Abhidhammadukamātikatthavaṇṇanā

Dukamātikāya pana heṭṭhā anāgatapadatthavaṇṇanaṃyeva karissāma .

Hetugocchake tāva hetū dhammāti ettha hetuhetu paccayahetu uttamahetu sādhāraṇahetūti catubbidhā hetū .

Tattha alobhādayo cha dhammā hetuhetū nāma , upādārūpādīnaṃ mahābhūtādayo paccayahetū nāma , vipākuppattiyaṃ kusalākusalaṃ , iṭṭhāniṭṭhārammaṇañca uttamahetū nāma , saṅkhārādīnaṃ avijjādayo sādhāraṇahetū nāma .

Idha pana hetuhetu adhippeto .

Hetū dhammāti mūlaṭṭhena hetusaṅkhātā dhammā ,‘‘ hetudhammā ’’ tipi pāṭho , soyevattho .

Na hetūti tesaññeva paṭikkhepavacanaṃ .

TatthaM0.126 alobho adoso amohoti kusalābyākatā tayo , lobho doso mohoti akusalā tayo cāti ime cha dhammā hetū nāma .

Ime ṭhapetvā avasesā cetasikā , sabbāni ca cittāni , rūpanibbānāni cāti ime dhammā na hetū nāma , idañca nippadesadukanti veditabbaṃ .

Hetudukaṃ paṭhamaṃ .

Sampayogato pavattena saha hetunāti sahetukā .

Tatheva pavatto natthi etesaṃ hetūti ahetukā .

Tattha ahetukacittavajjitāni ekasattati cittāni sahetukā nāma .

Tesu dve mohamūlāni moheneva sahetukāni , aṭṭha lobhamūlāni lobhamohehi dvīhi , dve dosamūlāni dosamohehi , dvādasa ñāṇavippayuttakusalābyākatāni alobhādosehi , sesāni sattacattālīsa alobhādīhi tīhipi sahetukānīti , mohamūlesu pana moho , dvipañcaviññāṇaṃ , manodhātu , santīraṇattayaṃ , voṭṭhabbanaṃ , hasituppādakāni aṭṭhārasa cittāni , rūpanibbānāni cāti ime dhammā ahetukā nāma .

Cetasikesu pana lobhadosā , vicikicchā ca moheneva sahetukā , diṭṭhimānoV0.95 lobhamohehi dvīhi , issāmacchariyakukkuccāni dosamohehi , moho pana siyā lobhena , siyā dosenāti dvīhi sahetukopi mohamūlesu ahetukopi , thinamiddhāni siyā lobhamohehi , siyā dosamohehīti tīhipi sahetukāni , ahirikānottappauddhaccāni tathā ca kevalamohena ca , amoho pana alobhādoseheva dvīhi , alobho siyā adosāmohehi , siyā adosenātiM0.127 dvīhi , adoso siyā alobhāmohehi , siyā alobhenāti dvīhi , sesā pana dvāvīsati kusalābyākatā siyā tīhi , siyā dvīhipi hetūhi sahetukā , chando pana yathāyogaṃ tīhi , pītidosavajjitehi pañcahi siyā sahetukāpi ahetukāpi , sesā ekādasa tijātikā chahi hetūhi sahetukāpi ahetukāpi , vedanā cettha domanassabhūtā dvihetukāva , somanassaupekkhā yathāyogaṃ dosavajjitehi pañcahi sahetukāpi ahetukāpi , sukhadukkhabhūtā ahetukāva , idañca nippadesadukanti .

Dutiyaṃ .

Ekuppādāditāya hetunā sampayuttāti hetusampayuttā .

Hetunā vippayuttāti hetuvippayuttā .

Ayaṃ hetusampayuttaduko anantare vuttasahetukadukena atthato ninnānākaraṇo .

Sahetukaduko eva hi bhagavatā desanāvilāsena , tathā bujjhanakapuggalānaṃ vā ajjhāsayavasena hetusampayuttadukabhāvenāpi vutto .

Evaṃ uparipi samānatthadukānaṃ vacane kāraṇaṃ veditabbaṃ .

Tatiyaṃ .

Catutthādayo pana yasmā paṭhamadukadutiyatatiyadukesu paṭhamapadena yojetvā dve dukā , paṭhamaduke ca pacchimapadaṃ dutiyadukena yojetvā ekaṃ dukanti tayo dukā desitā , tasmā tesaṃ padattho vuttanayova .

Tattha ca yatheva ‘‘ hetū ceva dhammā sahetukā ca , sahetukā ceva dhammā na ca hetū ’’ ti ayaṃ duko sambhavati , tathā ‘‘ hetū ceva dhammā ahetukā ca , ahetukā ceva dhammā na ca hetū ’’ ti ayampi sambhavati .

Iminā nayena hetusampayuttadukena yojanāyapi ekoM0.128 labbhati .

Yathā ca ‘‘ na hetū kho pana dhammā sahetukāpi , ahetukāpī ’’ ti ayaṃ labbhati , tathā ‘‘ hetū kho pana dhammā sahetukāpi , ahetukāpī ’’ ti ayampi .

Yathā cettha sahetukaduke dve dukā , evaṃ hetusampayuttadukepi ‘‘ na hetū kho pana dhammā hetusampayuttāpi , hetuvippayuttāpī ’’ ti ca ‘‘ hetū kho pana dhammā hetusampayuttāpi , hetuvippayuttāpī ’’ ti ca dve dukā labbhantīti aparepi pañca dukā hetugocchake yojetuṃ sakkā .

Te pana bhagavatā vuttānusāreneva sakkā ñātunti chasu evaV0.96 saṅgahitāti veditabbā .

Tattha ye tāva ekasmiṃ citte dve tayo hetū ekato uppajjanti , te hetū ceva aññoññāpekkhāya sahetukā ca nāma .

Sahetukacittesu pana hetuṃ ṭhapetvā sesā cittacetasikā dhammā sahetukā ceva na ca hetū nāma .

Imasmiṃ duke sabbe ahetukadhammā na vattabbā .

Cetasikesu pana hetuvajjitā akusalā ceva kusalābyākatā ca , chando ca sahetuko ceva na hetu eva , sesā tijātikā , tathā navattabbā ca , moho pana hetu ceva sahetuko ca navattabbo ca .

Catutthaṃ .

Anantaradukopi iminā dukena sabbathāpi sadisovāti .

Pañcamaṃ .

Sahetukacittesu hetuvajjitā cittacetasikā dhammā nahetū sahetū nāma , ahetukacittarūpanibbānāni nahetū ahetukā nāma .

Imasmiṃ pana duke cha hetū na vattabbā .

Sesaṃ suviññeyyamevāti .

Chaṭṭhaṃ .

Hetugocchakaṃ niṭṭhitaṃ .

SattasuM0.129 cūḷantaradukesu attano nipphādakena saha paccayenāti sappaccayā , cittacetasikarūpāni .

Natthi etesaṃ uppāde vā ṭhitiyaṃ vā paccayo ahutvā bhavanassevābhāvāti appaccayā , nibbānameva .

Desanāya panettha paramatāya sotapatitavasena bahuvacananiddeso kato .

Evaṃ sanidassanādīsupi .

Idañca ito parāni cha ca nippadesadukānīti veditabbāni .

Tato parañca yattha ‘‘ ime na vattabbā ’’ ti na vakkhāma , taṃ nippadesanti gahetabbaṃ .

Sappaccayadukaṃ .

Paccayehi samāgantvā katāti saṅkhatā .

Na saṅkhatāti asaṅkhatā .

Idañca sabbathā sappaccayadukasadisameva .

Sappaccayasaṅkhataubhayadukaṃ sabbathā sadisameva .

Saṅkhatadukaṃ .

Rūpāyatanaṃ sanidassanaṃ nāma .

Sesarūpacittacetasikanibbānāni anidassanā nāma .

Sanidassanadukaṃ .

PasādavisayarūpāniV0.97 dvādasa sappaṭighā nāma .

Sesarūpacittacetasikanibbānāni appaṭighā nāma .

Sappaṭighadukaṃ .

Avinibbhogavasena rūpaṃ etesaṃ atthīti rūpino , ruppanalakkhaṇaṃ vā rūpaṃ , taṃ etesaṃ atthīti rūpino , bhūtopādāyarūpameva .

Na rūpino arūpino , cittacetasikanibbānāni .

Rūpidukaṃ .

Loko vuccati lujjanapalujjanaṭṭhena vaṭṭaṃ , tasmiṃ pariyāpannabhāvena loke niyuttāti lokiyā , pañcupādānakkhandhā .

Tato lokato tattha apariyāpannabhāvena uttiṇṇāti lokuttarā , ariyamaggaphalanibbānāni .

Cetasikesu panettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ asekhattike vuttanayena veditabbaṃ .

Lokiyadukaṃ .

KenaciM0.130 viññeyyāti cakkhuviññāṇādīsu kenaci ekena cakkhuviññāṇena vā sotaviññāṇādinā vā vijānitabbā .

Kenaci na viññeyyāti teneva cakkhuviññāṇena vā sotaviññāṇādinā vā na kenaci vijānitabbāni .

Evaṃ hi sati dvinnampi padānaṃ atthanānattato duko hoti .

Padabhājanīyasmimpi ‘‘ ye te dhammā cakkhuviññeyyā , na te dhammā sotaviññeyyā ’’ ti ( dha . sa .1101) ettakaṃ ekadukanti aggahetvā ‘‘ ye te dhammā cakkhuviññeyyā , na te dhammā sotaviññeyyā , ye vā pana te dhammā sotaviññeyyā , na te dhammā cakkhuviññeyyā ’’ ti ( dha . sa .1101) ayameko dukoti veditabbo .

Tassa pana rūpaṃ cakkhuviññeyyaṃ , saddo na cakkhuviññeyyoti ayamattho .

Evaṃ sesesupi dukaparicchedo ñātabbo .

Tattha rūpāyatanaṃ cakkhunā vā cakkhuviññāṇena vā viññeyyaṃ nāma .

Sesarūpārūpadhammā teneva cakkhunā vā cakkhuviññāṇena vā kenaci naviññeyyā .

Evaṃ sotaghānajivhākāyatabbiññāṇamūlikāsupi catūsu yojanāsu vibhāgo yathānurūpaṃ ñātabbo .

Rūpādayo pana pañcavisayā manodhātuttayena kenaci viññeyyā .

Sesarūpārūpadhammā teneva manodhātuttayena kenaci naviññeyyā .

Kiñcāpi sāmaññato manoviññāṇena aviññeyyassa abhāvato pāḷiyaṃ manoviññāṇaviññeyyavasena duko na vutto , tathāpi visesato vattabbova .

Tathā hi chabbidhāpi kāmāvacaradhammā kāmāvacaravipākādinā manoviññāṇena kenaci viññeyyā , rūpārūpāvacaralokuttarapaññattiyo teneva kenaci naviññeyyā .

Tathā kāmarūpārūpāvacarapaññattiyo akusalādināV0.98 kenaci viññeyyā , lokuttarā teneva kenaci naviññeyyā .

Tathā nibbānaṃ lokuttarena kenaci viññeyyaṃM0.131 , sesalokiyalokuttarā teneva kenaci naviññeyyāti iminā nayena rūpārūpāvacarādibhedena manoviññāṇena kenaci viññeyyāviññeyyadhammā yathāyogaṃ yojetabbā .

Evaṃ sabbe dhammā kenaci viññeyyā , kenaci na viññeyyā nāma .

Imasmiñca duke paññattiyopi labbhantīti veditabbāti .

Kenaciviññeyyadukaṃ .

Cūḷantaradukā niṭṭhitā .

Āsavagocchake āsamantato savantīti āsavā , cakkhutopi … pe … manatopi savanti , pavattantīti vuttaṃ hoti .

Dhammato yāvagotrabhuṃ , okāsato yāvabhavaggā savantīti vā āsavā , ete dhamme , etañca okāsaṃ antokaritvā pavattantīti attho .

Antokaraṇattho hi ayaṃ ā -kāro .

Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādiāsavā viyātipi āsavā .

Yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā , ete eva bhavituṃ arahanti .

Anādittā āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā .

Tato aññe no āsavā nāma .

Tattha kāmāsavo bhavāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavoti ime cattāro āsavā nāma .

Tattha aṭṭhasu lobhasahagatacittesu uppanno sabbopi lobho kāmāsavo nāma .

Aṭṭhasāliniyaṃ pana ‘‘ pañcakāmaguṇiko rāgo kāmāsavo ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .1102) ca ,‘‘ diṭṭhisahajāto rāgo kāmāsavo na hoti , diṭṭhirāgo nāma hotī ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .1105) ca ,‘‘ yo brahmānaṃ vimānakapparukkhābharaṇesu chandarāgo uppajjati , so kāmāsavo na hoti pañcakāmaguṇikassa rāgassa idheva pahīnattā ’’ ti ca vuttaṃ .

Pāḷiyaṃ pana ‘‘ kāmāsavo aṭṭhasu lobhasahagatesuM0.132 cittuppādesu uppajjatī ’’ ti ( dha . sa .1465) ca ,‘‘ kāmāsavaṃ paṭicca diṭṭhāsavo avijjāsavo ’’ ti ( paṭṭhā .3.3.1) ca vuttattā bhavāsavaṃ ṭhapetvā avaseso sabbopi lobho kāmāsavoti paññāyati diṭṭhisampayuttarāgassa , brahmānaṃ vatthābharaṇādīsu rāgassa ca bhavāsavattābhāvā .

Diṭṭhivippayuttarāgo eva hi rūpārūpabhavapatthanāvasena pavattiyaṃ bhavāsavo hoti ‘‘ rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha bhavarāgānusayo anusetī ’’ tiādivacanato ( yama .2. anusayayamaka .2), na ca kāmāsavabhavāsavavinimutto lobho atthi .

Yadi siyā ,‘‘ lobho siyā āsavo , siyā no āsavo ’’ ti pāḷiyaṃ vattabbo bhaveyya ,‘‘ diṭṭhivippayuttalobhena sampayuttoV0.99 avijjāsavo siyā āsavasampayutto , siyā āsavavippayutto ’’ ti ca vattabbo siyā .

Padabhājanīye ca kāmāsavaniddese āgatassa ‘‘ kāmesu kāmacchando ’’ ti ( dha . sa .1103) imassa padassa aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘ pañcakāmaguṇesu kāmacchando ’’ ti ( dha . sa . a .1103) attho vutto , tassa pana padassa vatthukāmesu kilesakāmotipi atthayojanā sakkā kātuṃ tebhumakassa dhammassa vatthukāmattā , tattha sabbattha rāgassa ca kilesakāmattā .

Vuttaṃ hetaṃ dhammasenāpatinā mahāniddese –

‘‘ Katame vatthukāmā ?

Manāpikā rūpā … pe … sabbepi kāmāvacarā dhammā , sabbepi rūpāvacarā dhammā , sabbepi arūpāvacarā dhammā … pe … ime vuccanti vatthukāmā .

‘‘ Katame kilesakāmā ?

Chando kāmo rāgo kāmo … pe … yo kāmesu kāmacchando kāmarāgoM0.133 kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ … pe … ime vuccanti kilesakāmā ’’ ti ( mahāni .1).

Apicettha ‘‘ kāmogho kāmayogo ’’ tiādinā kilesakāmassa kāmoghādibhāvaṃ vadatā dhammasenāpatinā vatthukāmattavisayassa rāgassa āsavādibhāvo anuññāto , na pañcakaāmaguṇikasseva rāgassa .

Na ca oghāsavesu koci viseso atthi .

Aṭṭhasāliniyampi hi upādānagocchakassa padabhājanīye ‘‘ kāmesu kāmacchando ’’ ti ( dha . sa .1220) imassa ‘‘ vatthukāmesu kāmacchando ’’ ti ( dha . sa . a .1220) ayamevattho vutto .

Tato aññesu hetuganthakilesagocchakesu lobhasseva anavasesapariyādānaṃ vuttaṃ , na itaragocchakesu .

Tesu ca lobhassa pāḷianusārato olokiyamāne kilesakāmamattako .

Anavasesalobhapariyādānaṃ paññāyati .

Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .

Catūsu pana diṭṭhigatavippayuttacittesu uppanno rūpārūpabhavesu chandarāgabhāvena , kāmajjhosānanikantibhāvenaV0.100 ca pavatto lobho bhavāsavo nāma .

Aṭṭhasāliniyaṃ pana ‘‘ sassatadiṭṭhisahajāto rāgo bhavāsavo ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .1102) vuttaṃ .

Pāḷiyaṃ pana ‘‘ bhavāsavo catūsu diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesū ’’ ti ( dha . sa .1465) niyamitattā na sakkā gahetuṃ , adhippāyo pana gavesitabbo .

Dvāsaṭṭhipabhedā sabbāpi diṭṭhi diṭṭhāsavo nāma .

Aṭṭhavatthuko sabbopi moho avijjāsavo nāma .

Tesu diṭṭhāsavo paṭhamena maggena pahīyati , kāmāsavoM0.134 catūhipīti vattuṃ yuttaṃ ,‘‘ tatiyenā ’’ ti pana vuttaṃ .

Bhavāsavo , avijjāsavo ca catutthena pahīyati .

Imesañca kāmāsavabhavāsavānaṃ lobhasabhāvattā sabhāvato tayo dhammā vibhāgato cattāro āsavā nāma jātā .

Ime ṭhapetvā sesā lokiyalokuttarā sabbe dhammā no āsavā nāma .

Āsavadukaṃ paṭhamaṃ .

Attānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattehi saha āsavehīti sāsavā , sabbe lokiyadhammā .

Evaṃ pavattamānā natthi etesaṃ āsavāti anāsavā , nava lokuttaradhammāva .

Cetasikā panettha lokiyaduke vuttasadisāva .

Sāsavadukaṃ dutiyaṃ .

Tatiyādīnaṃ catunnaṃ dukānaṃ padattho vuttanayova .

Sesamettha hetugocchake vuttanayena veditabbaṃ .

Ayaṃ pana viseso – yathā tattha ‘‘ na hetū kho pana dhammā sahetukāpi , ahetukāpī ’’ ti ayaṃ osānaduko paṭhamaduke dutiyapadaṃ dutiyadukena yojetvā vutto , evamidha ‘‘ no āsavā kho pana dhammā sāsavāpi , anāsavāpī ’’ ti na vutto .

Ayañca tattha tattha vuttanayena iha saṅgahitoti veditabbo .

Yathā cettha , evaṃ saññojanagocchakādīsupi yathānurūpaṃ ñātabbaṃ .

Tattha dvādasa akusalacittuppādā āsavasampayuttā nāma .

Dosamohamūlacittesu moho , kusalābyākatacittarūpanibbānāni ca āsavavippayuttā nāma .

Cetasikesu pana mohaṃ ṭhapetvā sesā akusalā āsavasampayuttāva , moho pana tijātiko ca dvidhāpi hoti , sesā āsavavippayuttā evāti .

Tatiyaṃ .

CattāroM0.135 āsavā āsavā ceva sāsavā ca nāma .

Tadavasesā lokiyadhammā sāsavā ceva no ca āsavā nāma .

Idha pana lokuttarā na vattabbā .

Cetasikesu pana āsavāti vuttehiV0.101 sesā akusalā , karuṇāmuditā ca sāsavā ceva no ca āsavā eva , sesā tathā ca na vattabbā ca .

Catutthaṃ .

Ye pana lobhamūlesu lobhamohā , lobhadiṭṭhimoho cāti dve tayo ekato katvā uppajjanti , te āsavā ceva āsavasampayuttā ca nāma .

Dvādasa akusalacittāni ceva āsavavajjitā taṃsampayuttā ca āsavasampayuttā ceva no ca āsavā nāma .

Idha pana āsavavippayuttā na vattabbā .

Cetasikesu pana āsavavajjitā akusalā āsavasampayuttā ceva no ca āsavā eva , moho siyā āsavo ceva āsavasampayutto ca , siyā na vattabbo , tijātikā siyā āsavasampayuttā ceva no ca āsavā , siyā na vattabbā , kusalābyākatā na vattabbāva .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Pañcamaṃ .

Lokuttaravajjitā āsavavippayuttā sāsavā nāma .

Lokuttarā āsavavippayuttā anāsavā nāma .

Idha pana āsavasampayuttā na vattabbāva .

Cetasikesu pana karuṇāmuditā āsavavippayuttā sāsavā eva , moho tathā ca na vattabbo ca , sesakusalābyākatā dvidhāpi honti , tijātikā dvidhāpi na vattabbāva , mohavajjitā pana akusalā na vattabbāva .

Chaṭṭhaṃ .

Āsavagocchakaṃ niṭṭhitaṃ .

SaṃyojanagocchakeM0.136 yassa saṃvijjanti , taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojenti bandhantīti saṃyojanā .

Tato aññe no saṃyojanā .

Tattha kāmarāgasaṃyojanaṃ bhavarāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyaavijjāsaṃyojananti ime dasa dhammā saṃyojanā nāma .

Tesu kāmabhavadiṭṭhiavijjāsaṃyojanāni āsavagocchake vuttanayāneva .

‘‘ Anatthaṃ me acari , carati , carissati , piyassa me anatthaṃ acari , carati , carissati , appiyassa me atthaṃ acari , carati , carissatī ’’ ti ( dha . sa .1066) evaṃ vuttehi navahi ākārehi sattesu , aṭṭhānakopavasena saṅkhāresu ca uppajjamāno sabbopi doso paṭighasaṃyojanaṃ nāma .

‘‘ SeyyohamasmiV0.102 , sadisohamasmi , hīnohamasmī ’’ ti evaṃ tīhi ākārehi pavatto sabbo māno mānasaṃyojanaṃ nāma .

Tattha seyyasseva sato puggalassa ‘‘ seyyohamasmi , sadiso , hīno ’’ ti ca tidhā māno uppajjati , tathā sadisahīnānampi .

Tattha seyyassa seyyamānova yāthāvamāno .

Tathā sadisassa sadisamāno , hīnassa hīnamāno ca .

Tiṇṇampi itare dve dve mānā ayāthāvamānāti ñātabbā .

Satthudhammasaṅghasikkhāsu , pubbantāparantatadubhayapaṭiccasamuppannesu ca kaṅkhatāvasena pavattā sabbāpi vicikicchā vicikicchāsaṃyojanaṃ nāma .

Gosīlagovatādīhi suddhīti gahaṇākārappavattā diṭṭhi eva sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ nāma .

Tadavasesā diṭṭhi diṭṭhisaṃyojananti gahetabbaṃ .

ParalābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanādīsuM0.137 asahanākārena pavattā issā issāsaṃyojanaṃ nāma .

Āvāsamacchariyaṃ kulalābhavaṇṇadhammamacchariyanti pañcavidhaṃ macchariyaṃ macchariyasaṃyojanaṃ nāma .

Sakalārāmepi hi pariveṇovarakādīsu vā vasanto tattha aññassa vattasampannassa pesalassa bhikkhuno āgamanaṃ na icchati , āgatassāpi khippaṃ gamanaññeva icchati , idaṃ āvāsamacchariyaṃ nāma .

Bhaṇḍanakārakādīnaṃ pana tattha vāsaṃ anicchato āvāsamacchariyaṃ nāma na hoti .

Attano pana upaṭṭhākakule vā ñātikule vā aññassa pesalassa upasaṅkamanaṃ anicchato kulamacchariyaṃ hoti , pāpapuggalassa anicchato pana na hoti .

So hi tesaṃ pasādabhedāya paṭipajjatīti .

Attanā labhanaṭṭhāne catupaccayaṃ labhante sīlavante disvā ‘‘ mā labhantū ’’ ti cintentassa lābhamacchariyaṃ hoti .

Yo pana saddhādeyyaṃ vinipāteti , pūtibhāvampi gacchantaṃ aññassa na detiV0.103 , taṃ labhantaṃ disvā ‘‘ sace imaṃ añño sīlavā labheyya , paribhogaṃ gaccheyyā ’’ ti cintentassa macchariyaṃ nāma natthi .

Vaṇṇo nāma attanā sadiso sarīravaṇṇopi guṇavaṇṇopi .

Tattha ‘‘ rūpavā pāsādiko ’’ ti parassa sarīravaṇṇaṃ ,‘‘ sīlavā , dhutavā ’’ tiādinā guṇavaṇṇañca attano vaṇṇabhaṇanaṭṭhāne vuccamānaṃ asahantassa duvidhaṃ vaṇṇamacchariyaṃ nāma hoti , apesalaṃ pana vipannaṃ pasaṃsitvā parisāsu upatthambhentaṃ disvā pāpagarahitāya asahantassa na hoti .

Dhammoti pariyattiyeva , na paṭivedho ariyānaṃ tattha macchariyābhāvā .

Pariyattiṃ pana guḷhaganthaṃ aññesaṃ akathetukāmassa dhammamacchariyaṃ nāma hoti , dhammānuggahena pana lolassaM0.138 , kālena samaṇo , kālena nigaṇṭhādi ca hutvā vicarantassa paveṇiāgataṃ tantiṃ ‘‘ saṇhasukhumaṃ dhammantaraṃ bhinditvā āluḷissati , amhākaṃ samayaṃ bhindissatī ’’ ti ca na dentassa , puggalānuggahena vā pakatiyā saṭhassa māyāvino ‘‘ saṇhasukhumadhammaṃ uggaṇhitvā aññaṃ byākaritvā nassissatī ’’ ti na dentassa ca dhammamacchariyaṃ na hoti .

Yathā ca bhikkhūnaṃ , evaṃ gahaṭṭhānampi pañcavidhaṃ macchariyaṃ yathānurūpaṃ ñātabbaṃ .

Saṅkhepato pana gahaṭṭhapabbajitānaṃ attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ nāmāti gahetabbaṃ .

Imesu ca saṃyojanesu diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyāni sotāpattimaggena pahīyanti , paṭigho anāgāmimaggena , kāmarāgo catūhipīti vattabbaṃ ,‘‘ tatiyenā ’’ ti pana vuttaṃ .

Mānabhavarāgaavijjā arahattamaggena .

Tattha ca ayāthāvamāno paṭhamamaggena pahīyatīti daṭṭhabbo , imesaṃ kāmarāgabhavarāgānaṃ lobhasabhāvattā diṭṭhisīlabbataparāmāsānaṃ micchādiṭṭhisabhāvattā sabhāvato aṭṭheva dhammā dasa saṃyojanā nāma jātā .

Ime dasa ṭhapetvā sesā lokiyalokuttaradhammā no saṃyojanā nāma .

Sesaṃ āsavadukasadisaṃ .

Saṃyojanadukaṃ paṭhamaṃ .

Ārammaṇabhāvaṃ upagantvā saṃyojanasaṃvaḍḍhanena saṃyojanānaṃ hitāti saṃyojaniyā , sāsavadhammā eva .

Tathā nīvaraṇiyāti etthāpi .

Na saṃyojaniyā asaṃyojaniyā , anāsavā .

Sesaṃ sāsavadukasadisameva .

Dutiyaṃ .

TatiyādayopiV0.104 āsavagocchake tatiyādisadisā eva , visesamattamevettha vakkhāma .

Tattha hi dvādasākusalacittāni saṃyojanasampayuttā nāma , uddhaccasahagato moho , sesacittarūpanibbānāni saṃyojanavippayuttā nāma .

Sesaṃ samameva .

Tatiyaṃ .

DasaM0.139 saṃyojanāni saṃyojanā ceva saṃyojaniyā ca nāma .

Tadavasesalokiyadhammā saṃyojaniyā ceva no ca saṃyojanā nāma .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Catutthaṃ .

Ye pana uddhaccavirahitesu ekādasasu akusalacittesu vicikicchāmohā dosamohā dosaissāmohā dosamacchariyamohā lobhamānamohā lobhadiṭṭhimohā cāti dve tayo ekato uppajjanti , te saṃyojanā ceva saṃyojanasampayuttā ca nāma .

Dvādasākusalacittāni ceva saṃyojanavajjitataṃsampayuttā ca saṃyojanasampayuttā ceva no ca saṃyojanā nāma .

Sesamidha anantaradukañca āsavagocchake pañcamachaṭṭhadukasadisameva .

Kevalaṃ āsavapadaṭṭhāne saṃyojanapadameva viseso .

Pañcamachaṭṭhadukāni .

Saṃyojanagocchakaṃ niṭṭhitaṃ .

Ganthagocchake yassa saṃvijjanti , taṃ cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ganthenti ghaṭentīti ganthā .

Tato aññe no ganthā .

Tattha abhijjhākāyagantho , byāpādo , sīlabbataparāmāso , idaṃsaccābhiniveso kāyaganthoti ime cattāro dhammā ganthā nāma .

Tattha abhijjhā eva nāmakāyaṃ vuttanayena ganthetīti abhijjhākāyagantho .

Evaṃ sesesupi .

Sabbaññubhāsitampi paṭikkhipitvā ‘‘ sassato loko , idameva saccaṃ , moghamaññan ’’ ti iminā ākārena abhinivisanato sīlabbataparāmāsavirahitā sabbāpi diṭṭhi idaṃsaccābhiniveso nāma .

Sesā vuttatthāva .

Imesu ca pacchimā dve ganthā paṭhamena maggena pahīyanti , byāpādo tatiyena , abhijjhā catūhipi .

Ime ca sabhāvato tayo dhammā cattāroM0.140 ganthā nāma jātā .

Ime pana ṭhapetvā sesā sabbe dhammā no ganthā nāma .

Ganthadukaṃ paṭhamaṃ .

ĀrammaṇakaraṇavasenaV0.105 ganthehi ganthitabbāti ganthaniyā .

Na ganthaniyā aganthaniyā .

Sesaṃ sāsavadukasadisameva .

Dutiyaṃ .

Mohamūlavajjitāni dasa akusalacittāni , diṭṭhivippayuttacittesu lobhaṃ , dosamūlesu ca dosaṃ ṭhapetvā taṃsampayuttā ca ganthasampayuttā nāma .

Yathāvutto lobho , doso , mohamūlāni , kusalābyākatāni cittāni , rūpanibbānāni ca ganthavippayuttā nāma .

Cetasikesu pana diṭṭhimānaissāmacchariyakukkuccathinamiddhāni ganthasampayuttā eva .

Dosavicikicchā , kusalābyākatā ca ganthavippayuttā eva , sesā dvidhāpi honti .

Tatiyaṃ .

Cattāro ganthā ganthā ceva ganthaniyā ca nāma .

Tadavasesā lokiyā ganthaniyā ceva no ca ganthā nāma .

Tathā cetasikesu ganthavajjitā akusalā , appamaññā ca , sesā cetasikā pana tathā ca na vattabbā ca , idha pana lokuttarā na vattabbā .

Catutthaṃ .

Diṭṭhi ganthāceva ganthasampayuttā ca nāma .

Lobho tathā ca na vattabbo ca , ganthasampayuttesu ganthe ṭhapetvā sesā ganthasampayuttā ceva no ca ganthā nāma .

Idha pana ganthavippayuttā na vattabbā .

Cetasikesu pana mānaissāmacchariyakukkuccathinamiddhāni ganthasampayuttā ceva no ca ganthā eva , mohāhirikānottappauddhaccāni tijātikā ca siyā , tathā navattabbā ca , sesā na vattabbā .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Pañcamaṃ .

Lokuttaravajjitā ganthavippayuttā ganthaniyā nāma .

Lokuttarā pana ganthavippayuttā aganthaniyā nāma .

Idha pana ganthasampayuttā na vattabbā .

Cetasikesu pana doso vicikicchāM0.141 karuṇā muditā ganthavippayuttā ganthaniyā eva , mohāhirikānottappauddhaccalobhā tathā na vattabbā ca , sesā kusalābyākatā dvidhāpi honti , tijātikā pana dvidhāpi na vattabbā ca , sesā akusalāpi na vattabbā ca .

Chaṭṭhaṃ .

Ganthagocchakaṃ niṭṭhitaṃ .

Oghayogagocchakāni sabbathā āsavagocchakasadisāni .

Padatthamattameva , hettha nāmamattañca visesoV0.106 .

Tattha yassa saṃvijjanti , taṃ vaṭṭasmiṃ ohananti osīdāpentīti oghā .

Ārammaṇaṃ katvā atikkamanīyato oghehi atikkamitabbāti oghaniyā .

Tathā yoganiyāti etthāpi .

Vaṭṭasmiṃ yojentīti yogā .

Sesaṃ tādisameva .

Oghayogagocchakāni niṭṭhitāni .

Nīvaraṇagocchake cittaṃ nīvaranti pariyonandhantīti nīvaraṇā .

Tattha kāmacchandanīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇanti ime cha nīvaraṇā nāma .

Tattha thinanti sappipiṇḍo viya avipphārikatāya cittassa ghanabhāvo , thaddhatāti attho .

Medhatīti middhaṃ , akammaññabhāvo , pacalāyikabhāvakaroti attho .

Idañca sekhaputhujjanānaṃ niddāya pubbabhāge , aparabhāge ca pacalāyanahetukaṃ uppajjati , na niddokkamanakāle .

Khīṇāsavānampi hi karajakāyassa dubbalabhāvena asammissabhavaṅgasantativasena niddokkamanaṃ hoti , taṃ pana tesaṃ thinamiddhahetukaṃ na hoti , itaresameva hoti .

KeciM0.142 pana rūpameva ‘‘ middhan ’’ ti vadanti , taṃ na yuttaṃ ,‘‘ thinamiddhanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañcā ’’ ti arūpadhammehi sampayogavacanato arūpameva .

Akusalañca ‘‘ thinamiddhanīvaraṇassa pahīnattā ’’ tiādipahānavacanato .

Akusalā eva hi pahātabbā , tasmā āruppepi cetaṃ uppajjati .

‘‘ Nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati na purejātapaccayā ’’ ti ( paṭṭhā .3.8.8) etassa vibhaṅge ‘‘ āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhauddhaccaavijjānīvaraṇan ’’ ti ( paṭṭhā .3.8.8) sabbaṃ vitthāretabbaṃ .

‘‘ Soppaṃ pacalāyikā ’’ ti ( dha . sa .1163) padabhājanīye panassa phalūpacārena vuttanti veditabbaṃ .

Thinaṃ middhañcāti idaṃ dvayaṃ nīvaraṇaṭṭhāne ekanīvaraṇaṃ vuttaṃ , tathā uddhaccakukkuccañcāti idaṃ dvayaṃ .

Tattha kukkuccanti ‘‘ akataṃ vata me kalyāṇaṃ , kataṃ pāpan ’’ tiādinā uppajjamāno vippaṭisāro .

Tenevassa padabhājanīye ‘‘ cetaso vippaṭisāro manovilekho ’’ ti ca vuttaṃ .

‘‘ Akappiye kappiyasaññitā ’’ tiādi pana kukkuccamūladassanatthaṃ .

Evaṃsaññitāya hi kate vītikkame pacchā ‘‘ duṭṭhu mayā katan ’’ ti sudinnādīnaṃ viya vippaṭisāro uppajjati .

Yaṃ pana vinaye ‘‘ atha kho āyasmā sāriputto … pe … kukkuccāyanto na paṭiggahesī ’’ ti ( pāci .204) kukkuccaṃ āgataṃ , taṃ nīvaraṇakukkuccaṃV0.107 .

Na hi arahato nīvaraṇaṃ atthi , nīvaraṇavatirūpakaṃ pana ‘‘ kappati , na kappatī ’’ ti vīmaṃsanasaṅkhātaṃ vinayakukkuccaṃ nāmetanti veditabbaṃ .

Sesanīvaraṇāni vuttatthāni eva .

Imesu ca kukkuccavicikicchā paṭhamena maggena pahīyanti , byāpādo tatiyena , thinamiddhuddhaccāvijjā catutthena , kāmacchando catūhipīti vattabbaṃ ,‘‘ tatiyenā ’’ ti pana vuttaṃ .

Ime ca sabhāvato aṭṭha dhammā cha nīvaraṇā nāma jātā , ime pana ṭhapetvā sesā no nīvaraṇā nāma .

Nīvaraṇadukaṃ paṭhamaṃ .

DutiyaṃM0.143 sāsavadukasadisameva .

Dvādasa akusalacittāni nīvaraṇasampayuttā nāma .

Sesacittarūpanibbānāni nīvaraṇavippayuttā nāma .

Cetasikesu akusalā nīvaraṇasampayuttāva , kusalābyākatā nīvaraṇavippayuttāva , sesā dvidhāpi honti .

Tatiyaṃ .

Cha nīvaraṇā nīvaraṇā ceva nīvaraṇiyā ca nāma .

Sesā lokiyā nīvaraṇiyā ceva no ca nīvaraṇā nāma .

Lokuttarā na vattabbā .

Sesaṃ āsavagocchake catutthasadisameva .

Catutthaṃ .

Cha nīvaraṇā nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca nāma .

Tadaññe nīvaraṇasampayuttā pana nīvaraṇasampayuttā ceva no ca nīvaraṇā nāma .

Tathā cetasikesu nīvaraṇavirahitā akusalā , tijātikā pana tathā ca na vattabbā ca , kusalābyākatā na vattabbāva .

Idha pana nīvaraṇavippayuttā sabbe na vattabbā .

Pañcamaṃ .

Lokuttaravajjitā nīvaraṇavippayuttā nīvaraṇiyā nāma .

Lokuttarā nīvaraṇavippayuttā anīvaraṇiyā nāma .

Idha pana nīvaraṇasampayuttā na vattabbā .

Cetasikesu pana karuṇāmuditā nīvaraṇavippayuttā nīvaraṇiyāva , kusalābyākatā dvidhāpi honti , tijātikā tathā ca na vattabbā ca , akusalā pana na vattabbāva .

Chaṭṭhaṃ .

Nīvaraṇagocchakaṃ niṭṭhitaṃ .

Parāmāsagocchake dhammānaṃ yathābhūtaṃ aniccādiākāraṃ atikkamitvā ‘‘ niccan ’’ tiādivasenaV0.108 pavattamānā parato āmasantīti parāmāsā .

Micchādiṭṭhi .

Bahuvacananiddese kāraṇaṃ vuttameva .

Tadaññe sabbe dhammā no parāmāsā nāma .

Parāmāsadukaṃ paṭhamaṃ .

ParāmāsehiM0.144 ārammaṇakaraṇavasena parāmaṭṭhattā parāmaṭṭhā .

Sesaṃ āsavadukasadisameva .

Dutiyaṃ .

Diṭṭhisampayuttacittesu diṭṭhivirahitā dhammā parāmāsasampayuttā nāma .

Sesacittarūpanibbānāni parāmāsavippayuttā nāma .

Idha pana diṭṭhi na vattabbā , sesacetasikesu pana mānadosaissāmacchariyakukkuccavicikicchā , kusalābyākatā ca parāmāsavippayuttā eva , sesā dvidhāpi honti .

Tatiyaṃ .

Diṭṭhi eva parāmāsā ceva parāmaṭṭhā ca nāma .

Sesalokiyā parāmaṭṭhā ceva no ca parāmāsā nāma .

Idha pana lokuttarā na vattabbā .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Catutthaṃ .

Imasmiṃ pana gocchake ‘‘ parāmāsā ceva dhammā parāmāsasampayuttā cā ’’ ti ayaṃ duko na labbhati .

Na hi diṭṭhi diṭṭhiyā sampayujjati .

Pacchimaduke lokuttaravajjitā parāmāsavippayuttā parāmaṭṭhā nāma .

Lokuttarā parāmāsavippayuttā aparāmaṭṭhā nāma .

Idha pana parāmāso , taṃsampayuttā ca na vattabbā .

Sesaṃ vuttanayameva .

Parāmāsagocchakaṃ niṭṭhitaṃ .

Mahantaradukesu ārammaṇaṃ aggahetvā appavattito saha ārammaṇenāti sārammaṇā , cittacetasikā .

Natthi ārammaṇametesanti anārammaṇā , rūpanibbānāni .

Sārammaṇadukaṃ .

Cintanaṭṭhena cittaṃ , cittatāya vā cittaṃ .

Taṃ hi vatthudvārārammaṇakiccādibhedato , atītādibhedato ca attano vicittatāya cittanti vuccati cittakaraṇatāya vā .

Lokasmiṃ hi cittakammato uttaritaraṃ cittaṃ nāma natthi , tasmimpi caraṇaṃM0.145 nāma cittaṃ aticittaṃ hoti .

Yaṃ vā panaññampi loke sippajātaṃ , sabbaṃ taṃ citteneva karīyati .

Evaṃ tassa tassa cittassa nipphādakaṃV0.109 cittampi tatheva cittaṃ hoti .

Yathā cintitassa vā anavasesassa anipphajjanato tatopi cittameva cittataraṃ , tathā yadetaṃ devamanussanirayatiracchānabhedāsu gatīsu kusalākusalakammanānattaṃ , tena tāsu gatīsu apadadvipadādiuccattanīcattādinānattaṃ , tasmiṃ tasmiṃ attabhāve dīgharassathūlāthūlasuvaṇṇadubbaṇṇādilābhālābhādi cāti evamādi ajjhattaṃ cittaṃ , bahiddhā ca pathavīpabbatatiṇarukkhalatādidevabrahmavimānakapparukkhādibhūtaṃ kammapaccayaṃ cittaṃ , tampi citteneva kataṃ , tato cittameva cittataraṃ cintitaniyāmena sabbākārassa asambhavato .

Evaṃ cintanaṭṭhena , cittavicittaṭṭhena , cittakaraṇaṭṭhena ca ‘‘ cittan ’’ ti viññāṇaṃ veditabbaṃ , tadeva viññāṇaṃ cittaṃ nāma .

Cetasikarūpanibbānāni no cittā nāma .

Cittadukaṃ .

Avippayogavasena cetasi niyuttā cetasikā , phassādayo dvipaññāsa dhammā .

Cittarūpanibbānāni acetasikā nāma .

Cetasikadukaṃ .

Cetasikā eva cittasampayuttā nāma .

Rūpanibbānāni cittavippayuttā nāma , idha pana cittaṃ na vattabbaṃ .

Cittasampayuttadukaṃ .

Nirantarabhāvūpagamanatāya uppādato yāva bhaṅgācittena saṃsaṭṭhāti cittasaṃsaṭṭhā .

Ekato vattamānāpi nirantarabhāvaṃ anupagamanatāya cittena visaṃsaṭṭhāti cittavisaṃsaṭṭhā .

Sesaṃ anantaradukasadisameva .

Cittasaṃsaṭṭhadukaṃ .

Samuṭṭhahanti etenāti samuṭṭhānaṃ , cittaṃ samuṭṭhānaṃ etesanti cittasamuṭṭhānā , cetasikāni ceva cittajarūpakalāpā caM0.146 .

Cittaṃ , pana acittajarūpakalāpā , nibbānañca no cittasamuṭṭhānā nāma .

Cittasamuṭṭhānadukaṃ .

Saha bhavantīti sahabhuno , cittena sahabhuno cittasahabhuno , cetasikāni ceva kāyavacīviññattiyo ca .

Cittaṃ , pana viññattivajjitarūpanibbānāni ca no cittasahabhuno nāma .

Cittasahabhudukaṃ .

AnuparivattantītiV0.110 anuparivattino , kiṃ anuparivattanti ?

Cittaṃ , cittassa anuparivattino cittānuparivattino .

Sesaṃ anantaradukasadisameva .

Cittānuparivattidukaṃ .

Ito pare pana tayo dukā cetasikadukasadisāva , kevalaṃ padatthamattameva viseso .

Tattha cittasaṃsaṭṭhā ca te cittasamuṭṭhānā eva cāti cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā .

Cittasaṃsaṭṭhā ca te cittasamuṭṭhānā ca cittasahabhuno eva cāti cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno , cittasaṃsaṭṭhā ca te cittasamuṭṭhānā ca cittānuparivattino eva cāti cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Tadanantare pana ajjhattikaduke ajjhattajjhattaṃ ajjhattattike vuttavasena ajjhattāva ajjhattikā .

Pasādarūpacittasaṅkhātāni cha ajjhattikāni āyatanāni .

Tato bahibhūtā bāhirā .

Sesarūpacetasikanibbānapaññattisaṅkhātāni cha bāhirāyatanāni , idha pana paññattiyopi labbhanti .

Ajjhattikadukaṃ .

Upādiyanteva bhūtāni , na bhūtā viya upādiyantīti upādā , catuvīsati upādārūpāni eva .

Na upādiyantīti no upādā , catumahābhūtacittacetasikanibbānāni .

Upādādukaṃ .

Dvattiṃsa lokiyavipākacittāni , kammajarūpañca upādinnā nāma .

Sesalokiyalokuttarāni , nibbānañca anupādinnā nāmaM0.147 .

Sesaṃ upādinnupādāniyattike vuttānusārena ñātabbaṃ .

Upādinnadukaṃ .

Mahantaradukā niṭṭhitā .

Upādānagocchakebhusaṃ ādiyantīti upādānā , daḷhaggāhaṃ gaṇhantīti attho .

Daḷhattho hi ettha upa-saddo ‘‘ upāyāso ’’ tiādīsu viya .

Tato aññe no upādānā .

Tattha kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti ime upādānā nāma .

Tattha vatthukāmesu uppanno kilesakāmova vuttanayena upādānanti kāmupādānaṃ .

Evaṃ sesesupi .

Tattha vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi attavādupādānaṃ nāma .

Sesāni pubbe vuttāneva .

Pacchimāni panettha tīṇi upādānāni tathāpavattadiṭṭhi eva .

Tāni ca paṭhamena maggena pahīyanti , kāmupādānaṃ catūhipiV0.111 .

Ime ca sabhāvato dve dhammā vibhāgato caturupādānā nāma jātā .

Ime pana ṭhapetvā sesā sabbe dhammā no upādānā nāma .

Upādānadukaṃ paṭhamaṃ .

Upādāniyaduko saṃyojaniyadukasadisova .

Dutiyaṃ .

Aṭṭhalobhasahagatacittāni , taṃsampayuttesu diṭṭhivippayuttalobhaṃ ṭhapetvā sesā ca upādānasampayuttā nāma .

Diṭṭhivippayuttalobhadosamohamūlāni , kusalābyākatāni ca cittāni , rūpanibbānāni ca upādānavippayuttā nāma .

Cetasikesu pana diṭṭhimānā upādānasampayuttāva , dosaissāmacchariyakukkuccavicikicchā , kusalābyākatā ca upādānavippayuttā eva .

Sesā duvidhāpi honti .

Tatiyaṃ .

Cattāri upādānāni upādānā ceva upādāniyā ca nāma .

Tadavasesā lokiyā upādāniyā ceva no caM0.148 upādānā nāma .

Idha pana lokuttarā na vattabbā .

Sesaṃ vuttanayameva .

Catutthaṃ .

Pañcamachaṭṭhadukā pāṭhato ganthagocchake pañcamachaṭṭhadukasadisāva , kevalaṃ pañcamaduke ‘‘ cetasikesu māno upādānasampayutto ceva no ca upādāno eva , mohāhirikānottappauddhaccathinamiddhāni tijātikāni tathā ca na vattabbā cā ’’ ti idañca , chaṭṭhaduke ‘‘ cetasikesu dosaissāmacchariyakukkuccavicikicchā appamaññā upādānavippayuttā upādāniyā eva , mohāhirikānottappauddhaccalobhathinamiddhāni tathā ca na vattabbāni cā ’’ ti ettakameva pāṭhato viseso , atthato pana nāmamattakova viseso .

Seso suviññeyyova .

Pañcamachaṭṭhāni .

Upādānagocchakaṃ niṭṭhitaṃ .

Kilesagocchake saṃkiliṭṭhattike vuttanayena padattho veditabbo .

Lobho doso moho māno diṭṭhi vicikicchā thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime dasa dhammā kilesā nāma .

Ime ca vuttatthā eva , idha pana lobho , hetuganthanīvaraṇaupādānagocchakesu lobho ca nippadesato catumaggavajjhopi ekeneva koṭṭhāsena ṭhito , sesagocchakesu so sabbopi lobho ‘‘ kāmāsavo bhavāsavo ’’ tiādināV0.112 dve dve koṭṭhāsā hutvā ṭhito , iminā pana aṭṭhakathāvacanenāpi bhavāsavādibyatiritto sabbo catumaggavajjhopi rāgo kāmāsavādīsu saṅgahito .

Kāmacchandanīvaraṇaṃ pana bhavarāgopi na pañcakāmaguṇikarāgamattovāti paññāyati ,‘‘ āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇan ’’ tiādipāḷito ( paṭṭhā .3.8.8) cetaṃ daṭṭhabbaṃ pañcakāmaguṇikarāgassa rūpārūpabhūmīsu anuppajjanato .

ImesuM0.149 ca kilesesu diṭṭhivicikicchā paṭhamena maggena pahīyanti , doso tatiyena , lobhādayo catūhipi .

Ime pana dasa dhamme ṭhapetvā sesā no kilesā nāma .

Kilesadukaṃ paṭhamaṃ .

Saṃkilesikaduko sāsavadukasadisova .

Dutiyaṃ .

Saṃkiliṭṭhaduko , kilesasampayuttaduko cāti dvepi samānatthāva .

Te ca nīvaraṇagocchake tatiyadukasadisāva .

Tatiyacatutthāni .

Dasa kilesā kilesā ceva saṃkilesikā ca nāma .

Sesā lokiyadhammā saṃkilesikā ceva no ca kilesā nāma .

Idha pana lokuttarā na vattabbā .

Sesaṃ nīvaraṇagocchake catutthadukasadisameva .

Pañcamaṃ .

Chaṭṭhasattamadukānipi aññamaññaṃ samānatthāneva .

Tāni chaṭṭhasattamāni nīvaraṇagocchake yathākkamaṃ pāṭhato pañcamachaṭṭhadukasadisāni , atthato pana nāmamattakova viseso .

Seso suviññeyyo .

Chaṭṭhasattamaaṭṭhamāni .

Kilesagocchakaṃ niṭṭhitaṃ .

Piṭṭhidukesu ādito cattāro dukā dassanenapahātabbattike , dassanenapahātabbahetuke ca vuttanayena veditabbā .

Kevalaṃ pana tattha paṭhamattike vuttesu dassanenapahātabbe dhamme ṭhapetvā sesā idha paṭhamadukassa dutiyapade dassanenapahātabbesu pavisanti , bhāvanāyapahātabbe ṭhapetvā sesā idha dutiyaduke nabhāvanāyapahātabbesu pavisanti .

Tattha ca dutiyattike vuttesu dassanenapahātabbahetuke ṭhapetvāV0.113 sesā idha tatiyaduke nadassanenapahātabbahetuke , bhāvanāyapahātabbahetuke ca ṭhapetvā sesā idha catutthaduke nabhāvanāyapahātabbahetukesu pavisanti .

PadatthoM0.150 ca dassanena pahātabbo hetu etesaṃ atthīti dassanenapahātabbahetukā .

Evaṃ bhāvanāyapahātabbahetukāti etthāpi attho veditabbo .

Evaṃ hi sati ahetukānaṃ aggahaṇaṃ siyāti ettakameva viseso .

Tikadvayameva hi bhagavā desanāvilāsena cattāro duke katvā desesi .

Sesaṃ tādisameva .

Cattāro dukā niṭṭhitā .

Pañcapaññāsasavitakkacittesu vitakkavirahitā cittacetasikā dhammā savitakkā nāma .

Vitakko , pana sesacittarūpanibbānāni ca avitakkā nāma .

Pañcamaṃ .

Chasaṭṭhiyā savicāracittesu vicāravirahitā dhammā savicārā nāma .

Vicāro , pana sesacittarūpanibbānāni ca avicārā nāma .

Sesaṃ idha , anantare vuttaduke ca vitakkattike vuttānusārena ñātabbaṃ .

Chaṭṭhaṃ .

Ito paresu sappītikaduko , pītisahagataduko ca samānatthāva , te ca sukhasahagataupekkhāsahagatadukā cāti cattāropi dukā pītittike vuttanayāva .

Kevalaṃ panetesaṃ dukānaṃ paṭhamaṃ padaṃ tattha pavisati , pītittike itarītarapadadvayasaṅgahitā , asaṅgahitā ca sabbe atthā heṭṭhā vuttanayenettha dukānaṃ dutiyapadesu atthato saṅgahitā , ime ca nippadesadukāti ayameva viseso .

Sattamaaṭṭhamanavamadasamā .

Tadanantaresu kāmāvacarāti ettha ‘‘ heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve anto karitvā yaṃ tasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā ’’ ti evaṃ ( dha . sa .1287) pāḷiyaṃ paricchinnānaṃ catunnaṃ apāyānaṃ , manussānaṃ , channaṃ devalokānañca vasena okāsato ekādasavidho kāmabhavoM0.151 ‘‘ kāmo ’’ ti vuccati uttarapadalopena yathā ‘‘ rūpūpapattiyā ’’ tiādīsu rūpabhavo ‘‘ rūpan ’’ ti .

Tasmiṃ kāme avacaranti pavattantīti kāmāvacarā .

Yebhuyyato cetaṃ vuttaṃ rūpārūpesu cetesañca idha pavattito ‘‘ thalacarā ’’ tiādīsu viya .

Kāmabhavasaṅkhāte vā kāme paṭisandhiṃ avacārentītipi kāmāvacarā , kusalākusalāniV0.114 .

Uddhaccasahagatacittaṃ pana abyākatacittasadisaṃ .

Tadāyattatāya , ārammaṇakaraṇavasena vā kilesakāmo ettha avacaratītipi kāmāvacaraṃ .

Kāmañcesa rūpārūpāvacaradhammesupi avacarati , ruḷhito pana ‘‘ vadatīti vaccho ’’ tiādīsu viya ime eva ‘‘ kāmāvacarā ’’ ti vuccanti .

Apica kāmataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhāti ettha vuttakāmataṇhāsaṅkhāto kāmo ettha avacaratītipi kāmāvacarā .

Evaṃ brahmānaṃ vimānābharaṇādīsu chandarāgassāpi kāmataṇhābhāvo siddho , rūpataṇhāvisayānampi ca brahmānaṃ kammajarūpādīnaṃ kāmataṇhāyapi visayatāya kāmāvacaratā siddhā hoti .

Na rūpārūpāvacarānaṃ tadabhāvato tadaññe na kāmāvacarā .

Iminā nayena rūpāvacarādidukānampi padattho yathārahaṃ ñātabbo .

Tattha catupaññāsa kāmāvacaracittāni , sabbañca rūpaṃ kāmāvacarā nāma .

Sesacittanibbānāni na kāmāvacarā nāma .

Cetasikesu vattabbaṃ pariyāpannaduke eva āvi bhavissati .

Ekādasamaṃ .

Pannarasa rūpāvacaracittāni rūpāvacarā nāma .

Sesacittarūpanibbānāni na rūpāvacarā nāma .

Dvādasamaṃ .

Dvādasa arūpāvacaracittāni arūpāvacarā nāma .

Sesacittarūpanibbānāni na arūpāvacarā nāma .

Terasamaṃ .

Tebhūmakavaṭṭe pariyāpannā antogadhāti pariyāpannā , lokiyadhammāva .

Tattha na pariyāpannāti apariyāpannā , lokuttarā .

Cetasikesu pana kāmāvacarādidukānaṃ catunnampiM0.152 sādhāraṇo vinicchayo evaṃ veditabbo – akusalacetasikā kāmāvacarāva , appamaññā kāmarūpāvacarā , viratiyo pana kāmāvacarapariyāpannā , vitakkavicārapītiyo pana kāmarūpāvacarapariyāpannā , sesā catubhūmakāti .

Cuddasamaṃ .

Vaṭṭamūlaṃ chindantā nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā vaṭṭato nīyantīti niyyānikā , cattāri lokuttaramaggacittāni .

Iminā lakkhaṇena na niyyantīti aniyyānikā , sesacittarūpanibbānāni .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Pañcadasamaṃ .

CutiyāV0.115 vā attano vā pavattiyā anantaraṃ phaladāne niyatattā niyatā , micchattaniyatā , sammattaniyatā ca .

Tathā aniyatattā aniyatā , sesadhammā .

Sesaṃ vuttanayameva .

Soḷasamaṃ .

Aññe dhamme uttaranti atikkamantīti uttarā , attānaṃ uttarituṃ samatthehi saha uttarehīti sauttarā , lokiyāva .

Natthi etesaṃ uttarāti anuttarā , lokuttarā .

Sattarasamaṃ .

Raṇanti kandanti etehīti raṇā , yehi abhibhūtā sattā nānappakārato paridevanti , tesaṃ akusalamūlānaṃ etaṃ adhivacanaṃ , tehi sampayogavasena , pahānekaṭṭhatāvasena ca saha raṇehīti saraṇā .

Etenākārena natthi etesaṃ raṇāti araṇā .

Tattha dvādasa akusalacittāni saraṇā nāma .

Saraṇadhammesu cettha lobhadosamohā raṇā ceva saraṇā ca , tesu lobhadosā moheneva sampayogato saraṇā , tathā vicikicchuddhaccasahagatacittaṃ , taṃsampayuttā ca .

Moho pana tesu sampayogato saraṇo , diṭṭhisampayuttarāgena , pana bhavarāgena ca raṇabhūtena pahānekaṭṭhatāvaseneva saraṇoM0.153 .

Lobhadosamohamūlasampayuttesu pana moho lobhena ceva dosena ca , sesā lobhamohena ceva dosamohena ca sampayogato saraṇāti veditabbā .

Sabbāni kusalābyākatacittāni , rūpanibbānāni ca araṇā nāma .

Cetasikesu pana akusalā saraṇāva , kusalābyākatā araṇāva , tijātikā pana dvidhāpi hontīti .

Aṭṭhārasamaṃ .

Piṭṭhidukā niṭṭhitā .

Abhidhammadukamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .

Suttantikadukamātikatthavaṇṇanā

Suttantikadukesu vedeti , vividhena vā ākārena jānātīti vijjā , vipassanāñāṇamanomayiddhichaabhiññāvasappavattā paññā , tasmiṃ vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vijjāsabhāveV0.116 vattantīti vijjābhāgino .

Tā eva vijjā , taṃ vā vijjaṃ sampayogavasena bhajantītipi vijjābhāgino , aṭṭhavidhavijjāsampayuttadhammā .

Tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā , sesā vijjābhāginoti evaṃ vijjāpi vijjāsampayuttadhammāpi vijjābhāginotveva veditabbā , idha pana vijjāsampayuttā dhammāva adhippetā .

Na vijānātīti avijjā , catusaccacchādakavasena catubbidho moho , tasmiṃ avijjābhāge avijjākoṭṭhāse avijjāsabhāve vattantīti avijjābhāgino .

Tā eva avijjā , taṃ vā avijjaṃ sampayogavasena bhajantītipi avijjābhāgino , avijjāsampayuttadhammā .

Evaṃ avijjāpi avijjāsampayuttadhammāpi avijjābhāginotveva veditabbā , idha pana avijjāsampayuttadhammāva adhippetā .

Tattha arahattamaggacittaṃ , paññāvirahitataṃsampayuttā ca vijjābhāgino ca ñāṇasampayuttakāmāvacarajavanāni , ñāṇavirahitataṃsampayuttāM0.154 ca vipassanābhāvena pavattiyaṃ vijjābhāgino , aññadā na vattabbā .

Rūpāvacaracatutthajjhānikajavanacittāni , paññāvirahitataṃsampayuttā ca manomayiddhibhāvena ca pañcābhiññābhāvena ca pavattiyaṃ vijjābhāgino , aññadā na vattabbā .

Tattha dvādasākusalacittāni , avijjāvirahitataṃsampayuttā ca avijjābhāginova , idha pana avijjā , sesacittarūpanibbānāni ca na vattabbāva .

Cetasikesu pana mohaappamaññā na vattabbāva , sesā kusalābyākatā siyā vijjābhāgino , siyā na vattabbā , tijātikā dvidhāpi na vattabbā ca .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Paṭhamaṃ .

Puna anajjhottharaṇavasena kilesandhakāraṃ viddhaṃsetuṃ asamatthatāya vijju upamā etesanti vijjūpamā , ādito tīsu maggesu ñāṇaṃva .

Nissesaṃ viddhaṃsanasamatthatāya vajiraṃ upamā etesanti vajirūpamā , arahattamagge ñāṇaṃ .

Yathā hi meghandhakāre maggapaṭipannassa paṭicchādanaandhakāraṃ vidhamitvā vijjuyā uppannakkhaṇe cātudisā maggā pākaṭā honti , vijjuyā niruddhāya puna andhakāro ottharitvā maggaṃ paṭicchādeti , evaṃ vipassanāyānikassa yathāsakaṃ saccacchādakakilesandhakāraṃ vidhamitvā tīsu maggesu yathākkamaṃ uppannesu cattāri saccāni pākaṭāni honti , tesu niruddhesu puna avasiṭṭhakilesandhakāro catusaccaṃ paṭicchādeti , tasmā tīsu maggesu paññā vijjūpamā vuttā .

Yathā pana vajirassa abhejjo pāsāṇo nāma natthi , tañca nissesato vajiraṃ khepeti , vajirena ca gatamagge pāsāṇassa punaV0.117 pākatikabhāvo natthi , evaṃ arahattamaggañāṇassa avajjhakileso nāma natthi , tañca nissesato arahattamaggañāṇaṃ khepeti , tena ca khepite kilese avasiṭṭhakilesābhāvato tassa puna paccudāvattanaṃ nāma natthi , tasmāM0.155 catutthamagge paññā vajirūpamā vuttā .

