Indriyavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā
Indriyavibhaṅgamātikāya pana atthato tāva – dvāvīsati indriyānīti ettha indriyaṭṭhasambhavato indriyāni .
Ko panesa indriyaṭṭho nāmāti ?
Indaliṅgaṭṭho , indadesitaṭṭho , indadiṭṭhaṭṭho , indasiṭṭhaṭṭho , indajuṭṭhaṭṭho ca , so sabbopi idha yathāyogaṃ yujjati .
Kusalākusalaṃ kammaṃ indo nāma kammesu kassaci issariyābhāvato , tenevettha kammasañjanitāni tāva indriyāni attano janakakammaṃ ulliṅgenti , tena ca siṭṭhānīti indaliṅgaṭṭhena , indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni .
Sammāsambuddho pana paramissariyabhāvato indo , tato sabbānipetāni indriyāni bhagavatā yathābhūtato pakāsitāni , abhisambuddhāni cāti indadesitaṭṭhena , indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni .
Teneva bhagavatā kānici gocarāsevanāya , kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenapi indriyāni .
Apica ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenāpi etāni indriyāni .
Cakkhundriyan tiādīsu
V0.151 cakkhādīnaṃ padattho heṭṭhā pakāsito .Pacchimesu pana tīsu pubbabhāge anaññātaṃ amataṃ padaṃ , catusaccadhammaṃ vā jānissāmīti evaṃ paṭipannassa uppajjanato
M0.197 , indriyaṭṭhasambhavato ca anaññātaññassāmītindriyaṃ .Ājānanato aññā eva indriyanti aññindriyaṃ .
Aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitañāṇakiccassa khīṇāsavassa indriyanti aññātāvindriyaṃ .
Tattha ca pasādindriyānantaraṃ cakkhuviññāṇādivīthicittappavattiyaṃ rūpādīnaṃ niyatabhāvassa , attano tikkhamandatānuvidhānassa ca āpādanato ādhipaccaṃ veditabbaṃ .
Manindriyādīnaṃ pana attano attano vijānanādilakkhaṇe ādhipaccaṃ veditabbaṃ .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Ayaṃ tāvettha padattho .
Dhammabhedato panettha jīvitindriyaṃ rūpārūpavasena dvidhā .
Sukhindriyādīni pañca vedanābhāvato ekadhammo , tathā paññindriyādīni cattāri amohabhāvato .
Sesāni pana indriyāni ekekadhammā evāti evaṃ paramatthato soḷasa dhammāva dvāvīsatindriyabhāvena desitāni .
Sesāni panettha cetasikarūpanibbānāni asaṅgahitānīti ayaṃ dhammabhedo .
Vibhaṅganayato panettha suttantabhājanīyaṃ nāma na gahitaṃ .
Kasmā ?
Suttante imāya paṭipāṭiyā dvāvīsatiyā indriyānaṃ anāgatattā .
Suttantasmiṃ hi katthaci dve indriyāni kathitāni , katthaci tīṇi , katthaci pañca , evaṃ pana nirantaraṃ dvāvīsati āgatāni nāma natthi .
Abhidhammabhājanīyepi viseso natthi .
Pañhāpucchakanaye pana dvāvīsatiyā indriyānaṃ kati kusalā … pe … kati araṇāti ?
Anaññātaññassāmītindriyaṃ kusalaṃ , domanassindriyaṃ akusalaṃ , saddhāsatipaññāaññindriyāni cattāri kusalābyākatāni , manajīvitasomanassaupekkhāvīriyasamādhindriyāni cha tidhāpi , sesāni dasa abyākatāni .
Cha indriyāni siyā sukhāya vedanāya sampayuttā , siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttāti , tīṇi tidhāpi , jīvitaṃ tidhā ca na vattabbañca , dvādasindriyāni na vattabbāni
M0.198 eva .Tīṇi vipākāni , dve vipākadhammadhammāni , rūpindriyāni satta nevavipākanavipākadhammadhammāni , aññindriyaṃ siyā vipākaṃ , siyā vipākadhammadhammaṃ , navindriyāni tidhāpi .
Navindriyāni upādinnupādāniyāni , domanassindriyaṃ anupādinnupādāniyaṃ , tīṇi anupādinnaanupādāniyāni , nava tidhāpi .
Domanassindriyaṃ savitakkasavicāraṃ , upekkhindriyaṃ
V0.152 tathā ca avitakkaavicārañca , nava avitakkaavicārāni , ekādasa tidhāpi .Satta rūpindriyāni ceva sukhadukkhadomanassindriyāni cāti dasa parittāni , pacchimāni tīṇi appamāṇāni , sesāni nava tidhāva .
Tattha ca somanassindriyaṃ rūpāvacaravaseneva mahaggataṃ , tadavasesāni arūpāvacaravasenāpīti veditabbaṃ .
Pañcindriyāni anidassanasappaṭighāni , sattarasa anidassanaappaṭighāneva .
Paññindriyādīni cattāri hetū , sesā na hetū … pe … domanassindriyaṃ saraṇaṃ , manajīvitasomanassaupekkhāvīriyasamādhindriyāni dvidhāpi , sesāni pannarasa araṇānevāti ayaṃ pañhāpucchakanayo .
Indriyesu panetesu , pāḷimuttavinicchayo ;
Kamato dāni viññeyyo , tattha kosallamicchatā .
Kamatoti ayampi desanākkamova .
Tattha ajjhattadhamme pariññāya ariyabhūmipaṭilābho hotīti attabhāvapariyāpannāni cakkhundriyādīni paṭhamaṃ desitāni .
So manussattabhāvo yaṃ dhammaṃ upādāya ‘‘ itthī ’’ ti vā ‘‘ puriso ’’ ti vā saṅkhaṃ gacchati ,‘‘ ayaṃ so ’’ ti nidassanatthaṃ tato itthindriyaṃ , purisindriyañca .
So duvidhopi jīvitindriyapaṭibaddhavuttīti ñāpanatthaṃ tato jīvitindriyaṃ .
Yāva tassa pavatti , tāva etesaṃ vedayitānaṃ anivatti .
Yañca kiñci vedayitaṃ , sabbaṃ taṃ sukhaṃ dukkhanti ñāpanatthaṃ tato sukhindriyādīni .
Tannirodhatthaṃ pana ete dhammā bhāvetabbāti paṭipattidassanatthaṃ tato saddhādīni .
‘‘ Imāya paṭipattiyā esa dhammo paṭhamaṃ attani pātubhavatī ’’ ti paṭipattiyā
M0.199 amoghabhāvadassanatthaṃ tato anaññātaññassāmītindriyaṃ .Tasseva phalattā , tato anantaraṃ bhāvetabbattā ca tato aññindriyaṃ .
Ito paraṃ bhāvanāya imassa adhigamo , adhigate ca pana imasmiṃ natthi kiñci uttari karaṇīyanti ñāpanatthaṃ ante paramassāsabhūtaṃ aññātāvindriyaṃ desitanti evaṃ kamato pāḷimuttavinicchayanayo viññeyyo .
Indriyavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .