanatthaṃ hinoti
V0.298 pavattatīti hetu ,‘‘ handa naṃ gaṇhathā ’’ ti dassentaṃ viya attano phalaṃ nidetīti nidānaṃ .Etasmā phalaṃ sambhavatīti sambhavo .
Pabhavatīti pabhavo .
Samuṭṭhāti taṃ ettha , etenāti vā samuṭṭhānaṃ .
Taṃ āharatīti āhāro .
Apaṭikkhipitabbaṭṭhena tena ālambīyatīti ālambaṇaṃ .
Etaṃ paṭicca taṃ etīti paccayo .
Etasmā taṃ samudetīti samudayo .
Sabbaṃ kāraṇapariyāyena vuttā ‘‘ mūlaṃ hetu nidānañcā ’’ ti gāthā dasannampi vārānaṃ uddānagāthā nāma .
Ayaṃ mūlayamakamātikatthavaṇṇanānayo .