Paññā eva hettha siyā vijjūpamā , siyā na vattabbā ca hoti .

Sesacetasikacittarūpanibbānāni pana sabbāni na vattabbāneva .

Dutiyaṃ .

Bālesu ṭhitattā , yattha ṭhitā tadupacārena bālā , bālakarattā vā bālā , dvādasākusalacittāni .

Idha pana ahirikañca anottappañca bālā nāma .

Paṇḍitesu ṭhitattā paṇḍitā , paṇḍitakarattā vā paṇḍitā , ekavīsati kusalacittāni .

Idha pana hirī ca ottappañca paṇḍitā nāma .

Sesacittarūpanibbānāni na vattabbāni .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Tatiyaṃ .

Kaṇhāti kāḷakā , cittassa apabhassarabhāvakaraṇā .

Sukkāti odātā , pabhassarabhāvakaraṇā .

Sesaṃ sabbaṃ bāladukasadisameva .

Catutthaṃ .

Idha ceva samparāye ca tapentīti tapanīyā .

Na tapanīyā atapanīyā .

Sesaṃ bāladukasadisameva .

Pañcamaṃ .

‘‘ Sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhako ’’ tiādayo viya vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattā adhivacanā nāma .

Nāmadheyyanti tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ nāmāni .

Tāni catubbidhāni sāmaññanāmaṃ guṇanāmaṃ kittimanāmaṃ opapātikanāmanti .

Tattha paṭhamakappikesu mahājanena sammannitvā ṭhapitattā ‘‘ mahāsammato ’’ ti rañño nāmanti evarūpaṃ sāmaññanāmaṃ nāma .

‘‘ Dhammakathiko paṃsukūliko kāḷo rasso ’’ ti evarūpaṃ guṇato āgataṃ ,‘‘ bhagavā arahaṃ sammāsambuddho ’’ tiādīnipi tathāgatassa anekāni nāmasatāni guṇanāmaṃ nāma .

Yaṃ pana jātassa kumārassa ñātakā kappetvā pakappetvā ‘‘ ayaṃ asuko nāmā ’’ ti nāmaṃ karonti , idaṃ kittimanāmaṃM0.156 nāma .

Yā pana purimapaññatti aparapaññattiyaṃ nipatati , seyyathidaṃ – purimakappepi cando cando eva , etarahipi anāgatepi cando eva .

Tathā ‘‘ sūriyo samuddo pathavī rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ nibbānan ’’ tievamādi opapātikanāmaṃ nāma .

Tāni puna vijjamānapaññatti avijjamānapaññatti vijjamānenaavijjamānapaññatti avijjamānenavijjamānapaññattiV0.118 vijjamānenavijjamānapaññatti avijjamānenaavijjamānapaññattīti evaṃ nāmapaññattivasena chabbidhāni honti .

Tattha paramatthato upalabbhamānā yathāvuttadvāsattatividhā nāmarūpadhammā vijjamānā nāma , tesaṃ pakārehi ñāpanato paññatti vijjamānapaññatti nāma ,‘‘ cittaṃ phasso pathavī rūpaṃ nibbānan ’’ tiādayo paramatthavācakā saddā .

Upādinnanāmarūpadhamme pana upādāya paññattā sattapuggalaitthipurisadevamanussatiracchānādibhedā , anupādinnarūpadhamme upādāya paññattā bhūmipabbatarukkhasakaṭacandasūriyanakkhattadisākālakasiṇādibhedā ca paramatthato anupalabbhamānā avijjamānā nāma , tesaṃ paññatti avijjamānapaññatti nāma .

Tathā ‘‘ attā bhūmī ’’ tiādayo atthapaññattivācakā saddā ca cittasantativaṇṇupagantiādi vijjamānatthavācakā saddā vijjamānenaavijjamānapaññatti nāma .

‘‘ Purisassa cittaṃ , meghavaṇṇo ’’ tiādīsu avijjamānenavijjamānapaññatti nāma .

‘‘ Cittalahutā pathavīgandho ’’ tiādi vijjamānenavijjamānapaññatti nāma .

‘‘ Manussasarīraṃ rukkhasākhā ’’ tiādi avijjamānenaavijjamānapaññatti nāma .

Evaṃ chabbidhāpi cetā adhippāyaṃ viññāpetukāmatācittasamuṭṭhāpitasaviññattisaddānusārena ñātasaṅketassa sotaviññāṇavīthianantaraṃ uppannehi manodvārikaviññāṇehi ‘‘ imassedaṃ nāman ’’ ti anekasaddesu ekattamāropetvā vavatthāpitā atthābhimukhaṃ namanato pakārehi atthassa ñāpanato ‘‘ nāmapaññattī ’’ ti vuccanti , tesaṃM0.157 adhivacanānaṃ pathā atthā adhivacanapathā , sammutiparamatthabhedā sabbe dhammā saddavacanīyasabhāvā .

Chaṭṭhaṃ .

Ito paraṃ dve dukā adhivacanadukasadisāva , kevalaṃ padatthamattameva viseso .

Tattha abhisaṅkharontīti saṅkhārāti evaṃ niddhāretvā sahetukaṃ katvā vuccamānā nirutti nāma ,‘‘ takko vitakko saṅkappo ’’ ti evaṃ tena tena pakārena ñāpanato paññatti nāma , yathāvuttanāmapaññattiyova .

Na hi adhivacananiruttipaññattīsu atthato kocipi bhedo atthi , nibbattinimittabhedadassanatthaṃ pana nesaṃ vibhāgena padattho dassito .

Imesu ca tīsu dukesu paññattisahitā sabbe dhammā labbhanti , anantare nāmarūpaduke paññattirahitāti ime cattāro dukā imesu suttantikadukesu nippadesā , sesā pana aṭṭhatiṃsāpi sappadesāti veditabbā .

Sattamaṭṭhamāni .

Nāmakaraṇaṭṭhena , namanaṭṭhena , nāmanaṭṭhena ca nāmaṃ , arūpakkhandhanibbānāni .

Tāni hi sabbadāpiV0.119 vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ nibbānanti opapātikanāmavasena attano nāmaṃ karontāva pavattanti candasūriyādayo viya .

Na hi tesaṃ sāmaññaguṇakittimavasena nāmakaraṇakiccaṃ atthīti .

Evaṃ nāmakaraṇaṭṭhena nāmaṃ veditabbaṃ .

Ārammaṇābhimukhaṃ pana namanaṭṭhena , aññamaññaṃ tattha nāmanaṭṭhena ca cattāro arūpakkhandhāva nāmaṃ .

Nibbānaṃ pana ārammaṇādhipatipaccayatāya attani anavajjadhammānaṃ nāmanaṭṭheneva nāmaṃ veditabbaṃ .

Ruppanaṭṭhena rūpaṃ , rūpakkhandho .

Navamaṃ .

Avijjāti dukkhādipaṭicchādako sabbo moho .

Bhavataṇhāti bhavapatthanāvasena pavatto lobho .

Tathā appavatto panettha lobho , sesacetasikacittarūpanibbānāni ca na vattabbāni .

Ito paraṃ pana evaṃ navattabbavibhāgaṃ adassetvā padatthasarūpamattameva dassayissāma , dassitāvasesā na vattabbāti gahetabbā .

Dasamaṃ .

BhavoM0.158 vuccati sassataṃ .

‘‘ Bhavissati attā ca loko cā ’’ ti sassatavasena uppajjanakadiṭṭhi bhavadiṭṭhi nāma .

Vibhavo vuccati ucchedo .

‘‘ Na bhavissati attā ca loko cā ’’ ti ucchedavasena uppajjanakadiṭṭhi vibhavadiṭṭhi nāma .

Ubhayenāpi micchādiṭṭhi gahitā .

Tathā anantaresupi tīsu dukesu .

Ekādasamaṃ .

Khandhapañcakaṃ ‘‘ attā ca loko cā ’’ ti gahetvā ‘‘ sassato attā ca loko cā ’’ ti pavattā diṭṭhi sassatadiṭṭhi nāma .

Tathā ‘‘ ucchijjissatī ’’ ti pavattā diṭṭhi ucchedadiṭṭhi nāma .

‘‘ Antavā ’’ ti pavattā antavādiṭṭhi nāma .

‘‘ Anantavā ’’ ti pavattā anantavādiṭṭhi nāma .

Pubbantaṃ anugatā brahmajāle vuttanayena atītakoṭṭhāsaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattā aṭṭhārasavidhā pubbantānudiṭṭhi nāma .

Aparantaṃ anugatā tattheva āgatanayena anāgatakoṭṭhāsaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattā catucattālīsavidhā aparantānudiṭṭhi nāma .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana brahmajāle ( dī . ni .1.28), tadaṭṭhakathāya ( dī . ni . aṭṭha .1.28) ca veditabbo .

Dvādasamaterasamacuddasamāni .

Ahirikadukaṃ , hiridukañca suviññeyyameva .

Pañcadasamasoḷasamāni .

DukkhaṃV0.120 vaco etasmiṃ vippaṭikūlagāhimhi vipaccanīkasāte anādare puggaleti dubbaco , sahadhammikaṃ dassetvā ovadiyamāne anādarakārako puggalo , tassa kammaṃ dovacassaṃ , tassa bhāvo dovacassatā , anādaravasena pavattā dve paṭighacittā , taṃsampayuttā ca .

Pāpā assaddhādayo puggalā etassa mittāti pāpamitto , tassa bhāvo pāpamittatā , pāpapuggalesu daḷhabhattivasena , kāyacittehi taṃsevanātanninnatāvasena ca pavattāni aṭṭha lobhacittāni .

Sattarasamaṃ .

SovacassatāM0.159 , kalyāṇamittatā ca vuttapaṭipakkhavasena veditabbā .

Atthato pana tathāpavattāni sahetukakāmāvacarakusalakiriyacittāni .

Aṭṭhārasamaṃ .

Pañcasu , sattasu vā āpattīsu kusalabhāvo āpattikusalatā , saha vatthunā tāsaṃ āpattīnaṃ āpajjanaparicchedajānanavasena pavattā kāmāvacarajavanapaññā .

