Cittayamakamātikatthavaṇṇanā
Cittayamakamātikāyaṃ pana pāḷivavatthānaṃ tāva evaṃ veditabbaṃ .
Imissaṃ hi mātikāyaṃ puggalavāro dhammavāro puggaladhammavāroti āditova tayo suddhikamahāvārā honti , tattha ‘‘ yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatī ’’ ti evaṃ puggalavasena cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato puggalavāro nāma .
‘‘ Yaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhatī ’’ ti evaṃ dhammavaseneva cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato dhammavāro nāma .
‘‘ Yassa yaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhatī ’’ ti evaṃ ubhayavaseneva cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato puggaladhammavāro nāma .
Tato
V0.328 ‘‘ yassa sarāgaṃ cittan ’’ tiādīnaṃ soḷasannaṃ padānaṃ vasena apare sarāgādipadavisesitā soḷasa puggalavārā , soḷasa dhammavārā , soḷasa puggaladhammavārāti aṭṭhacattālīsa missakavārā honti , te sarāgādipadamattaṃ dassetvā saṃkhittā .Tato ‘‘ yassa kusalaṃ cittan ’’ tiādinā nayena chasaṭṭhidvisatasaṅkhātānaṃ abhidhammamātikāpadānaṃ vasena apare kusalādipadavisesitā chasaṭṭhidvisatapuggalavārā , chasaṭṭhidvisatadhammavārā , chasaṭṭhidvisatapuggaladhammavārāti aṭṭhanavutisattasatā missakavārā honti , tepi kusalādipadamattaṃ dassetvā saṃkhittāyeva , yānipettha sanidassanādīni padāni cittena saddhiṃ na yujjanti , tāni moghapucchāvasena gahitānīti .
Tesu pana tīsu vāresu sabbapaṭhame suddhikapuggalamahāvāre tāva uppādanirodhakālasambhedavāro uppāduppannavāro nirodhuppannavāro
M0.430 uppādavāro nirodhavāro uppādanirodhavāro uppajjamānananirodhavāro uppajjamānuppannavāro nirujjhamānuppannavāro uppannuppādavāro atītānāgatavāro uppannuppajjamānavāro niruddhanirujjhamānavāro atikkantakālavāro cāti cuddasa antaravārā , tesu uppādavāro nirodhavāro uppādanirodhavāroti imesu tīsu vāresu paccekaṃ vattamānātītassa , vattamānānāgatassa , atītānāgatassa cāti tiṇṇaṃ kālabhedānaṃ vasena anulomapaṭilomato cha cha katvā aṭṭhārasa yamakāni , uppannuppādavāre atītānāgatakālavasena anulomato dve , paṭilomato dveti cattāri yamakāni , sesesu ādito niddiṭṭhesu tīsu , antare niddiṭṭhesu tīsu , avasāne niddiṭṭhesu catūsūti dasasu vāresu anulomato ekaṃ , paṭilomato ekanti dve dve katvā vīsati yamakāni , evaṃ sabbesupi cuddasasu antaravāresu dvācattālīsa yamakāni , caturāsīti pucchā , aṭṭhasaṭṭhiatthasataṃ hoti .Yathā ca ekasmiṃ suddhikapuggalamahāvāre , tathā suddhikadhammamahāvāre , suddhikapuggaladhammamahāvārepīti tīsu mahāvāresu chabbīsatiyamakasataṃ , tato diguṇā pucchā , diguṇā atthā ca veditabbā , idaṃ pana vārattayaṃ sarāgādivasena soḷasaguṇaṃ , kusalādivasena chasaṭṭhidvisataguṇaṃ katvā imissā cittayamakamātikāya anekāni yamakasahassāni , taddiguṇā pucchā , taddiguṇā atthā ca honti , pāṭho pana saṃkhitto .
Evamettha pāḷivavatthānaṃ viditvā idāni anuttānapadatthānusārena vibhaṅganayasahito saṅkhepatthavaṇṇanānayo evaṃ veditabbo .
Yassa cittaṃ uppajjatīti yassa puggalassa cittaṃ uppādakkhaṇasamaṅgitāya uppajjati .
Na nirujjhatīti
V0.329 nirodhakkhaṇaṃ appattatāya na nirujjhati .Tassa cittan ti kiṃ tassa puggalassa tato paṭṭhāya
M0.431 cittaṃ nirujjhissatīti pucchā , tassā ca ,‘‘ pacchimacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati , nirujjhissati nuppajjissati , itaresaṃ cittassa uppādakkhaṇe tesaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati , nirujjhissati ceva uppajjissati cā ’’ ti vissajjanaṃ .Tattha tesaṃ cittan ti yesaṃ khīṇāsavānaṃ pacchimacittasaṅkhātassa cuticittassa uppādakkhaṇe vattati , tesaṃ tadeva cuticittaṃ uppādappattatāya uppajjati nāma , bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati nāma , idāni pana bhaṅgaṃ patvā taṃ tesaṃ cittaṃ nirujjhissati , tato appaṭisandhikattā aññaṃ nuppajjissati .
Itaresan ti pacchimacittasamaṅgiṃ khīṇāsavaṃ ṭhapetvā avasesānaṃ sekhāsekhaputhujjanānaṃ nirujjhissati ceva aññaṃ pana tasmiṃ vā attabhāve uppajjissati cāti attho .
‘‘ Yassa vā pana cittaṃ nirujjhissati nuppajjissati , tassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatī ’’ ti imissā dutiyapucchāya pacchimacittasamaṅgino khīṇāsavassa cittaṃ sandhāya ‘‘ āmantā ’’ ti vissajjanaṃ .
‘‘ Yassa cittaṃ nuppajjati nirujjhati , tassa cittaṃ na nirujjhissati uppajjissatī ’’ ti pucchāya ‘‘ no ’’ ti paṭisedhova vissajjanaṃ .
Na uppajjati nirujjhatīti hi bhaṅgakkhaṇe arahato pacchimacittampi sesānaṃ bhijjamānacittampi pucchati , tato paṭṭhāya pana arahato tāva cittaṃ na nirujjhissatīti sakkā vattuṃ , uppajjissatīti pana na sakkā , tasmā ‘‘ no ’’ ti ettha paṭisedho kato ,‘‘ yassa vā pana cittaṃ na nirujjhissati uppajjissati , tassa cittaṃ nuppajjati nirujjhatī ’’ ti pucchāya ‘‘ natthī ’’ ti paṭikkhepova vissajjanaṃ .
Yassa hi cittaṃ na nirujjhissati uppajjissati , so ca puggalo natthīti .
Yassa cittaṃ uppajjati , tassa cittaṃ uppannanti ?
Āmantā , yassa vā pana … pe … uppajjatīti ?
Sabbesaṃ cittassa bhaṅgakkhaṇe taṃ cittaṃ uppannaṃ , no ca uppajjati , sabbesaṃ cittassa uppādakkhaṇe tesaṃ cittaṃ uppannañceva uppajjati ca , yassa cittaṃ nuppajjati
M0.432 , tassa cittaṃ nuppannanti ?Cittassa bhaṅgakkhaṇe cittaṃ nuppajjati , no ca nuppannaṃ , nirodhasamāpannānaṃ asaññasattānaṃ cittaṃ nuppajjati ceva nuppannañca .
Yassa vā pana … pe … nuppajjatīti ?
Āmantā .
Ettha ca uppannan ti uppādasamaṅginopetaṃ nāmaṃ , uppajjatīti ca uppādasamaṅginova .
Yassa
V0.330 cittaṃ nirujjhati , tassa cittaṃ uppannanti ?Āmantā .
Yassa vā pana … pe … nirujjhatīti ?
Bhaṅgakkhaṇe tathā .
Yassa cittaṃ na nirujjhati , tassa cittaṃ nuppannanti ?
Nirodhasamāpannādīnaṃ cittaṃ .
Yassa vā pana … pe … āmantā .
Yassa cittaṃ uppajjati , tassa cittaṃ uppajjitthāti ?
Āmantā .
Yassa vā pana … pe … uppajjatīti ?
Sabbesaṃ cittassa uppādakkhaṇe tathā .
Ettha ca uppādappattattā uppajjittha , taṃ anatītattā uppajjati nāmāti atthoti aṭṭhakathāyaṃ khaṇapaccuppannavasena attho vutto .
Uppajjitthāti pana imassa atītacittakkhaṇavasena atthe gayhamāne eva uparipāḷiyā na virujjhati , na aññathāti paññāyati , tasmā pubbāparaṃ oloketvā pāḷiavirodhena attho gahetabbo .
Yassa cittaṃ nuppajjati , tassa cittaṃ nuppajjitthāti ?
Uppajjittha .
Yassa vā pana … pe … nuppajjatīti ?
Natthi .
Yassa cittaṃ uppajjati , tassa cittaṃ uppajjissatīti ?
Pacchimacittasamaṅgikhīṇāsavavirahitānaṃ cittaṃ tathā .
Yassa vā pana … pe … uppajjatīti ?
Uppādakkhaṇe tathā .
Yassa cittaṃ … pe … nuppajjissatīti ?
Asekhānaṃ pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tathā .
Yassa vā pana … pe … nuppajjatīti ?
Pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tathā .
Yassa cittaṃ uppajjittha , tassa cittaṃ uppajjissatīti ?
Pacchimacittasamaṅgiṃ ṭhapetvā sesānaṃ tathā .
Yassa vā pana … pe … āmantā .
Yassa cittaṃ nuppajjittha , tassa cittaṃ nuppajjissatīti ?
Natthi .
Yassa vā pana … pe … nuppajjitthāti ?
Uppajjittha .
Yassa
M0.433 cittaṃ nirujjhati , tassa cittaṃ nirujjhitthāti ?Āmantā .
Yassa vā pana … pe … nirujjhatīti ?
Bhaṅgakkhaṇe tathā .
Yassa cittaṃ … pe … na nirujjhitthāti ?
Nirujjhittha .
Yassa vā pana … pe … natthi .
Yassa cittaṃ nirujjhati , tassa cittaṃ nirujjhissatīti ?
Pacchimacittasamaṅgiṃ ṭhapetvā sesānaṃ cittassa bhaṅgakkhaṇe tathā .
Yassa vā pana … pe … sesānaṃ bhaṅgakkhaṇe tathā .
Yassa cittaṃ … pe … nirujjhissati .
Yassa vā pana … pe … nirujjhati .
Yassa cittaṃ nirujjhittha , tassa cittaṃ nirujjhissatīti ?
Pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe ṭhapetvā
V0.331 sesānaṃ cittaṃ tathā .Yassa vā pana … pe … āmantā .
Yassa cittaṃ na nirujjhittha , tassa cittaṃ na nirujjhissatīti ?
Natthi .
Yassa vā pana … pe … na nirujjhitthāti ?
Nirujjhittha .
Yassa cittaṃ uppajjati , tassa cittaṃ nirujjhitthāti ?
Āmantā .
Yassa vā pana … pe … uppajjatīti ?
Sabbesaṃ cittassa uppādakkhaṇe tathā .
Yassa cittaṃ nuppajjati , tassa cittaṃ na nirujjhitthāti ?
Nirujjhittha .
Yassa vā pana … pe … natthi , yassa cittaṃ uppajjati , tassa cittaṃ nirujjhissatīti ?
Āmantā .
Yassa vā pana … pe … uppajjatīti ?
Sabbesaṃ cittassa uppādakkhaṇe tathā .
Yassa cittaṃ nuppajjati , tassa cittaṃ na nirujjhissatīti ?
Pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tathā .
Yassa vā pana … pe … āmantā .
Yassa cittaṃ uppajjittha , tassa cittaṃ nirujjhissatīti ?
Nirujjhamānaṃ pacchimacittaṃ ṭhapetvā tathā .
Yassa vā pana … pe … āmantā .
Yassa cittaṃ nuppajjittha , tassa cittaṃ na nirujjhissatīti ?
Natthi .
Yassa vā pana … pe … nuppajjitthāti ?
Uppajjittha .
Yassa cittaṃ uppajjati , tassa cittaṃ na nirujjhatīti ?
Āmantā .
Yassa vā pana … pe … uppajjatīti ?
Sabbesaṃ cittassa uppādakkhaṇe tathā .
Yassa cittaṃ nuppajjati , tassa cittaṃ nirujjhatīti ?
Sabbesaṃ cittassa bhaṅgakkhaṇe tathā .
Yassa vā pana … pe … nuppajjatīti ?
Āmantā .
Yassa
M0.434 cittaṃ uppajjamānaṃ , tassa cittaṃ uppannanti ?Āmantā .
Yassa vā pana … pe … uppajjamānanti ?
Sabbesaṃ cittassa uppādakkhaṇe tathā .
Yassa cittaṃ nuppajjamānaṃ , tassa cittaṃ nuppannanti ?
Nirodhasamāpannādīnaṃ cittaṃ tathā .
Yassa vā pana … pe … āmantā .
Yassa cittaṃ nirujjhamānaṃ , tassa cittaṃ uppannanti ?
Āmantā .
Yassa vā pana … pe … bhaṅgakkhaṇe tathā .
Yassa cittaṃ na nirujjhamānaṃ , tassa cittaṃ nuppannanti ?
Nirodhasamāpannādīnaṃ cittaṃ tathā .
Yassa vā pana … pe … āmantā .
Yassa cittaṃ uppannaṃ , tassa cittaṃ uppajjitthāti ?
Āmantā .
Yassa vā pana … pe … uppannanti
V0.332 ?Cittasamaṅgīnaṃ tathā .
Yassa cittaṃ nuppannaṃ , tassa cittaṃ nuppajjitthāti ?
Uppajjittha .
Yassa vā pana … pe … nuppannanti ?
Natthi … pe … yassa cittaṃ nuppannaṃ , tassa cittaṃ nuppajjissatīti ?
Uppajjissati .
Yassa vā pana … pe … nuppannanti ?
Uppannaṃ .
Yassa cittaṃ uppajjittha no ca tassa cittaṃ uppannaṃ , tassa cittaṃ uppajjissatīti ?
Āmantā .
Yassa vā pana cittaṃ uppajjissati no ca tassa cittaṃ uppannaṃ , tassa cittaṃ uppajjitthāti ?
Āmantā .
Ettha ‘‘ no ca tassa cittaṃ nuppannan ’’ ti idaṃ asaññādiacittake sandhāya vuttaṃ .
Tesaṃ niyamena cittuppattiyā abhāvato ‘‘ āmantā ’’ ti ubhayattha vissajjanaṃ vuttaṃ .
Ayañca vāro kālattaye gahetvā samatthitoti gahetabbo .
‘‘ Yassa cittaṃ nuppajjittha no ca tassa cittaṃ nuppannaṃ , tassa cittaṃ nuppajjissatīti ?
Natthi .
Yassa vā pana cittaṃ nuppajjissati no ca tassa cittaṃ nuppannaṃ , tassa cittaṃ nuppajjitthāti ?
Uppajjittha .
Uppannaṃ uppajjamānanti ?
Uppādakkhaṇe cittaṃ tathā .
Uppajjamānaṃ uppannanti ?
Āmantā .
Nuppannaṃ nuppajjamānanti ?
Āmantā .
Nuppajjamānaṃ nuppannanti ?
Atītānāgatacittaṃ tathā .
Niruddhaṃ
M0.435 nirujjhamānanti ?No , nirujjhamānaṃ niruddhanti ?
No , naniruddhaṃ nanirujjhamānanti ?
Uppādakkhaṇe anāgatañca cittaṃ tathā .
Nanirujjhamānaṃ naniruddhantipi tatheva .
Yassa cittaṃ uppajjamānaṃ khaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālaṃ , nirujjhamānaṃ khaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālaṃ , tassa cittanti ?
No ca bhaṅgakkhaṇaṃ vītikkantaṃ , atītaṃ cittaṃ tadubhayaṃ vītikkantaṃ , yassa vā pana cittaṃ nirujjhamānaṃ khaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālaṃ , uppajjamānaṃ khaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālaṃ , tassa cittanti ?
Atītaṃ cittan ’’ ti iminā nayena puggalavāre sabbattha vissajjananayo veditabbo .
Tattha uppajjamānaṃ khaṇan ti uppajjamānassa khaṇaṃ , uppādakkhaṇanti attho .
Khaṇaṃ vītikkantaṃ
V0.333 atikkantakālan ti na ciraṃ vītikkantaṃ , tameva pana uppādakkhaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālanti saṅkhaṃ gacchati , nirujjhamānaṃ khaṇan ti nirujjhamānassa khaṇaṃ , bhaṅgakkhaṇanti attho .Khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālan ti kiṃ tassa cittaṃ evaṃ nirodhakkhaṇampi vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hotīti pucchati .
Yassa bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hoti , nirodhakkhaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hoti , atītaṃ pana cittaṃ ubhopi khaṇe khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hotīti atītacittavasena vissajjanaṃ kataṃ .
Imināva upāyena uparimesu atthadhammavārādīsu ca sabbavissajjanesu attho veditabbo .
Ayaṃ atikkantakālavāre nayo .
Yaṃ cittaṃ uppajjati nanirujjhati , taṃ cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti ?
Āmantā .
Yaṃ vā pana … pe … āmantā .
Yaṃ cittaṃ nuppajjati nirujjhati , taṃ cittaṃ nanirujjhissati uppajjissatīti ?
No .
Yaṃ vā pana cittaṃ nanirujjhissati uppajjissati , taṃ cittaṃ nuppajjati nirujjhatīti ?
Natthi .
Yaṃ
M0.436 cittaṃ uppajjati , taṃ cittaṃ uppannanti ?Āmantā .
Yaṃ vā pana … pe … uppajjatīti ?
Uppādakkhaṇe cittaṃ tathā , evaṃ paṭilomapucchāsupi tato sesāsupi .
‘‘ Yaṃ cittaṃ nuppajjati , taṃ cittaṃ nuppannanti ?
Atītānāgataṃ cittaṃ tathā .
Yaṃ vā pana … pe … āmantā … pe … bhaṅgakkhaṇe cittan ’’ tiādinā ,‘‘ yaṃ cittaṃ uppajjati , taṃ cittaṃ uppajjitthāti ?
No .
Yaṃ cittaṃ nuppajjati , taṃ cittaṃ nuppajjitthāti ?
Bhaṅgakkhaṇe cittaṃ anāgatañcā ’’ tiādinā ,‘‘ yaṃ cittaṃ uppajjati , taṃ cittaṃ uppajjissatīti ?
No .
Yaṃ vā pana … pe … no , yaṃ cittaṃ nuppajjati , taṃ cittaṃ nuppajjissatīti ?
Anāgataṃ cittaṃ nuppajjati , no ca taṃ cittaṃ nuppajjissati , bhaṅgakkhaṇe cittaṃ atītaṃ cittan ’’ tiādinā ca ,‘‘ yaṃ cittaṃ uppajjittha , taṃ cittaṃ uppajjissatīti ?
No .
Yaṃ vā pana … pe … no , yaṃ cittaṃ nuppajjittha , taṃ cittaṃ nuppajjissatīti ?
Anāgataṃ cittan ’’ tiādinā ca ,
‘‘ Yaṃ cittaṃ nirujjhati , taṃ cittaṃ nirujjhitthāti ?
No ’’ tiādinā ca ,‘‘ yaṃ cittaṃ uppajjati , taṃ cittaṃ nirujjhitthāti ?
No ’’ tiādinā ca ,‘‘ yaṃ cittaṃ uppajjati , taṃ cittaṃ nirujjhissatīti
V0.334 ?Āmantā ’’ tiādinā ca ,‘‘ yaṃ cittaṃ uppajjittha , taṃ cittaṃ nirujjhissatīti ?
No ’’ tiādinā ca ,
‘‘ Yaṃ cittaṃ uppajjamānaṃ , taṃ cittaṃ uppannanti ?
Āmantā .
Yaṃ vā pana … pe … uppajjamānanti … pe … uppādakkhaṇe cittan ’’ tiādinā ca ,‘‘ yaṃ cittaṃ nirujjhamānaṃ , taṃ cittaṃ uppannanti ?
Āmantā ’’ tiādinā ca ,‘‘ yaṃ cittaṃ uppannaṃ , taṃ cittaṃ uppajjitthāti ?
No .
Yaṃ vā pana … pe … no ’’ tiādinā ca ,
‘‘ Yaṃ cittaṃ uppajjittha no ca taṃ cittaṃ uppannaṃ , taṃ cittaṃ uppajjissatīti ?
No .
Yaṃ vā pana … pe … no .
Yaṃ cittaṃ nuppajjittha no ca taṃ cittaṃ nuppannaṃ , taṃ cittaṃ nuppajjissatīti ?
Āmantā ’’ tiādinā ca ,‘‘ uppannaṃ uppajjamānanti … pe … uppādakkhaṇe uppannañceva uppajjamānañca .
Uppajjamānaṃ uppannanti ?
Āmantā ’’ tiādinā ca ,‘‘ niruddhaṃ nirujjhamānanti ?
No ’’ tiādinā ca ,
‘‘ Yaṃ
M0.437 cittaṃ uppajjamānaṃ khaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālaṃ , nirujjhamānaṃ khaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālaṃ , taṃ cittanti … pe … atītaṃ cittan ’’ tiādinā ca dhammavāre ,‘‘ Yassa yaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati , tassa taṃ cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti ?
Āmantā ’’ tiādinā ca puggaladhammavāre ca , sarāgādipadehi , kusalādipadehi ca missesu sabbavāresu ca pucchāsu heṭṭhā vuttānusārena vissajjananayo veditabbo .
Ayaṃ cittayamakamātikatthasaṃvaṇṇanānayo .