Āpattīhi vuṭṭhāne kusalabhāvo āpattivuṭṭhānakusalatā , vuṭṭhānavidhānena saddhiṃ āpattivuṭṭhānaparicchedajānanavasena pavattā yathāvuttacittasampayuttapaññāva .

Ekūnavīsatimaṃ .

Samāpajjitabbato samāpatti , tāsu lokiyalokuttarāsu savitakkasavicārādīsu samāpattīsu kusalatā samāpattikusalatā , saha parikammena appanāparicchedajānanavasena pavattā paññā .

Samāpattīhi vuṭṭhāne kusalabhāvo samāpattivuṭṭhānakusalatā , yathāparicchinnakāleyeva tāhi vuṭṭhānakapaññā kāmāvacarajavanapaññāva .

Vīsatimaṃ .

Aṭṭhārasasu dhātūsu kusalabhāvo dhātukusalatā , savanadhāraṇapaṭivedhapaccavekkhaṇapaññā .

Tāsaññeva dhātūnaṃ manasikāre kusalabhāvo manasikārakusalatā , tāsaṃ sammasanapaṭivedhapaccavekkhaṇapaññā .

Esa nayo āyatanakusalatāyapi .

Tattha hi savanadhāraṇapaccavekkhaṇā kāmāvacarāva , paṭivedho lokuttarova , sammasanaṃ kāmāvacaralokuttaraṃ .

Aññamaññaṃ paṭicca sahitaṃ phalaṃ uppādetīti paṭiccasamuppādo , avijjādīhi niddiṭṭho paccayasamūho , tasmiṃ dvādasaṅge anulomapaṭiccasamuppāde kusalabhāvo paṭiccasamuppādakusalatā ,‘‘ iminā paccayena idaṃ hotī ’’ ti jānanavasena pavattā lokiyajavanapaññāva .

Ekavīsatimadvāvīsatimāni .

TiṭṭhatiM0.160V0.121 ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ , kāraṇaṃ , tasmiṃ ṭhāne kusalatā ṭhānakusalatā .

Na ṭhāne kusalatā aṭṭhānakusalatā .

Tevīsatimaṃ .

Ujubhāvo ajjavo .

Mudubhāvo maddavo .

Kāyacittujukatāmudukatādvayaṃ .

Catuvīsatimaṃ .

Adhivāsanasaṅkhātā khamanaṃ khanti , tathāpavattakāmāvacarajavanāni .

Pāpato suṭṭhu orato viratoti sorato , tassa bhāvo soraccaṃ .

Kāyavacīmanosaṃvarasīlasaṅkhātāni lokiyalokuttarajavanāni .

Pañcavīsatimaṃ .

Sammodakapiyavāditāsaṅkhāto sakhilabhāvo sākhalyaṃ , yathā parehi saddhiṃ attano chiddaṃ vivaraṃ na hoti , evaṃ dhammāmisehi paṭisantharaṇaṃ paṭicchādanaṃ paṭisanthāro .

Āgantukassa hi paccuggamanapattacīvarapaṭiggahaṇaāsanadānabījanapādadhovanamakkhanādinā , pānīyena āpucchanena , kāle āgatassa yāguādīnaṃ , vikāle pānakādīnañca dānena , punadivase piṇḍāya caraṇaṭṭhānadassanapavesananikkhamanakālārocanādinā ca pabbajitā , gahaṭṭhānañca vinaye āgatanayena yathānurūpaṃ āmisapaṭisanthāro kātabbo .

Āgantukaṃ pana upasaṅkamitvā ‘‘ tumhe katarabhāṇakā ’’ ti apucchitvā ‘‘ ācariyupajjhāyā vo kataraṃ ganthaṃ vaḷañjentī ’’ ti pucchitvā tassa visaye pañhapucchanena sace na sakkoti , sayaṃ kathetvā dānena , dhammakathanapañhavissajjanakammaṭṭhānakathanakukkuccadiṭṭhivinodanādinā , parivāsādivinayakammakaraṇena , pabbājanaupasampadādinā ca dhammapaṭisanthāro kātabbo .

Ayamettha saṅkhepo , vitthārato panāyaṃ saddhiṃ ānisaṃsadīpakavatthūhi aṭṭhasāliniyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .1351) ñātabbo .

Etasmiṃ duvidhe paṭisanthāre kusalabhāvo paṭisanthārakusalatā , tathāpavattakāmāvacarajavanāni eva .

Chabbīsatimaṃ .

IndriyesuM0.161 manacchaṭṭhesu āpāthagatarūpādīsu ārammaṇesu nimittagahaṇādinā indriyasaṃvarabhedasaṅkhāto aguttadvārabhāvo indriyesu aguttadvāratā .

Paṭiggahaṇaparibhogavasena bhojane mattaṃ ajānanabhāvo bhojane amattaññutā , tathāpavattaakusalacittāni .

Sattavīsatimaṃ .

AnantaradukepiV0.122 vuttapaṭipakkhavasena kāmāvacarasahetukakusalakiriyacittāni veditabbāni .

Aṭṭhavīsatimaṃ .

Sativippavāsasaṅkhāto muṭṭhasatibhāvo muṭṭhassaccaṃ , sabbe akusalā dhammā , asampajānanabhāvo asampajaññaṃ , moho .

Ekūnatiṃsatimaṃ .

Anantaraduke catubhūmikā satipaññāva vuttā .

Tiṃsatimaṃ .

Appaṭisaṅkhāne appaṭivānasaṅkhāte akampiyaṭṭhena yonisodassanasaṅkhātaṃ paṭisaṅkhānameva balanti paṭisaṅkhānabalaṃ , kāmāvacarapaññāva .

Sattabojjhaṅgādibhāvanāvasena pavattā catubhūmakadhammā bhāvanābalaṃ .

Ekatiṃsatimaṃ .

Paccanīkadhamme sametīti samatho , so tividho cittasamatho adhikaraṇasamatho sabbasaṅkhārasamathoti .

Tattha ca pubbabhāgāsu aṭṭhasamāpattīsu ekaggatā cittasamatho nāma , sammukhāvinayādi sattavidho adhikaraṇasamatho nāma , nibbānaṃ sabbasaṅkhārasamatho nāma .

Idha pana catubhūmako samādhi adhippeto .

Aniccādivasena vividhenākārena passatīti vipassanā , lokiyalokuttarā vipassanāpaññāva .

Bāttiṃsatimaṃ .

Samathova taṃ ākāraṃ gahetvā puna pavattetabbassa samathassa nimittanti samathanimittaṃ .

Paggāhanimittepi eseva nayo .

Catubhūmakasamādhivīriyāni eva .

Tettiṃsatimaṃ .

AnantaradukepiM0.162 vīriyasamādhī eva vuttā .

Catuttiṃsatimaṃ .

Sīlavināsikā asaṃvarasaṅkhātā sīlassa vipattīti sīlavipatti , tathāpavattā akusaladhammā .

Sammādiṭṭhiyā vipatti diṭṭhivipatti , micchādiṭṭhi eva .

Pañcatiṃsatimaṃ .

Soraccameva sīlassa sampādanato sīlaparipūraṇato sīlassa sampadāti sīlasampadā .

DiṭṭhipāripūribhūtaṃV0.123 ñāṇameva diṭṭhiyā sampadāti diṭṭhisampadā .

Catubhūmakā sīlapaññāva .

Tathā anantaradukepi .

Chattiṃsatimaṃ .

Visuddhibhāvaṃ sampattā sīlasaṅkhātā sīlassa visuddhi sīlavisuddhi .

Nibbānasaṅkhātaṃ visuddhiṃ pāpetuṃ samatthā dassanasaṅkhātā diṭṭhiyā visuddhi diṭṭhivisuddhi .

Sattattiṃsatimaṃ .

Kammassakatāsaccānulomikamaggaphalasampayuttapaññā diṭṭhi visuddhi nāma .

Yathādiṭṭhissa tadanurūpaṃ padhānaṃ yathādiṭṭhissa ca padhānaṃ nāma .

Aṭṭhatiṃsatimaṃ .

Saṃvegajanakāni jātijarābyādhimaraṇasaṅkhātāni kāraṇāni saṃvejanīyaṭṭhānāni nāma , tesu jātiādipaṭiccasamuppannabhayasaṅkhātaṃ saṃvijanaṃ saṃvego nāma , tathāpavattakusalādi eva .

Evaṃ saṃvegajātassa yoniso upāyena padhānaṃ saṃviggassa yoniso padhānaṃ , lokiyalokuttaravīriyameva .

Ekūnacattālīsatimaṃ .

Kusaladhammapūraṇe asantuṭṭhibhāvo asantuṭṭhitā .

Yo pana dānaṃ datvā tato tena asantuṭṭho hutvā saraṇagamanaṃ ākaṅkhati , tato pañcasīlādiṃ , pabbajjaṃ , buddhavacanānaṃ uggaṇhanaṃ , samathavipassanaṃ , tato tenāpi asantuṭṭho anukkamena arahattaṃ gaṇhāti , ayaṃ asantuṭṭhitā kusalesu dhammesu .

Adhikusaladhammānaṃ bhāvanāya ukkaṇṭhamāno padhānaṃ paṭivāpeti nivattāpetīti paṭivāni , na paṭivāniM0.163 appaṭivāni , tassa bhavo appaṭivānitā .

Arahattaṃ appatvā padhānasmiṃ anivattanatā anosakkanatā , tathāpavattalokiyalokuttarakusalā dhammā .

Cattālīsatimaṃ .

Vijānanato vijjā , pubbenivāsacutūpapātaāsavakkhayañāṇāni .

Vimuccanato vimutti , aṭṭha samāpattiyo , nibbānañca .

Aṭṭha samāpattiyo hi ārammaṇe adhimuccanato , sayaṃ vikkhambhitakilesehi vimuccanaṭṭhena ca vimuttīti vuttā , nibbānaṃ pana sabbakilesehi accantavimuccanaṭṭhena .

Ekacattālīsatimaṃ .

KilesakkhayakaresuV0.124 catūsu ariyamaggesu ñāṇaṃ khaye ñāṇaṃ nāma .

Paṭisandhivasena anuppādabhūte taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ anuppādapariyosāne uppannaariyaphale ñāṇaṃ anuppāde ñāṇaṃ nāma .

Sesaṃ sabbattha suviññeyyameva .

Dvācattālīsatimaṃ .

Suttantikadukamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .

Mohavicchedaniyā abhidhammamātikatthavaṇṇanāya

Dhammasaṅgaṇīmātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .