Ñāṇavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā

ÑāṇavibhaṅgamātikāyaV0.200 pana atthato tāva – ekavidhenāti ekappakārena , ekakoṭṭhāsena vā .

Ñāṇavatthūti ettha pana ñāṇañca taṃ vatthu ca nānappakārānaṃ sampattīnanti ñāṇavatthu .

Pañca viññāṇāti cakkhuviññāṇādīni pañca .

Na hetū ahetukātiādīsu heṭṭhā hetudukādīsu vuttanayānusārena sabbattha attho veditabbo .

Apica hetudukādīsu pañca viññāṇā hetū dhammāti vā sahetukā dhammāti vā na vattabbā , ekantena pana na hetū eva , ahetukā evāti .

Evaṃ ‘‘ yāthāvakavatthuvibhāvanā paññā ’’ ti iminā upari ekavidhaparicchedāvasāne vakkhamānena sambandhoti .

Iminā nayena sabbattha yathānurūpaṃ attho veditabbo .

Tattha ca acetasikāti cittāni eva pañcaviññāṇasampayuttānaṃ idha aparāmaṭṭhattā .

Uppannavatthukā uppannārammaṇāti khaṇapaccuppannavasena anāgatapaṭikkhepo .

Na hi tāni anāgatesu pañcasu vatthārammaṇesu uppajjanti .

Purejātavatthukā purejātārammaṇāti sahuppattipaṭikkhepo .

Na hi tāni sahuppannaṃ vatthārammaṇaṃ paṭicca uppajjanti .

Ajjhattikavatthukāti ajjhattajjhattabhūte pañca pasāde vatthuṃ katvā uppajjanakā .

Ettha ca pañca viññāṇā sayampi ajjhattikā , ajjhattikavatthukā ca , manoviññāṇaṃM0.262 hadayanissitaṃ ajjhattikaṃ , bāhiravatthukaṃ , pañcaviññāṇasampayuttā tayo khandhā bāhirā , ajjhattikavatthukā , manoviññāṇasampayuttā tayo khandhā bāhirā , bāhiravatthukāti evaṃ catukkaṃ veditabbaṃ .

Asambhinnavatthukā asambhinnārammaṇāti aniruddhavatthārammaṇā .

Na hi tāni niruddhavatthārammaṇaṃ paṭicca uppajjanti .

Nānāvatthukā nānārammaṇāti tāni yathākkamaṃ cakkhurūpādiniyatekekavatthārammaṇatāya aññamaññaṃ bhinnavatthukā , bhinnārammaṇā ca .

Na hi cakkhuviññāṇaṃ cakkhuṃ muñcitvā sotādīsu aññataraṃ vatthuṃ katvā rūpaṃ muñcitvā saddādīsu aññatarārammaṇaṃ paṭicca uppajjati , na itarāni cetarāni .

Na aññamaññassa gocaravisayaṃ paccanubhontīti iminā ca nesaṃ nānārammaṇataṃyeva vibhāveti .

Na asamannāhārā uppajjantīti anāvajjane na uppajjanti , pañcadvārāvajjanena anāvajjite visaye na uppajjantīti attho .

Na amanasikārāti tamevettha pariyāyantarena vibhāveti .

Na abbokiṇṇāti aññamaññaṃ nirantarā hutvā na uppajjanti .

Na apubbaṃ acariman ti ekakkhaṇepi saha na uppajjanti .

NaV0.201 kevalañca etāni , aññānipi viññāṇāni dve vā taduttariṃ vā ekato na uppajjanti , ekekameva pana viññāṇaṃ uppajjatīti veditabbaṃ .

Yathāha –

‘‘ aññaṃ uppajjate cittaṃ , aññaṃ cittaṃ nirujjhatī ’’ tiādi ( dī . ni . aṭṭha .1.214; ma . ni . aṭṭha .1.109; saṃ . ni . aṭṭha .3.5.368; vibha . aṭṭha .523).

Na aññamaññassa samanantarāti iminā anabbokiṇṇatāya eva vibhāvanā .

Anābhogāti anāvajjanabhūtā āvajjanaṭṭhāne ṭhatvā āvajjanakiccaṃ kātuṃ na samatthāti attho .

Na kañci dhammaṃ paṭivijānātīti ‘‘ manopubbaṅgamā dhammā ’’ ti ( dha . pa .1-2) evaṃ vuttaṃ ekampi kusalākusalaṃ dhammaṃ kocipi puggalo na paṭivijānāti , tehi viññāṇehi na sādhetīti attho .

AññatraM0.263 abhinipātamattāti ṭhapetvā rūpādiārammaṇānaṃ abhinipātamattaṃ āpāthagamanamattaṃ , byattataropi puggalo pañcaviññāṇehi āpāthagatārammaṇapaṭivijānanamattato aññaṃ kusalākusalapaṭivijānanaṃ kātuṃ na sakkotīti attho .

Pañcannaṃ viññāṇānaṃ samanantarāpīti manodhātuyāpi .

Api -saddo cettha sampiṇḍanattho , tena na kevalaṃ manodhātuyāva , tato parehipi pañcadvārikaviññāṇehi tadārammaṇapariyosānehi na kiñci kusalākusalaṃ dhammaṃ paṭivijānātīti ayamattho dassitoti gahetabbo .

Kiñcāpi pañcadvāre kusalākusalādīni javanāni uppajjanti , tathāpi tāni moghapupphāni viya abbohārikānīti daṭṭhabbāni .

Na kañci iriyāpathaṃ kappetītiādīsupi eseva nayo .

Na hi pañcadvārikaviññāṇehi gamanādīsu kañci iriyāpathaṃ kappeti , na kāyavacīkammaṃ paṭṭhapeti , na viññattiṃ vā samuṭṭhāpeti , na kusalākusalaṃ dhammaṃ samādiyati , na lokiyalokuttaraṃ samādhiṃ samāpajjati , na tato vuṭṭhāti , na bhavato cavati , na bhavantare uppajjati , sabbampetaṃ kiccaṃ manodvārikacitteneva hoti .

Yathā cetesaṃ etāni kiccāni natthi , evaṃ niyāmokkamanādīnipi .

Na hi koci pañcadvārikajavanehi micchattaniyāmaṃ , sammattaniyāmaṃ vā okkamati , na cetāni nāmagottaṃ vā kasiṇādipaññattiṃ vā tilakkhaṇādiṃ vā ārabbha bhavanti .

Na supatītiādīsu sabbehi pañcadvārikacittehi na niddaṃ okkamati , na kiñci supinaṃ passati .

Niddāyantassa hi indriyesu mahāpadīpaturiyasaddādioḷārikehipi rūpādipañcārammaṇehi ghaṭṭitesu paṭhamaṃ pañcadvārikāni āvajjanāni bhavaṅgaṃ āvaṭṭetuṃ na sakkonti , manodvārikameva āvajjanaṃ sakkoti , tasmiñca uppanne manodvārikajavanaṃ javitvā bhavaṅgaṃV0.202 otarati .

Dutiyavāre pana pañcadvārikaāvajjanesu yaṃ kiñci yathārahaṃM0.264 bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti , tato tadārammaṇapariyosānāni taṃtaṃdvārikavīthicittāni yathākkamaṃ pavattitvā bhavaṅgaṃ otaranti .

Tatiyavāre pana manodvārikāvajjanajavanāni pavattanti , tasmiṃ khaṇe rūpādipañcārammaṇavavatthānaṃ hoti , satto ca niddāya paṭibuddhoti , evaṃ manodvārikacitteneva paṭibujjhati .

Supinampi hi teneva passati , na pañcadvārikena , tañca panetaṃ supinaṃ passanto catūhi kāraṇehi passati dhātukkhobhato vā anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vā .

Imesaṃ pana saṃsaggasannipātatopi bahudhā papañcenti .

Tattha yaṃ vātapittādidhātukkhobhato , anubhūtapubbato ca supinaṃ passati , na taṃ saccaṃ .

Yaṃ devatopasaṃhārato passati , taṃ saccaṃ vā hoti alikaṃ vā .

Kuddhā hi devatā viparītampi katvā dassenti .

Yaṃ pubbanimittato passati , taṃ ekantasaccameva bodhisattakosalarājādīnaṃ pañcasoḷasamahāsupināni viya .

Tañca panetaṃ catubbidhaṃ supinaṃ sekhaputhujjanāva passanti , na asekhā pahīnavipallāsattā .

Kiṃ panetaṃ passanto sutto passati paṭibuddho vā ?

Kiñcettha , yadi sutto passati , supinassa kusalādisabhāvato , bhavaṅgassa ca tadabhāvā abhidhammavirodho āpajjati .

Atha paṭibuddho , supinaṃ passantena katassa abbohārikassāpi vītikkamassa sabbohārikasseva ekantasāvajjattā anāpatti na siyāti vinayavirodho āpajjati .

Pakārantaro ca natthi , yena supinaṃ passeyyāti supinassa abhāvova āpajjatīti ?

Nāpajjati .

Kasmā ?

Yasmā kapimiddhapareto passati ‘‘ kapimiddhapareto kho , mahārāja , supinaṃ passatī ’’ ti ( mi . pa .5.3.5) vacanato , yā pana niddā makkaṭaniddā viya punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuparivattā , taṃ kapimiddhaṃ , tenaM0.265 sutto supinaṃ passati , tasmā supino kusalopi hoti akusalopi , āvajjanatadārammaṇavasena abyākatopi , supine ca kataṃ kusalākusaladubbalatāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ na sakkoti , pavatte vedanīyaṃ pana hoti .

‘‘ Yāthāvakavatthuvibhāvanā paññā ’’ ti ettha yo pañcannaṃ viññāṇānaṃ yathāvutto na hetukaṭṭho , ahetukaṭṭho … pe … na supinaṃ passanaṭṭho , so yāthāvaṭṭho , taṃtaṃyāthāvatthuṃ vibhāvetīti yāthāvakavatthuvibhāvanā paññā .

Evaṃ ekavidhena ñāṇavatthūti evaṃ vuttena ekena pakārena ekena ākārena , ekakoṭṭhāsena ñāṇavatthu hotīti .

Ekakaṃ niṭṭhitaṃ .

DukesuV0.203 atthajāpikāti ettha atthapaṭisambhidāvibhaṅge vuttesu pañcasu atthesu yathānurūpaṃ atthaṃ jāpeti janeti pavattetīti atthajāpikā , catubhūmakakusalacittesu ceva asekhānaṃ abhiññāsamāpattīnaṃ parikammādibhūtakāmāvacarakiriyācittesu ca sampayuttā paññā .

Tāsu hi yasmā kusalasampayuttāva paññā attano attano bhūmipariyāpannaṃ vipākasaṅkhātaṃ atthaṃ jāpeti janeti .

Kāmāvacarakiriyāsampayuttā pana parikammādibhūtā abhiññāsamāpattikiriyā arahattaphalasaṅkhātaṃ atthaṃ jāpeti janeti , tasmā etā atthajāpikāti vuttā .

Aṭṭhakathāsu pana pāḷiyaṃ avuttāpi tīsu bhūmīsu kiriyajavanapaññā anantarādipaccayavasena attano anantaraṃ kiriyatthaṃ jāpetīti ‘‘ atthajāpikā ’’ tveva vuttā .

Jāpitatthā paññāti sahajātaṃ vipākatthaṃ jāpetvā ṭhitā , attano vā kāraṇehi jāpitā janitā pavattitā sayampi atthabhūtāti jāpitatthā .

Catubhūmakavipākesu ca kiriyābhiññāsamāpattīsu ca sampayuttā paññā .

Aṭṭhakathāsu pana pāḷiyaṃ avuttā sesakiriyāsampayuttāpi paññā yathāsakaṃ kāraṇehi jāpitā , sayañca atthabhūtātiM0.266 ‘‘ jāpitatthā ’’ tveva vuttā .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Dukaṃ niṭṭhitaṃ .

Tikesu pana cintāmayattike parato adisvā asutvāva attano dhammatāya ‘‘ evaṃ sati evaṃ bhavissatī ’’ ti evaṃ cintāmayaanubuddhiyā uppāditā anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānesu paññā ceva kammassakatañāṇaṃ , saccānulomikañāṇañca cintāmayā nāma paññā .

Tattha vaḍḍhakikammapupphachaḍḍakakammādi hīnañceva kasivāṇijjādi ukkaṭṭhañca kammameva kammāyatanaṃ .

Naḷakārapesakārasippādi hīnañceva muddāgaṇanālekhādi ukkaṭṭhañca sippameva sippāyatanaṃ .

Nāgamaṇḍalaparittādi dhammikavijjāva vijjāṭṭhānaṃ .

Tesu cintābaleneva uppannā paññā .

Bodhisattādayo hi sattahitāya adiṭṭhaṃ asutaṃ taṃtaṃanavajjakammasippatadupakaraṇakaraṇappakārañca ñāṇabalena cintetvā nipphādenti .

Nāgamaṇḍalaparittādivijjampi uppādenti , evaṃ katānipi tāni pubbe uggaṇhitvā karontehi katasippasadisāneva honti .

Kammassakatañāṇaṃ nāma kusalakammaṃ sattānaṃ sakaṃ , akusalaṃ no sakanti evaṃ jānanapaññā .

Atha vā kusalakammameva sattānaṃ sakaṃ tadāyatthavuttitāya , nāññanti evaṃ jānanapaññāpi .

Saccānulomikaṃ ñāṇan ti vipassanāñāṇaṃ .

Taṃ hi maggasaccassa paramatthasaccassa anulomanato ‘‘ saccānulomikan ’’ ti vuccati .

Idampi hi ñāṇadvayaṃ parato asutvā cintābalena uppāditaṃ cintāmayañāṇameva hoti .

Idañca na yesaṃ kesañci sattānaṃ uppajjati , abhiññātānaṃ pana puññavantānaṃ mahāsattānameva uppajjati .

Tatthāpi saccānulomikañāṇaṃ pacchimabhavikānaṃ dvinnaññeva bodhisattānaṃ uppajjatīti veditabbaṃ .

Sutamayā paññāti parato sutvā sutavasena uppāditā yathāvuttakammāyatanādipaññāva .

Parato asutvāV0.204 pana kammāyatanādi parena kayiramānaṃ , kataṃ vā disvāM0.267 uggahetvā vā paṭiladdhāpi paññā ‘‘ sutamayā ’’ tveva vuccati .

Tadubhayāpi cintāmayā , sutamayā ca kāmāvacarāva .

Bhāvanāmayā pana paññā cintāmayavasena , sutamayavasena vā pavattitakāmāvacarapubbabhāgabhāvanānipphattiyā samuppannā mahaggatalokuttarajavanapaññā .

Dānamayattike deyyadhammapariccāgavasena pavattā dānamayā , sīlapūraṇavasena pavattā sīlamayā , tadubhayāpi kāmāvacarāva .

Bhāvanāmayā panettha samathavipassanāvasena pavattā catubhūmakapaññā .

Niddese panassa kiñcāpi ‘‘ samāpannassa paññā ’’ ti ( vibha .768) evaṃ mahaggatalokuttarapaññāva vuttā , tathāpi taṃ ukkaṭṭhavasena vuttaṃ .

Kāmāvacarānaṃ pana pubbabhāgabhāvanānaṃ , anussatiupacārabhāvanānañca bhāvanāmaye saṅgahoti daṭṭhabbaṃ .

Purimattike panetāsaṃ cintāmaye saṅgahitattā bhāvanāmaye asaṅgaho , tatthāpi bhāvanābalanipphannānameva saṅgaho daṭṭhabbo .

Adhisīlattike pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vipassanāhetuttā sesasīlato adhikaṃ sīlanti adhisīlaṃ , tasmiṃ sampayuttā paññā adhisīle paññā .

Vipassanāpādikā pana aṭṭha samāpattiyo sesacittehi adhikattā adhicittaṃ , tasmiṃ paññā adhicitte paññā , cittasīsena cettha samādhi niddiṭṭho .

Savipassanā pana maggaphalapaññā sesāhi adhikattā adhipaññā nāma .

Sā ca adhipaññāya paññāti desanāya samarasatāya vuttā .

Sīlādayo ‘‘ sīlaṃ cittaṃ paññā , adhisīlaṃ adhicittaṃ adhipaññā ’’ ti paccekaṃ duvidhā honti .

Tesu purimā pañcasīladasasīlāni , vaṭṭapādikaaṭṭhasamāpattiyo , nibbedhabhāgiyakammassakatapaññā ca yathākkamaṃ honti .

Te ca dhammā anuppannepi tathāgate bodhisattānaṃ , tāpasaparibbājakānaṃ , cakkavattirājādīnañcaM0.268 kāle pavattanti , pacchimā pana vuttāvasesā uppanne eva tathāgate vitthārikā honti , no anuppanneti veditabbo .

Ettha ca ratanattaye dānāpacāyanādivasena , saraṇagamanasaddhammasavanādivasena ca pavattā vivaṭṭūpanissayabhūtā kusaladhammāpi adhisīlaadhipaññāsu gahitā evāti gahetabbā .

ĀyakosallattikeV0.205 āyoti vaḍḍhi , sā akusalādianatthahānito , kusalādiatthuppattito ca duvidhā .

Apāyoti avaḍḍhi , sāpi kusalādiatthahānito , akusalādianatthuppattito ca duvidhā .

Tesu kosallaṃ , kusalasabhāvā paññā .

Apāyakosallaṃ paññavato eva ‘‘ evaṃ manasikārādippavattiyaṃ avaḍḍhi uppajjati , vaḍḍhi parihāyatī ’’ ti ñatvā tadubhayapaṭipattisambhavato .

Upāyakosallan ti atra upāyo accāyikakiccādīsu ṭhānuppattikaupāyajānanapaññā , tividhāpi cetā kāmāvacarapaññāti veditabbā .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Tikaṃ niṭṭhitaṃ .

Catukkesu pana paṭhame kammassakatañāṇaṃ saccānulomikaṃ ñāṇañca vuttameva , idha pana ṭhapetvā saccānulomikañāṇaṃ sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakatañāṇanti veditabbaṃ .

Catūsu maggesu , phalesu ca paññāva maggasamaṅgissa ñāṇaṃ , phalasamaṅgissa ñāṇañcāti .

Saccacatukke ariyamaggaphalapaññāva catūsu saccesu ekapaṭivedhavasena ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādinā catūsu ṭhānesu gahitā .

Kiñcāpi hi kāmāvacarañāṇampi catūsu saccesu ārammaṇavasena pavattati , paṭivedhakiccavasena pana idhādhippetattā pāḷiyaṃ taṃ na gahitanti veditabbaṃ .

Dhammacatukke maggaphalesu paññā dhamme ñāṇaṃ nāma .

Tesu hi maggañāṇaṃ tāva catusaccadhammānaṃ ekapaṭivedhavasena jānanato ‘‘ dhammeM0.269 ñāṇan ’’ ti vuccati .

Phalañāṇaṃ pana nirodhasaccavasena dhamme ñāṇan ti veditabbaṃ .

Maggānubhāvanibbattaṃ pana atītānāgatesu saccapaṭivedhanayasaṅgahaṇavasena pavattaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ anvaye ñāṇaṃ nāma .

Tassa ca yehi nayehi ariyā atītamaddhānaṃ catusaccadhammaṃ jāniṃsu , tepi imaññeva catusaccaṃ evameva jāniṃsu , anāgatamaddhānampi jānissantīti evaṃ jānanavasena pavatti ākāro veditabbo .

Sarāgādivasena paracittaparicchedañāṇaṃ pariye ñāṇaṃ nāma .

Dhammanvayapariyañāṇāni pana ṭhapetvā sabbalokiyapaññāñāṇanti sammatattā sammutimhi ñāṇanti sammutiñāṇaṃ nāma .

Ācayacatukke kāmāvacarakusale paññā ācayāya no apacayāya .

Sā hi cutipaṭisandhiṃV0.206 ācinoti eva , no apacinoti .

Maggapaññā pana apacayāya no ācayāya .

Rūpārūpakusalapaññā ācayāya ceva apacayāya ca .

Sā hi vikkhambhanavasena kilese ca tammūlake ca vipākadhamme apacinoti .

Sesā abyākatā paññā nevācayāya no apacayāya .

Nibbidācatukke rūpāvacarapaṭhamajjhānapaññā nibbidāya no paṭivedhāya .

Sā hi kāmavivekena pattabbattā kilesanibbidāya pavattati , abhiññāpādakabhāvaṃ pana appattatāya nevābhiññāpaṭivedhāya saṃvattati .

Catutthajjhānapaññā paṭivedhāya no nibbidāya .

Sā hi abhiññāpādakabhāvenāpi abhiññābhāvappattiyāpi paṭivedhāya saṃvattati .

Paṭhamajjhānakkhaṇe eva nīvaraṇanibbindanattā no nibbidāya .

Dutiyatatiyajjhānapaññā pana somanassasahagatatāya paṭhamajjhānasannissitā vā avitakkatāya catutthajjhānasannissitā vā kātabbā .

Maggapaññā pana nibbidāya ceva paṭivedhāya ca .

Ettha hi catusaccapaṭivedhavasena nibbidāya cevetāsaṃ chaḷabhiññāppattiyā paṭivedhāya ca saṃvattanaṃ veditabbaṃ .

Sesā lokiyalokuttarāM0.270 paññā neva nibbidāya no paṭivedhāya .

Hānabhāgiyacatukke hānaṃ bhajatīti hānabhāginī , evaṃ sesesupi .

Nibbedhoti cettha ariyamaggo tannibbattakavipassanāpādakattā .

Nibbedhabhāginīti catūsupi ṭhānesu rūpārūpakusalapaññāva vuttā .

Tāni hi attano sabhāvā parihāyitvā heṭṭhā orohaṇapaccayabhūtā hānabhāginī .

Upanijjhānapaccayabhūtā visesabhāginī , taṃ pana jhānanikantiyā balavatāya visesaṃ , hāniṃ vā anussukkitvā ṭhitikoṭṭhāsikā ṭhitibhāginī , ariyamaggapadaṭṭhānavipassanāpādakabhūtāva nibbedhabhāginī ca hontīti veditabbā .

Catasso paṭisambhidāti atthadhammaniruttipaṭibhānapaṭisambhidāva .

Catasso paṭipadāti dukkhāpaṭipadādandhābhiññādayo heṭṭhā vuttāva .

Cattāri ārammaṇānīti parittā , parittārammaṇātiādikā heṭṭhā vuttanayāva .

Jarāmaraṇādicatukkesupi maggañāṇavaseneva catasso yojanā vuttā .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Catukkaṃ niṭṭhitaṃ .

PañcakesuV0.207 pana pañcaṅgiko sammāsamādhīti pītipharaṇatā sukhapharaṇatā cetopharaṇatā ālokapharaṇatā paccavekkhaṇanimittanti evaṃ pāḷiyaṃ vuttehi pañcahi ñāṇaṅgehi samannāgato samādhi .

Tattha pītiṃ pharamānā uppajjatīti dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā nāma , sukhaṃ pharamānā uppajjatīti tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā nāma .

Paresaṃ cetopharamānā uppajjatīti cetopariyañāṇaṃ cetopharaṇatā nāma .

Ālokapharaṇe uppajjatīti dibbacakkhuñāṇaṃ ālokapharaṇatā nāma .

Paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ nāma .

Ettha ca pītipharaṇatā , sukhapharaṇatā ca dve pādā viya , cetopharaṇatā , ālokapharaṇatā ca dveM0.271 hatthā viya , paccavekkhaṇanimittaṃ sīsaṃ viya , abhiññāpādakajjhānaṃ majjhimakāyo viya .

Iti bhagavā pañcaṅgikaṃ sammāsamādhiṃ aṅgapaccaṅgasampannaṃ purisaṃ viya katvā dasseti .

Iminā ca samādhinā aṅgāni pañca ñāṇaṅgāni vuttānīti veditabbāni .

Pañcañāṇiko sammāsamādhīti –

‘‘‘ Ayaṃ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko ’ ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjati ,‘ ayaṃ samādhi ariyo nirāmiso ’ ti … pe …‘ mahāpurisasevito ’ ti … pe …‘ santo paṇīto paṭipassaddhiladdho ekodibhāvādhigato na sasaṅkhāraniggayhavāritagato ’ ti … pe …‘ so kho panāhaṃ imaṃ samādhiṃ satova samāpajjāmi , sato vuṭṭhahāmī ’ ti paccattaññeva ñāṇaṃ uppajjatī ’’ ti ( vibha .804)–

Evaṃ pāḷiyaṃ vuttehi pañcahi paccavekkhaṇañāṇehi yutto arahattaphalasaṅkhāto samāpattiphalasamādhi .

So evaṃ hi appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho , purimo purimo pacchimassa pacchimassa samādhisukhassa ceva attanā samuṭṭhāpitampi paṇītarūpena phuṭṭhasakalakāyatāya phalasamāpattito vuṭṭhitakāle atipaṇītaṃ kāyaviññāṇasukhassa paccayattā āyatiṃ sukhavipāko uppajjati , imināpi pariyāyena āyatiṃ sukhavipākoti ekaṃ aṅgaṃ , kilesehi ārakattā ariyo kāmāmisavaṭṭāmisalokāmisānaṃ abhāvā nirāmisoti ekaṃ , buddhādīhi mahāpurisehi sevitattā akāpurisasevisoti ekaṃ , aṅgārammaṇe santatāya , sabbakilesadarathasantatāya ca santo atappanīyaṭṭhena paṇītoM0.272 kilesapaṭipassaddhibhāvassa laddhattā paṭipassaddhaladdhoV0.208 ekodibhāvena ca adhigato appaguṇasāsavasamādhi viya sasaṅkhārena sappayogena paccanīkadhamme niggayha kilese vāretvā anadhigatattā na sasaṅkhāraniggayhavāritagato .

Puggalassāyaṃ samādhīti evaṃ khīṇāsavassa sativepullappattiyā yathāparicchinnakālavasena imaṃ samādhiṃ satova samāpajjati , uṭṭhahati cāti ekamaṅganti imehi pañcahi aṅgehi sabbākārato yuttattā ‘‘ pañcañāṇiko sammāsamādhī ’’ ti vuccati .

Pañcakaṃ niṭṭhitaṃ .

Chakke chasu abhiññāsu paññāti iddhividhe ñāṇaṃ , dibbasotadhātuyā ñāṇaṃ , cetopariye ñāṇaṃ , pubbenivāsānussatiyaṃ ñāṇaṃ , cutūpapāte ñāṇaṃ , āsavānaṃ khaye ñāṇanti evaṃ vuttāni chaḷabhiññācittasampayuttāni ñāṇāni .

Tesu pacchimaṃ lokuttaraṃ , sesāni rūpāvacarapañcamajjhānikānīti .

Chakkaṃ niṭṭhitaṃ .

Sattake sattasattati ñāṇavatthūnīti ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti paccavekkhaṇañāṇaṃ ekaṃ ,‘‘ asati avijjāya natthi saṅkhārā ’’ ti ekanti dve ñāṇāni , evaṃ atītepi dve , anāgatepi dveti cha , taṃ chabbidhampi ñāṇaṃ ‘‘ khayadhamman ’’ tiādinā paccavekkhaṇañāṇena saddhiṃ satta ñāṇāni .

Evaṃ sesesupi jātipariyosānesu cāti evaṃ ekādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu paccekaṃ kālattayepi anvayabyatirekañāṇaṃ tesaṃ vayadassanañāṇassa ca vasena satta satta katvā sattasattati ñāṇāni .

Sattakaṃ niṭṭhitaṃ .

Aṭṭhakaṃ suviññeyyameva .

Navake navasu anupubbavihārasamāpattīsu paññāti nirodhasamāpattiṃ samāpajjantassa anupaṭipāṭiyā vihātabbato uppādetabbato anupubbavihārasaṅkhātāsu rūpārūpasamāpattīsuM0.273 sampayuttāV0.209 aṭṭha paññā ceva tadanantaraṃ nirodhaṃ phusitvā vuṭṭhitassa nirodhaṃ santato paccavekkhaṇañāṇañcāti nava .

Navakaṃ niṭṭhitaṃ .

Dasake tathāgatassāti yathā vipassīādayo pubbakā isayo āgatā , tathā āgatassa sammāsambuddhassa .

Tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva balāni , yathā vā pubbabuddhānaṃ balāni puññussayasampattiyā āgatāni , tathā āgatāni balānītipi attho .

Tattha duvidhaṃ tathāgatassa balaṃ kāyabalaṃ , ñāṇabalañca .

Tesu kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ .

Vuttaṃ hetaṃ porāṇehi –

‘‘ Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ , paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ ;

Gandhamaṅgalahemañca , uposathachaddantime dasā ’’ ti .( vibha . aṭṭha .760; ma . ni . aṭṭha .1.148; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.22; a . ni .10.21; udā . aṭṭha .75; bu . vaṃ . aṭṭha .1.39; paṭi . ma . aṭṭha .2.2.44; cūḷani . aṭṭha .81);

Imāni hi dasa hatthikulāni .

Tattha kāḷāvakan ti pakatihatthikulaṃ , yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ , taṃ ekassa kāḷāvakahatthino balaṃ , yaṃ tesaṃ dasannaṃ balaṃ , taṃ ekassa gaṅgeyyassa , tesaṃ dasannaṃ paṇḍarassa , tesaṃ dasannaṃ tambassa , tesaṃ dasannaṃ piṅgalassa , tesaṃ dasannaṃ gandhahatthino , tesaṃ dasannaṃ maṅgalassa , tesaṃ dasannaṃ hemassa , tesaṃ dasannaṃ uposathassa , tesaṃ dasannaṃ balaṃ chaddantassa , yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ balaṃ , taṃ tathāgatassa nārāyaṇabalanti vuccati .

Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassaṃ , purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti .

Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ .

Yāni pana dasabalacatuvesārajjādīni anekāni ñāṇasahassāni , etaṃ ñāṇabalaṃ nāma .

Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṃ .

Ñāṇañhi akampiyaṭṭhena , upatthambhanaṭṭhena ca balanti vuttaṃ .

YehiM0.274 balehi samannāgatoti yehi dasahi ñāṇabalehi upeto .

Āsabhaṇṭhānan ti seṭṭhaṭṭhānaṃ .

ApicaV0.210 gavasatajeṭṭhako usabho , gavasahassajeṭṭhako vasabho .

Vajasatajeṭṭhako vā usabho , vajasahassajeṭṭhako vasabho , sabbagavaseṭṭho nisabho , seto pāsādiko mahābhāravaho sabbaparissayasaho asanisatasaddehipi akampanīyo nisabho , so idha usabhoti adhippeto .

Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ .

Usabhassa idanti āsabhaṃ .

Ṭhānan ti tassa nisabhabalasamannāgatassa catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānaṃ , idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ .

Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati , evaṃ tathāgatopi hi dasabalasamannāgato catuvesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci appadhaṃsiyo acalena ṭhānena tiṭṭhati , tañcesa paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti attani āropeti , tena vuttaṃ ‘‘ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī ’’ ti ( vibha .760).

Parisāsūti aṭṭhasu parisāsu .

Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ , sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati .

Ayamattho sīhanādasuttena dīpetabbo .

Yathā vā sīho sahanato ca hananato ca ‘‘ sīho ’’ ti vuccati , evaṃ tathāgatopi lokadhammānaṃ sahanato , parappavādānañca hananato ‘‘ sīho ’’ ti vuccati , tassa nādaṃ nadati .

Brahmacakkan tiādīsu brahman ti uttamaṃ visuddhaṃ .

Cakka -saddo panāyaṃ ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , cakkāni , yehi samannāgatānaṃ devamanussānan ’’ tiādīsu ( a . ni .4.31) sampattiyaṃ dissati .

‘‘ Pādatalesu cakkāniM0.275 jātānī ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.35;3.204; ma . ni .2.386) lakkhaṇe .

‘‘ Cakkaṃva vahato padan ’’ ti ( dha . pa .1) ettha rathaṅge .

‘‘ Catucakkaṃ navadvāran ’’ ti ( saṃ . ni .1.29) ettha iriyāpathe .

‘‘ Cakkaṃ pavattaya sabbapāṇinan ’’ ti ( jā .1.7.149) ettha dāne .

‘‘ Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī ’’ ti ( dī . ni .3.85) ettha ratanacakke .

‘‘ Icchāhatassa posassa , cakkaṃ bhamati matthake ’’ ti ( jā .1.1.104;1.5.103) ettha uracakke .

‘‘ Khurapariyantena cepi cakkenā ’’ ti ( dī . ni .1.166) ettha paharaṇacakke .

‘‘ Asanicakkan ’’ ti ( dī . ni .3.61; saṃ . ni .2.162) ettha asanimaṇḍale .

‘‘ Mayā pavattitaṃ cakkan ’’ ti ( su . ni .562) ettha dhammacakke .

Idha pana dhammacakke pavattati .

DhammacakkañcaV0.211 duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca .

Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ lokuttaraṃ paṭivedhañāṇaṃ , karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ kāmāvacaraṃ desanāñāṇaṃ , ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ buddhānaññeva orasañāṇaṃ , taṃ pavatteti uppādeti vibhāveti vitthārikaṃ karotīti attho .

Idāni yāni dasa ñāṇāni ādito ‘‘ tathāgatabalānī ’’ ti nikkhittāni , tāni vitthāretuṃ ‘‘ katamāni dasa ?

Idha tathāgato ’’ tiādimāha .

Tattha ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato .

Kāraṇaṃ hi yasmā tattha phalaṃ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya uppajjati ceva pavattati ca , tasmā ṭhānanti vuccati .

Aṭṭhānañca aṭṭhānatoti akāraṇañca akāraṇato .

Yampīti yena ñāṇena yathābhūtaṃ pajānāti , idampi ṭhānāṭhānañāṇaṃ tathāgatassa tathāgatabalaṃ nāma hotīti attho .

Evaṃ uparipi sabbattha yojanā veditabbā .

Kathaṃ panettha bhagavā ṭhānañca ṭhānato , aṭṭhānañca aṭṭhānatoM0.276 yathābhūtaṃ pajānātīti ?

Aṭṭhānametaṃ anavakāso , yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya … pe … kañci dhammaṃ attato upagaccheyya , mātaraṃ jīvitā voropeyya , pitaraṃ … pe … arahantaṃ jīvitā voropeyya , paduṭṭhacittena tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya , saṅghaṃ bhindeyya , aññaṃ satthāraṃ uddiseyya , aṭṭhamaṃ bhavaṃ nibbatteyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjati , puthujjano panetaṃ sabbaṃ kareyyāti ṭhānametaṃ vijjatīti pajānāti , tathā yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyuṃ , tathā dve rājāno cakkavattī uppajjeyyuṃ , netaṃ ṭhānaṃ vijjati , eko pana uppajjati , ṭhānametaṃ vijjatīti pajānāti , tathā yaṃ kāyaduccaritādīnaṃ tiṇṇaṃ duccaritānaṃ iṭṭho vipāko , sucaritānañca aniṭṭho vipāko nibbatteyyāti netaṃ ṭhānaṃ vijjati , tabbiparīto pana nesaṃ vipāko nibbatteyyāti ṭhānametaṃ vijjatīti , ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya , taṃ taṃ ṭhānaṃ , itare aṭṭhānanti yathābhūtaṃ pajānāti , ettha panāyaṃ saṅkhepato aṭṭhakathāvinicchayo .

‘‘ Sukhato upagaccheyyā ’’ ti idaṃ ‘‘ ekantasukhī attā ’’ tiādinā ( ma . ni .3.27) diṭṭhivipallāsavasena sukhato gāhaṃ sandhāya vuttaṃ , saññācittavipallāsavasena pana ariyasāvakopi kilesapariḷāhābhibhūto mattahatthiparitāsito viya , sucikāmo gūthakūpaṃ viya kañci saṅkhāraṃ sukhato upagacchati , attato upagamanavāre kasiṇādipaṇṇattiyā , nibbānassa ca saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘ saṅkhāran ’’ ti avatvā ‘‘ kañci dhamman ’’ ti vuttaṃ .

Mātaran tiādīsuV0.212 kiñcāpi ariyasāvako sīsacchedaṃ pāpuṇantopi kunthakipillikaṃ upādāya pāṇātipātaṃ , adinnādānādīsu vā yaṃkiñci duccaritaṃ apāyahetubhūtaṃ kātuṃ bhavantarepiM0.277 na sakkoti , puthujjanabhāvassa pana mahāsāvajjatādassanatthamettha pañcānantariyāneva uddhaṭāni .

Sāvajjo hi puthujjanabhāvo , yatra hi nāma ānantariyānipi karissatīti .

Ettha ca manussabhūtasseva manussabhūtaṃ janikaṃ mātaraṃ , pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariyaṃ hoti .

Tiracchānabhūtaṃ pana mātaraṃ , pitaraṃ vā sayaṃ vā tiracchānabhūto manussabhūtaṃ , tiracchānabhūtaṃ vā jīvitā voropento ānantariyaṃ na phusati , kammaṃ pana bhāriyaṃ , ānantariyaṃ āhacceva tiṭṭhati .

Arahantampi manussabhūtameva ghātento ānantariyaṃ phusati .

Tassa ca puthujjanakāle pahāraṃ datvā arahattaṃ patvā tasmiṃ teneva rogena matepi arahantaghātako hoti , na yakkhabhūtaṃ arahantaṃ , sesaariyapuggale vā manussabhūtepi ghātento , kammaṃ pana ānantariyasadisaṃ hoti .

Yaṃ pana puthujjanakāle dinnaṃ dānaṃ arahattaṃ patvā paribhuñjati , puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hoti , sesaariyapuggale mārentassa ānantariyaṃ natthi , kammaṃ pana garukaṃ hoti .

Ettha ca eḷakādicatukkaṃ veditabbaṃ –

‘‘ eḷakaṃ māremī ’’ ti hi abhisandhinā eḷakaṭṭhāne nipannaṃ mātaraṃ , pitaraṃ , arahantaṃ vā mārento ānantariyaṃ phusati , eḷakābhisandhinā vā mātādiabhisandhinā vā eḷakaṃ mārento ānantariyaṃ na phusati , mātādiabhisandhinā te eva mārento phusateva .

Esa nayo coracatukkādīsupi .

Lohituppāde tathāgatassa abhejjakāyatāya kuddhacittassa parassa upakkamena cammacchedo , lohitapaggharaṇaṃ vā natthi , devadattena pana paviddhasilāto bhijjitvā gatasakkhalikappahārena viya sarīrassa antoyeva ekasmiṃ ṭhāne yathā khuddikamakkhikāpivanamattampi lohitaṃ visamaṃ samosarati , tathā karontassa ānantariyaṃ hoti , na pana jīvakasseva muducittena duṭṭhalohitaṃ nīharitvā phāsukaṃ karontassaM0.278 , puññameva panassa hoti , parinibbute bhagavati cetiyaṃ bhindantassa , bodhiṃ chindantassa , dhātūsu upakkamantassa ca ānantariyaṃ na hoti , kammaṃ pana ānantariyasadisaṃ hoti .

Bodhirukkhassa pana thūpaṃ vā sadhātukaṃ paṭimaṃ vā bādhayamānaṃ sākhaṃ , cetiyavatthuṃ bhinditvā gacchantaṃ bodhimūlañca chinditvā harituṃ vaṭṭati .

Sacepi sākhāya nilīnā sakuṇā cetiye vaccaṃ pātenti , chindituṃ vaṭṭati .

Paribhogacetiyato hi sarīracetiyameva mahantataraṃ .

Dhātunidhānarahitaṃ paṭimāgharaṃ vā bodhigharaṃ vā bādhentaṃV0.213 sākhaṃ chindituṃ na vaṭṭati , ojoharaṇasākhaṃ , panassa pūtiṭṭhānaṃ vā chindituṃ vaṭṭati , sarīrapaṭijaggane viya puññameva hoti .

Saṅghabhede samānasaṃvāsasīmāya samānasaṃvāsake saṅghe ekato ṭhite visuṃ vaggasaṅghaṃ gahetvā pañcahi kāraṇehi saṅghaṃ bhindantassa saṅghabhedo hoti ānantariyakammañca .

Vuttaṃ hetaṃ ‘‘ pañcahi , upāli , ākārehi saṅgho bhijjati .

Katamehi pañcahi ?

Kammena uddesena voharanto anussāvanena salākaggāhenā ’’ ti ( pari .458).

Tattha kammenāti apalokanādīsu catūsu aññatarena kammena .

Uddesenāti pātimokkhuddesena .

Voharanto kathayanto tāhi tāhi upapattīhi ‘‘ adhammaṃ dhammo ’’ tiādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni dīpento .

Anussāvanenāti ‘‘ nanu tumhe jānātha mayhaṃ bahussutādibhāvaṃ , kathaṃ hi nāma mādiso uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ gāheyya , kimahaṃ apāyato na bhāyāmī ’’ tiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena .

Salākaggāhenāti evaṃ vohārānussāvanehi tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhammaṃ katvā ‘‘ gaṇhatha imaṃ salākan ’’ ti salākaggāhena .

EtthaM0.279 ca kammameva uddeso vā pamāṇaṃ , vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā .

Tesu nipphannesupi abhinnova hoti saṅgho .

Yadā pana vohārānussāvanehi cattāro vā atireke vā bhikkhū salākaṃ gāhetvā vaggaṃ saṅghaṃ gahetvā visuṃ kammaṃ vā uddesaṃ vā karoti , tadā saṅgho bhinno nāma hoti .

Abhedapurekkhārassa pana samaggasaññāya vaṭṭati .

Samaggasaññāya hi karontassa neva bhedo hoti , na ānantariyaṃ , tathā tato ūnaparisāya karontassa .

Vuttaṃ hetaṃ ‘‘ ekato , upāli , cattāro honti ekato cattāro , navamo anussāvetī ’’ tiādi ( cūḷava .351).

Imesu pana pañcasu ānantariyesu saṅghabhedo vacīkammaṃ , sesāni kāyakammāni , sabbāneva kho tāni kāyadvāratopi vacīdvāratopi samuṭṭhahanti .

Saṅghabhedopi hi hatthamuddāya bhedaṃ karontassa kāyadvāratopi samuṭṭhāti , saṅghabhedo cettha kappaṭṭhitiyo .

Kappavināse eva hi saṅghabhedato muccati , sesānaṃ pana tathā niyamo natthi .

Yena ca pañcapetāni kammāni katāni honti , tassa saṅghabhedova niraye vipaccati , sesāni ‘‘ ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko ’’ ti evamādīsu saṅkhyaṃ gacchanti .

Saṅghabhedābhāve lohituppādo , tadabhāve arahantaghātoV0.214 , tadabhāve mātughāto , pitughāto vā , tasmimpi sīlasampannatare .

Purimāni cettha cattāri sabbesaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāni , saṅghabhedo pana pakatattassa bhikkhunova , asādhāraṇo aññesaṃ , bhikkhunīpi hi saṅghaṃ na bhindati , pageva itare .

Pañcapi cetāni dukkhavedanāsampayuttāni , dosamūlāni cāti veditabbāni .

Aṭṭhamaṃ bhavaṃ nibbatteyyāti ettha ariyasāvakassa aṭṭhamabhavāgahaṇaṃ kena niyāmitanti ?

Vipassanāya .

Yassa hi sāM0.280 tikkhā , so ekaṃ eva bhavaṃ nibbattitvā arahattaṃ patvā ekabījī nāma hoti .

Yassa mandā , so dutiye … pe … chaṭṭhe vā bhave arahattaṃ patvā kolaṃkolo nāma hoti .

Yassa pana atimandā , so sattamaṃ bhavaṃ nātikkamati , tattha niyamena arahattaṃ pāpuṇitvā sattakkhattuparamo nāma hoti .

Sacepi hissa sattame bhave niddaṃ okkantassa matthake asani vā pabbatakūṭo vā pateyya , tasmimpi kāle arahattaṃ patvāva parinibbāti .

Uttamakoṭiyā hi sattamabhavānatikkamanaññeva sandhāyeva ‘‘ niyato sambodhiparāyaṇo ’’ ti ( ma . ni .1.66;2.169; saṃ . ni .5.998) vuttoti .

Ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhātiādīsu dasasahassacakkavāḷasaṅkhātaṃ jātikhettaṃ ekā lokadhātu nāma āṇāvisayakhettesu buddhuppattisaṅkāya evābhāvato .

Tattha dvinnaṃ buddhānaṃ uppattipaṭisedhaṃ akatvā jātikhette eva kato .

Ṭhapetvā imaṃ cakkavāḷaṃ aññasmiṃ cakkavāḷe buddhā na uppajjanti buddhattahetūnaṃ anādibuddhaparamparādīnaṃ tathābhāvā .

Tato eva hi sattā niravasesato nibbutiṃ na pāpuṇanti .

Yadi hi sabbacakkavāḷesu buddhā uppajjeyyuṃ , sabbe sattā ito pubbe niravasesato nibbutiṃ pāpuṇeyyuṃ , na ca taṃ atthi , tasmā anādibuddhaparamparāya vivaṭṭūpanissayasampannānaṃ nivāsabhūte imasmiṃ cakkavāḷe eva uppajjantīti veditabbā .

Te cetthāpi dullabhā , tesaṃ dullabhattā evettha kappānaṃ asaṅkhyeyyampi buddhuppādarahitaṃ hoti .

Yadi ca te sulabhā bhaveyyuṃ , ekasmiṃ vivaṭṭaṭṭhāyiasaṅkhyeyye catusaṭṭhibuddhānampi uppajjituṃ sakkā bhaveyya antarakappassa buddhantarattā .

Bhaddakappesu cettha pañca buddhā eva uppajjanti .

Kathaṃ panetthāpi dullabhatarā cakkavāḷantaresu uppajjeyyuṃ , buddhānañca dullabhatā kāraṇadullabhatāya , tasmā imasmiññevaM0.281 cakkavāḷe buddhā uppajjanti ?

Etthāpi na devabrahmalokesu , manussaloke eva pana uppajjanti ettheva sabbaso tividhasaddhammādhārassa saṅgharatanassa pātubhāvato , itaralokesu niravasesato pakārāsambhavato ca .

YadiV0.215 hi buddhā devalokādīsu uppajjeyyuṃ , manussā bhayena upasaṅkamitumeva na sakkonti , pageva dhammasavanapabbajjādiṃ kātuṃ , teneva amhākaṃ bodhisatto attano rūpakāyānubhāvādisampattiyā uppannaamanussasaṅkākutūhalaṃ janaṃ nijjhāpetuṃ uttānaseyyakādiniyāmena vaḍḍhitvā dārapariggahādiṃ akāsi , evaṃ katvā pabbajitampi naṃ rājagahe piṇḍāya pavisitvā paṇḍavapabbatapasse nisīditvā piṇḍapātaṃ paribhuñjantaṃ bimbisāro nānappakārato manussabhāvaṃ vicinitvāva upasaṅkamituṃ visahi , no aññathā .

Lokanitthāraṇatthāya hi buddhā uppajjanti , na attano sakkārādiatthāya , tasmā manussesu eva uppajjantīti veditabbo .

Tatthāpi imasmiṃ jambudīpe eva , tatthāpi imasmiṃ majjhimapadese eva .

Na kevalañca buddhāva , paccekabuddhā , aggasāvakamahāsāvakā ca cakkavattiādayo ca aññepi puññavantasattā ettheva uppajjanti .

Apubbaṃ acariman ti ettha mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇato pure pubbaṃ nāma , dhātuantaradhānato pacchā carimaṃ nāma , ubhinnamantarā apubbaṃ acarimaṃ nāma .

Etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritā , dhātuantaradhāne pana jāte aññassa uppatti na nivāritā .

Kiñcāpi na nivāritā , antarakappaṃ pana khepetvāva uppajjantīti veditabbaṃ .

Pañca hi antaradhānāni nāma adhigamaantaradhānaṃ paṭipattiantaradhānaṃ pariyattiantaradhānaṃ liṅgaantaradhānaṃ dhātuantaradhānanti .

Tattha adhigamoti maggaphalābhiññāpaṭisambhidāyo , soM0.282 parihāyamāno paṭisambhidāto paṭṭhāya parihāyati .

Parinibbānato hi vassasahassameva paṭisambhidā nibbattetuṃ sakkonti , tato paraṃ abhiññā , tāpi nibbattetuṃ asakkontā sukkhavipassakakhīṇāsavā honti , tato anāgāmino , tato sakadāgāmino , sotāpannā ca honti , tesu dharantesupi adhigamo anantarahitova hoti , pacchimakassa pana sotāpannassa jīvitakkhayena adhigamo antarahito nāma hoti .

Idaṃ adhigamaantaradhānaṃ .

Tato maggaphalāni nibbattetuṃ asakkontā ‘‘ natthi dāni no ariyadhammapaṭivedho ’’ ti jhānavipassanāsu vosānaṃ āpajjitvā kosajjabahulā catupārisuddhisīlamattaṃ rakkhanto aññamaññaṃ na codenti , na sārenti , akukkuccakā honti , tato paṭṭhāya khuddānukhuddakāni maddanti , tato garukāpattiṃ āpajjanti , pārājikamattameva rakkhanti , tesu dharantesupi paṭipattiV0.216 anantarahitāva hoti , pacchimakassa pana bhikkhuno sīlabhedena vā jīvitakkhayena vā paṭipatti antarahitā nāma hoti .

Idaṃ paṭipattiantaradhānaṃ nāma .

Pariyattīti sāṭṭhakathaṃ tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ , gacchante gacchante kāle adhammikehi kaliyugarājādīhi vipannasassādisampattitāya paccayadāyakā duggatā honti , bhikkhū ca paccayehi kilamantā antevāsike gahetuṃ na sakkonti .

Tato aṭṭhakathā parihāyati , pāḷivaseneva pariyattiṃ dhārenti , tato pāḷiṃ sakalaṃ dhāretuṃ na sakkonti , paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ parihāyati , tañcassa parihāyanaṃ matthakato paṭhāya .

Paṭhamameva hi mahāpakaraṇaṃ parihāyati , tato yamakaṃ kathāvatthu puggalapaññatti dhātukathā vibhaṅgo dhammasaṅgaho ca anukkamena parihāyanti , tato matthakato paṭṭhāya suttantapiṭakaṃ parihāyati , paṭhamaṃ hi aṅguttaranikāyoM0.283 ekādasakanipātato paṭṭhāya yāvaekakanipātā parihāyati , tato matthakato paṭṭhāya saṃyuttanikāyo , paṭhamaṃ hi mahāvaggo parihāyati , tato saḷāyatanavaggo khandhakavaggo nidānavaggo sagāthāvaggoti , evaṃ majjhimanikāyadīghanikāyādayo ca matthakato paṭṭhāya parihāyanti , tato vinayapiṭakameva tiṭṭhati , tampi parivārato paṭṭhāya yāva mahāvibhaṅgā parihāyati , tato uposathakkhandhakato mātikāmattameva dhārenti , tadāpi yāva catuppadikāpi gāthā manussesu pavattati , tāva pariyatti anantarahitāva hoti , tāya antarahitāya pariyatti antarahitā nāma hoti .

Idaṃ pariyattiantaradhānaṃ nāma .

Gacchante gacchante kāle pattacīvaraggahaṇādiākappaṃ na pāsādikaṃ hoti , nigaṇṭhādayo viya alābupattādiṃ aggabāhāya pakkhipitvāpi olambitvāpi sikkāya olaggetvāpi vicaranti , cīvararajanampi na sāruppaṃ , oṭṭhaṭṭhikavaṇṇaṃ katvā dhārenti , tato rajanampi ovaṭṭikavijjhanampi na hoti , dasā chetvā paribbājakā viya kāsāvamattameva dhārenti , tato parikkhīṇe kāle khuddakakāsāvakhaṇḍaṃ hatthe vā gīvāya vā bandhitvā kasikammādīni katvā dārabharaṇādiṃ karonti , tadā dakkhiṇaṃ dento jano saṅghaṃ uddissa etesaṃ deti , idaṃ sandhāya bhagavatā vuttaṃ ‘‘ bhavissanti kho panānanda , anāgatamaddhānaṃ gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā dussīlā pāpadhammā , tesu dussīlesu saṅghaṃ uddissa dānaṃ dassanti , tadāpahaṃ , ānanda , saṅghagataṃ dakkhiṇaṃ asaṅkhyeyyaṃ appameyyaṃ vadāmī ’’ ti ( ma . ni .3.380).

Tato ‘‘ papañco esa , kiṃ iminā amhākan ’’ tiV0.217 taṃ kāsāvakhaṇḍaṃ chinditvā araññe khipanti , etasmiṃM0.284 kāle liṅgaṃ antarahitaṃ nāma hoti .

Idaṃ liṅgaantaradhānaṃ nāma .

Tato tattha tattha sakkārasammānaṃ alabhamānā dhātuyo buddhānaṃ adhiṭṭhānabalena sakkārasammānalabbhamānakaṭṭhānaṃ gamissanti , tato sabbattha alabhamānā sabbadhātuyo mahābodhimaṇḍameva gamissanti .

Sāsapamattāpi hi dhātu na antarā nassissati , tā pana bodhimaṇḍe pallaṅkena nisinnabuddhasarīrasiriṃ , yamakapāṭihāriyañca dassessanti , tato dhātusarīrato tejo samuṭṭhāya taṃ sarīraṃ apaṇṇattikabhāvaṃ gameti , tadā dasasahassacakkavāḷe devatā parinibbānadivase viya paridevitvā pūjāsakkāraṃ katvā pakkamanti .

Idaṃ dhātuantaradhānaṃ nāma .

Imassa pañcavidhassa antaradhānassa pariyattiantaradhānameva mūlaṃ .

Pariyattiyaṃ hi sati paṭivedhādayopi naṭṭhā nāma na honti , asati naṭṭhāti .

Yathā ca nidhikumbhiyā jānanatthāya pāsāṇapiṭṭhe upanibaddhaakkharesu dharantesu nidhikumbhi naṭṭhā nāma na hoti , akkharesu pana naṭṭhesu naṭṭhā , evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .

Yathāha –

‘‘ Yāva tiṭṭhanti suttantā ,

Vinayo yāva dippati ;

Tāva dakkhanti ālokaṃ ,

Sūriye abbhuṭṭhite yathā .

‘‘ Suttantesu asantesu ,

Pamuṭṭhe vinayamhi ca ;

Tamo bhavissati loke ,

Sūriye atthaṅgate yathā .

‘‘ SuttanteM0.285 rakkhite sante ,

Paṭipatti hoti rakkhitā ;

PaṭipattiyaṃV0.218 ṭhito dhīro ,

Yogakkhemā na dhaṃsatī ’’ ti ;( A . ni . aṭṭha .1.1.130; sārattha . ṭī . pācittiya 3.438);

Evamimesu pañcasu antaradhānesu dhātuantaradhānato pacchā carimaṃ nāmāti veditabbaṃ .

Kasmā pana dve sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ na uppajjantīti ?

Niratthakatova .

Ekova hi sammāsambuddho anantesu cakkavāḷesu sabbasattānampi yadi upanissayo bhaveyya , ekakkhaṇe sapāṭihāriyaṃ sabbānukūlaṃ dhammaṃ desetvā te vinetuṃ sakkoti , kimaṅgaṃ pana nānakkhaṇesu , tasmā ekasmiṃ kāle anekesaṃ sammāsambuddhānaṃ uppatti niratthikāva .

Anatthakatā pana anacchariyaagāravavivādādidosato ceva mahāpathaviyā dvinnaṃ buddhānaṃ dhāraṇe asamatthatāya vikiraṇādidosato ca veditabbā .

Cakkavattino pana ekasmiṃ cakkavāḷe dve ekato na uppajjanti , ekova uppajjati .

Nānācakkavāḷesu pana bahūpi ekato uppajjantīti veditabbā .

Ettha hi ‘‘ ekissā lokadhātuyā ’’ ti etassa ekasmiṃ cakkavāḷeti attho gahetabbo .

Apubbaṃ acarimañcettha cakkaratanapātubhāvaantaradhānānaṃ vemajjhaṃ veditabbaṃ .

Antaradhānañcassa cakkavattino kālakiriyato , pabbajjāto vā sattame divase hoti , tassa ca ānubhāvena dvinnaṃ ekattha sahaanuppatti ca veditabbā .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Ṭhānāṭhānañāṇabalaṃ paṭhamaṃ .

Dutiye kammasamādānānan ti samādiyitvā katānaṃ kusalākusalānaṃ , kammameva vā kammasamādānaṃ .

Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetusaṅkhātakāraṇato caM0.286 .

Tattha gatiupadhikālapayogā vipākassa paccayā , kammaṃ hetu .

Tadubhayato kammavipākaṃ yathābhūtaṃ pajānāti .

Kathaṃ ?

Bhagavā hi ‘‘ ekaccassa bahūni pāpakammāni gatiupadhikālapayogānaṃ sampattiyā paṭibāhitāni na vipaccanti , tesaṃ vipattiṃ āgamma vipaccanti , ekaccassa bahūni kalyāṇakammāni tesaṃ vipattiyā paṭibāhitāni na vipaccanti , tesaṃ sampattiṃ āgamma vipaccantī ’’ ti pajānāti .

Tattha gativipattīti cattāro apāyā .

Gatisampattīti manussadevagatiyo .

Upadhīti attabhāvoV0.219 .

Tassa samiddhi sampatti nāma , asamiddhi vipatti nāma .

Kālasampattīti surājasumanussakālasaṅkhāto sampannakālo , tappaṭipakkho kālavipatti nāma .

Tassa tassa pana kammassa sammāpayogo payogasampatti , micchāpayogo payogavipatti nāma .

Tattha hi ekaccassa kusalakammena devagatiādīsu gatiyaṃ nibbattassa taṃ gatisampattiṃ āgamma kusalāni eva vipaccanti .

Tāya pana gatisampattiyā paṭibāhitāni akusalāni tattha vipaccituṃ na sakkonti .

Tāni puna nirayādīsu apāyesu nibbattassa taṃ gativipattiṃ āgamma yathāsukhaṃ vipaccanti .

Tāya pana gativipattiyā paṭibāhitāni kusalāni tattha vipaccituṃ na sakkonti .

Ekaccassa dassanīyenābhirūpena kāyena samannāgatassa yadipi so dāso vā hoti hīnajacco vā , taṃ upadhisampattiṃ āgamma kusalāni evassa vipaccanti .

Tādisaṃ hi surūpaṃ ‘‘ ayaṃ kiliṭṭhakammassa nānucchaviko ’’ ti uccesu amaccādiṭṭhānesu ṭhapenti , caṇḍālimpi surūpaṃ aggamahesiādiṭṭhānesu ṭhapenti .

Tāya pana upadhisampattiyā paṭibāhitāni akusalānassa vipaccituṃ na sakkonti .

Tāni pana upadhivipattiyaṃ ca ṭhitassa yathāsukhaṃ vipaccanti .

Rājakulādīsu hi uppannampi durūpaṃ hīnesu ṭhapenti .

Ekaccassa pana paṭhamakappikānaṃ vā cakkavattirañño vā buddhānaṃ vā surājasumanussānaṃM0.287 sampanne kāle nibbattassa taṃ kālasampattiṃ āgamma kusalāni eva vipaccanti , na akusalāni .

Tāni puna durājadumanussānaṃ vipanne kāle taṃ kālavipattiṃ āgamma vipaccanti , na pana kusalāni tāya kālavipattiyā paṭibāhitattā .

Ekaccassa pana sīlasaṃyamādianavajjapayogena ceva sāvajjena vā anavajjena vā desakālānusārena āyudhasippādipayogasāmatthiyena ca samannāgatassa taṃ payogasampattiṃ āgamma kusalāni eva vipaccanti , na akusalāni .

Tāni puna yathāvuttaviparītapayogavipattiṃ āgamma vipaccanti , na pana kusalāni tāya paṭibāhitattā .

Yuddhādīsu hi pāṇātipātādiakusalaṃ karontāpi taṃtaṃāyudhasippādipayogasampattiṃ nissāyeva senāpatiṭṭhānādimahāsampattiṃ labhanti , na pana taṃ akusalaṃ nissāya .

Yathā dānaveyyāvaccādīsu kusalaṃ karontāpi adhimattavāyāmādipayogavipattiṃ nissāya anayabyasanampi pāpuṇanti , na pana taṃ kusalaṃ nissāya .

Evametāhi catūhi sampattīhi , vipattīhi ca kusalākusalānaṃ vipaccanāvipaccanavibhāgaṃ bhagavā yathābhūtaṃ pajānāti .

Ayaṃ tāvettha vibhaṅganayena dutiyabalassa vibhāvanā .

Aparena cassa –

‘‘ AhosiV0.220 kammaṃ ahosi kammavipāko , ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko , ahosi kammaṃ atthi kammavipāko , ahosi kammaṃ natthi kammavipāko , ahosi kammaṃ bhavissati kammavipāko , ahosi kammaṃ na bhavissati kammavipāko , atthi kammaṃ natthi kammavipāko , atthi kammaṃ natthi kammavipāko , atthi kammaṃ bhavissati kammavipāko , atthi kammaṃ na bhavissati kammavipāko , bhavissati kammaṃ bhavissati kammavipākoM0.288 , bhavissati kammaṃ na bhavissati kammavipāko ’’ ti ( paṭi . ma .1.234)–

Iminā paṭisambhidāyaṃ vuttenāpi nayena vibhāvanā veditabbā .

Tattha yaṃ atītattabhāve āyūhitaṃ kammaṃ vuttaṃ , hetupaccayaṃ āgamma tattheva vipākaṃ adāsi .

Idaṃ sandhāya ‘‘ ahosi kammaṃ ahosi kammavipāko ’’ ti paṭhamaṃ padaṃ vuttaṃ .

Yaṃ atītesu pana diṭṭhadhammavedanīyādīsu bahūsu ekaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ laddhapaccayaṃ vipākaṃ deti , sesāni avipākāni .

Ekaṃ upapajjavedanīyaṃ pana paṭisandhiṃ ākaḍḍhati , ekaṃ ānantariyaṃ nirayapaṭisandhiṃ deti , sesāni avipākāni .

Aṭṭhasu samāpattīsu ekāya brahmaloke nibbattati , sesā avipākā .

Idaṃ sandhāya ‘‘ ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko ’’ ti dutiyaṃ padaṃ vuttaṃ .

Yaṃ atītaṃ kammaṃ etarahi vipākaṃ deti , idaṃ sandhāya tatiyaṃ .

Yaṃ purimanayena na vipaccati , idaṃ sandhāya catutthaṃ .

Yaṃ anāgate vipākaṃ dassati , idaṃ sandhāya pañcamaṃ .

Yaṃ na vipaccati , idaṃ sandhāya chaṭṭhaṃ .

Yaṃ etarahi āyūhitaṃ kammaṃ etaraheva vipākaṃ deti , idaṃ sandhāya sattamaṃ .

Yaṃ na vipaccati , idaṃ sandhāya aṭṭhamaṃ .

Iminā nayena sesapadānampi attho daṭṭhabbo .

Idaṃ tathāgatassāti idaṃ sabbehi etehi pakārehi atītānāgatapaccuppannānaṃ kammantaravipākantarānaṃ yathābhūtato jānanañāṇanti attho .

Dutiyabalaṃ .

Tatiye sabbatthagāminin ti sabbagatigāminiñca agatigāminiñca .

Paṭipadan ti maggaṃ .

Yathābhūtaṃ pajānātīti bahūsupi manussesu pāṇātipātādīsu ekameva akusalaṃ ekato karontesu imassa cetanā nirayagāminī bhavissati , imassa tiracchānayonigāminī , imassa pettivisayagāminī , nirayādīsupi panesā evarūpe evarūpe ṭhāne evañcevañca vipākaṃ dassati , imassa paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ na sakkoti , aññena kammenaM0.289 dinnapaṭisandhikassa dubbalaṃ upadhivepakkaṃ bhavissati .

Bahūsu vā ekato dānādikusalaṃ , vipassanaṃ vā paṭṭhapentesu imassaV0.221 cetanā manussagatigāminī bhavissati , imassa devagatigāminī , tatthāpi evañcevañca vipākaṃ dassati , imassa vā vipassanā ekaṃ maggaṃ dve vā tayo vā cattāro vā paṭisambhidādisahite vā rahite vā nipphādessati , imassa na kañci paṭivedhaṃ sādhessatītiādinā anantehi ākārehi ekavatthusmimpi uppannaṃ kusalākusalasaṅkhātaṃ sabbatthagāminipaṭipadaṃ aviparītato pajānātīti .

Tatiyabalaṃ .

Catutthe anekadhātun ti cakkhudhātuādīhi , kāmadhātuādīhi vā bahudhātuṃ .

Nānādhātun ti tāsaññeva dhātūnaṃ vilakkhaṇattā nānappakāraṃ dhātuṃ .

Lokan ti khandhāyatanadhātulokaṃ .

Yathābhūtaṃ pajānātīti tāsaṃ tāsaṃ dhātūnaṃ khandhāyatanadhātuvibhaṅgādīsu vuttanayena anantappabhedaṃ nānattaṃ aviparītato pajānāti .

Na kevalañca tathāgato upādinnakasaṅkhāralokasseva nānattaṃ pajānāti , atha kho anupādinnakasaṅkhāralokassāpi paccekabuddhādīhi paṭivijjhituṃ asakkuṇeyyaṃ nānattaṃ pajānātiyeva .

Tehi upādinnakalokassāpi nānattaṃ ekadesatova jānanti , anupādinnassa pana neva jānanti , sabbaññubuddhassevetaṃ visayo .

Evaṃ hi imāya nāma dhātuyā ussannāya imesaṃ rukkhagacchalatādīnaṃ , khandhadaṇḍavallitacapattapupphaphalādino saṇṭhānavaṇṇagandharasaojāhi , desakālehi ca anantappabhedaṃ nānattaṃ , pathavīpabbatādīnañca nānattaṃ hotīti anantehi ākārehi jānituṃ sakkoti , nāññeti .

Catutthabalaṃ .

Pañcame nānādhimuttikan ti hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāvaṃ .

Yathābhūtaṃ pajānātīti tīsupi kālesu hīnādhimuttikā hīnādhimuttike eva sevanti , paṇītādhimuttikā ca paṇītādhimuttike .

Tatthāpi assaddhā assaddhe , dussīlāM0.290 dussīle , micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhike , saddhā saddhe , sīlasutacāgapaññādisampannā ca te te eva sevantīti nānappakārato jānāti .

Saddhāsīlādisampannā hi tabbirahite attano ācariyupajjhāyepi na sevanti , tepi itare , attanā attanā pana sadise eva sevantīti .

Pañcamabalaṃ .

Chaṭṭhe parasattānan ti padhānasattānaṃ .

Parapuggalānan ti tato paresaṃ hīnasattānaṃ .

Ekatthameva vā etaṃ padadvayaṃ veneyyavasena dvidhā vuttaṃ .

Indriyaparopariyattan ti saddhādīnaṃ indriyānaṃ parabhāvañca aparabhāvañca , vuddhiñca hāniñcāti attho .

Yathābhūtan ti sabbesaṃ sattānaṃ āsayānusayacaritādhimuttiādīhi saddhādi tikkhindriyamudindriyataṃ sabbākārato jānāti .

Tattha āsayotiV0.222 nivāsaṭṭhānaṃ , yattha sattānaṃ cittasantānaṃ niccaṃ nivasati .

So duvidho vaṭṭāsayo vivaṭṭāsayo ca .

Tattha sassatucchedavasena pavattaṃ sabbaṃ diṭṭhigataṃ vaṭṭāsayo nāma .

Sappaccayanāmarūpapariggahato paṭṭhāya sabbaṃ vipassanāñāṇaṃ , maggañāṇañca vivaṭṭāsayo nāma .

Maggañāṇampi hi ‘‘ dasayime , bhikkhave , ariyāvāsā , yadariyā āvasiṃsū ’’ tiādivacanato ( a . ni .10.19) āsayova .

Imaṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃ jānanto ubhinnaṃ diṭṭhiñāṇānaṃ appavattikkhaṇepi jānāti eva .

Kāmarāgādikilesādhimuttaññeva hi puggalaṃ bhagavā tatheva jānāti .

‘‘ Ayaṃ nekkhammādiabhirato vivaṭṭāsayo ’’ ti nekkhammādiṃ sevantaññeva jānāti ,‘‘ ayaṃ kāmādiabhirato vaṭṭāsayo ’’ ti anusayacaritādijānanepi eseva nayo .

Tattha anusayo kāmarāgānusayādito sattavidho .

Caritan ti tīhi dvārehi abhisaṅkhatalokiyakusalākusalaṃ .

Adhimuttīti ajjhāsayo .

Evamettha āsayānusayañāṇaṃ , indriyaparopariyattañāṇañcāti dve ñāṇāni ekato hutvā ekaṃ balañāṇaṃ nāma jātanti .

Chaṭṭhabalaṃ .

SattameM0.291 jhānavimokkhasamādhisamāpattīnan ti paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ ,‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīnaṃ aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ , savitakkasavicārādīnaṃ tiṇṇaṃ samādhīnaṃ , paṭhamajjhānasamāpattiādīnaṃ navannaṃ anupubbasamāpattīnaṃ .

Saṃkilesan ti hānabhāgiyadhammaṃ .

Vodānan ti visesabhāgiyaṃ dhammaṃ .

Vuṭṭhānan ti yena kāraṇena jhānādīhi vuṭṭhahanti , taṃ kāraṇaṃ .

Taṃ pana duvidhaṃ vodānampi bhavaṅgampi .

Heṭṭhimaṃ hi paguṇaṃ jhānaṃ attano vodānavasena uparimassa jhānassa padaṭṭhānato ‘‘ vuṭṭhānan ’’ ti vuccati , tamhā tamhā pana samādhimhā bhavaṅgavaseneva vuṭṭhānato bhavaṅgampi .

Nirodhato pana phalasamāpattiyāva vuṭṭhahanti .

Idaṃ pāḷimuttakavuṭṭhānaṃ nāma , taṃ sabbaṃ bhagavā yathābhūtaṃ sabbākārena pajānāti .

Sattamabalaṃ .

Aṭṭhame pubbenivāsānussatīti pubbenivutthakkhandhānussaraṇaṃ , taṃ nāmagottavaṇṇāhārasukhadukkhādīhi tattha tattha bhave vijjamānehi anantehi ākārehi yathābhūtaṃ pajānātīti .

Aṭṭhamabalaṃ .

Navame cutūpapātan ti cutiñca upapātañca , taṃ cavamānaupapajjamānahīnapaṇītasuvaṇṇadubbaṇṇādito anantapabhede yathākammūpage satte dibbacakkhuñāṇena vaṇṇāyatanaggahaṇamukhena disvā sabbākārato pajānātīti .

Navamabalaṃ .

DasameV0.223 āsavānaṃ khayan ti āsavanirodhaṃ nibbānaṃ , taṃ arahattamaggañāṇena catusaccapaṭivedhato pajānātīti .

Dasamabalaṃ .

Imānīti yāni heṭṭhā ‘‘ tathāgatassa dasa tathāgatabalānī ’’ ti avoca , imāni tānīti appanaṃ karoti .

Yasmā cetopariyañāṇādīni sāvakādīnampi yathārahaṃ vijjamānānipi savisayaṃ kiñcideva jānanti , na ca sabbākārato .

BuddhānaṃM0.292 pana sabbaññutaññāṇaṃ viya sabbadhammesu yathāsakaṃ visaye sabbattha sabbākārato ekakkhaṇe appaṭihataṃ pavattati , tasmā ‘‘ tathāgatabalānī ’’ ti vuccanti .

Yadi evaṃ sabbaññutaññāṇassevāyaṃ pabhedo hoti , kasmā pana ‘‘ dasabalañāṇānī ’’ ti visuṃ vibhattānīti ?

Visayakiccabhūmibhedato nesaṃ aññattā .

Dasabalañāṇesu hi paṭhamaṃ kāraṇākāraṇameva jānāti , dutiyaṃ kammantaravipākantarameva jānāti , tatiyaṃ kammaparicchedameva , catutthaṃ nānattakāraṇameva , pañcamaṃ sattānaṃ ajjhāsayādhimuttimeva , chaṭṭhaṃ indriyānaṃ tikkhamudubhāvameva , sattamaṃ jhānādīhi saddhiṃ tesaṃ saṃkilesādimeva , aṭṭhamaṃ pubbenivutthakkhandhasantatimeva , navamaṃ sattānaṃ cutipaṭisandhimeva , dasamaṃ saccaparicchedameva , nāññaṃ .

Sabbaññutaññāṇaṃ pana etehi jānitabbañca tato uttariñca sabbaṃ atītādibhedaṃ ekakkhaṇe sabbākārato jānāti , etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karoti .

Taṃ hi jhānaṃ hutvā appetuṃ , iddhi hutvā vikubbituṃ , maggo hutvā kilese khepetuṃ na sakkoti .

Dasabalañāṇāni pana taṃ sabbaṃ yathārahaṃ kātuṃ sakkonti .

Tesu ca paṭipāṭiyā satta ñāṇāni kāmāvacarāni , tato dve rūpāvacarāni , avasāne ekaṃ lokuttaraṃ .

Sabbaññutaññāṇaṃ pana kāmāvacaramevāti evaṃ visayakiccabhūmibhedato aññameva dasabalañāṇaṃ .

Aññaṃ sabbaññutaññāṇanti .

Ayaṃ tāva padatthānusārato vinicchayo .

Dhammabhedā dito pana sabbopi vinicchayo ekavidhakoṭṭhāsato paṭṭhāya ettha vuttānusāratova ñātabbo , suttantabhājanīyādayo hi vibhaṅganayabhedā ettha , ito paresu ca vibhaṅgesu natthīti .

Ñāṇavibhaṅgamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .

Khuddakavatthuvibhaṅgamātikatthavaṇṇanā

KhuddakavatthuvibhaṅgamātikāyaM0.293V0.224 panāyaṃ nikkhepaparicchedena saddhiṃ atthato vinicchayo .

Mātikāya hi ādito tāva – jātimadotiādayo tesattati ekakā nikkhittā , tato kodho ca upanāho cātiādayo aṭṭhārasa dukā , akusalamūlādayo pañcatiṃsa tikā , āsavacatukkādayo cuddasa catukkā , orambhāgiyasaṃyojanādayo pannarasa pañcakā , vivādamūlādayo cuddasa chakkā , anusayādayo satta sattakā , kilesavatthuādayo aṭṭha aṭṭhakā , āghātavatthuādayo nava navakā , kilesavatthuādayo satta dasakā , channaṃ aṭṭhārasakānaṃ vasena aṭṭhasatataṇhāvicaritāni ca yathākkamaṃ nikkhipitvā ante dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajālasutte atidassitānīti sabbānipi tesaṭṭhiadhikāni aṭṭhakilesasatāni nikkhittānīti veditabbāni .

Ayaṃ tāva nikkhepaparicchedo .

Atthato pana ‘‘ jātimado ’’ tiādīsu jātiuccākulīnataṃ nissāya ‘‘ khattiyādīnaṃ catunnampi vaṇṇānaṃ ahaṃ uttamajātiko , ime na uttamajātikā ’’ ti evaṃ attukkaṃsanaparavambhanavasena uppanno majjanākārappavatto māno jātimado nāma .

Sesapadesupi eseva nayo .

Tattha ādiccagottakassapagottādiuttamagottaṃ nissāya gottamado .

Nirābādhataṃ , yobbaññaṃ ,‘‘ ciraṃ sukhaṃ jīviṃ jīvāmi jīvissāmī ’’ ti evaṃ jīvitaṃ , bahulābhañca nissāya yathākkamaṃ ārogyamadā dayo vuttā .

Sukatapaṇītapaccayalābhaṃ , mānanavandanādigarukāraṃ maññeva pamukhaṃ katvā pañhaṃ pucchanti , parivāretvā gacchantīti evaṃ purekkhāraṃ , mahāparivāraṃ , suciparivārañca nissāya yathākkamaṃ sakkāramadā dayo ca veditabbā .

Bhogo pana kiñcāpi lābhaggahaṇeneva gahito , nihitadhanavasena panetthaM0.294 lābho veditabbo ,‘‘ annapānavatthābharaṇamālāgandhādiupabhogasamiddhivasenāpi vattuṃ vaṭṭatī ’’ tipi vadanti .

Sarīravaṇṇaṃ , guṇavaṇṇañca nissāya vaṇṇamado .

Bāhusaccaṃ , paṭibhānaṃ ,‘‘ vaṇṇaṃ buddhavaṃsaṃ rājavaṃsaṃ janapadavaṃsaṃ gāmavaṃsaṃ rattindivaparicchedaṃ nakkhattamuhuttayogaṃ jānāmī ’’ ti evaṃ rattaññutaṃ vā nissāya yathākkamaṃ sutamadā dayo ca veditabbā .

Jātipiṇḍapātikataṃ , anavaññātataṃ , iriyāpathapāsādikataṃ , mahiddhikatañca nissāya yathākkamaṃ piṇḍapātikamadā dayo .

Kiñcāpi parivāra-ggahaṇena yaso gahito .

Parivārassa pana savasavattakabhāvena patthaṭataṃ kittiyasaññeva vā nissāya yasamado .

ParisuddhasīlaṃV0.225 , upacārappanājhānaṃ , sippakosallaṃ , sarīrassa ārohasampadaṃ , pariṇāhasampadaṃ , anūnaniddosaaṅgapaccaṅgatāya sarīrapāripūriñca nissāya sīlamadā dayo veditabbā .

Iminā ettakena ṭhānena savatthukaṃ mānaṃ dassetvā idāni avatthukameva sāmaññato mānaṃ dassento ‘‘ mado ’’ ti āha .

Pamādotiādīsu pañcakāmaguṇesu cittavossaggasaṅkhāto sucaritāsevanāya , duccaritasevanāya ca hetubhūto pamajjanākārappavatto akusalacittuppādo pamādo nāma , svāyaṃ sativossaggalakkhaṇo .

Vātabharitabhattā viya mātāpitūsupi anoṇatabhāvasaṅkhāto kakkhaḷamāno thambho nāma , svāyaṃ cittassa uddhumātabhāvalakkhaṇo .

Aññesaṃ gehādiupakaraṇasampadaṃ , vijjāsampadaṃ vā disvā taddiguṇasamārambhanavasappavatto akusalacittuppādo sārambho nāma .

Ganthopi hi sārambhavasena uggahetuṃ na vaṭṭati , akusalameva hoti .

Svāyaṃ karaṇuttariyalakkhaṇo .

AtraM0.295 atra visaye icchā assāti atriccho , puggalo , tassa bhāvo atricchatā .

Evaṃ mahicchatā dīsupi attho veditabbo .

Tattha yaṃ yaṃ laddhaṃ , tena tena asantussitvā aparassa aparassa patthanāvasena pavatto lobho atricchatā .

Yāya attanā laddhaṃ paṇītampi lāmakaṃ viya khāyati , parena laddhaṃ lāmakampi paṇītaṃ viya khāyati .

Sāyaṃ aparāparalābhapatthanālakkhaṇā .

Santaguṇavibhāvanāvasappavatto ceva taduppannehi atimahantehipi vatthūhi asantussanākārappavatto ca lobho mahicchatā .

Yāya samannāgato puggalo paccayehi duppūro aggi viya upādānena , samuddo viya ca udakena .

Yā cāyaṃ santaguṇasambhāvanatā , paṭiggahaṇe ca paribhoge ca amattaññutā , etaṃ mahicchatālakkhaṇaṃ .

Asantānaṃ pana saddhāsīlānaṃ , maggaphalādīnañca lokiyalokuttarānaṃ guṇānaṃ vibhāvanāvasappavatto ceva taduppannehi atimahantehipi paccayehi asantussanākārappavatto ca lobho pāpicchatā .

Yā cāyaṃ asantaguṇasambhāvanatā , paṭiggahaṇe ca paribhoge ca amattaññutā etaṃ pāpicchatālakkhaṇaṃ .

Siṅgan ti vijjhanaṭṭhena siṅgaṃ , nāgarikabhāvasaṅkhātassa kilesasiṅgassetaṃ adhivacanaṃ , taṃ atthato siṅgārakaraṇavasappavatto lobhova .

Tintiṇan ti khīyanaṃ , taṃ atthato nivāsaṭṭhāne sunakhānaṃV0.226 viya aññamaññaṃ sattānaṃ ‘‘ tava santakaṃ , mama santakan ’’ ti khiyyanākārappavatto dosova .

Cāpalyan ti capalatā , taṃ pattacīvarādiparikkhārānaṃ , attabhāvassa ca maṇḍanavibhūsanakeḷāyanavasappavatto rāgova , yena samannāgato jiṇṇopi daharo viya hoti .

Asabhāgavuttīti visabhāgavutti visabhāgakiriyā , sā garuṭṭhāniyesupi anādaravasena vipaccanīkaggāhitāvasappavatto dosovaM0.296 , yāya samannāgato gilānepi mātāpituācariyupajjhāyādike na oloketi , tehi saddhiṃ lābhasakkārakāraṇā kalahaṃ karoti , tesu hirottappaṃ , cetiyādīsu cittīkārañca na paccupaṭṭhapeti .

Aratīti pantesu senāsanesu , samathavipassanāsu ca anabhiramaṇā ukkaṇṭhitatā , sā tathāpavatto akusalacittuppādo .

Tandīti ālasyaṃ .

Vijambhitāti kāyassa ānamanādiākārena phandanā vijambhanā .

Bhattasammadoti bhattamucchāya kāyassa akammaññatā .

Cetaso ca līnattan ti cittasaṅkoco .

Atthato panetāni sabbānipi thinamiddhavasena cittassa gilānākārova .

Kuhanātiādīsu lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa tena tena upāyena vimhāpanā kuhanā nāma .

Sā tividhā paccayapaṭisevanasāmantajappanairiyāpathasaṇṭhāpanavasena .

Tattha cīvarādīhi nimantitassa tadatthikasseva sato pāpicchataṃ nissāya paṭikkhipanena , te ca gahapatike attani suppatiṭṭhitasaddhe ñatvā puna tesaṃ ‘‘ aho ayyo appiccho na kiñci paṭiggaṇhituṃ icchati , suladdhaṃ vata no assa , sace appamattakaṃ kiñci paṭiggaṇheyyā ’’ ti nānāvidhehi upāyehi paṇītāni cīvarādīni upanāmentānaṃ tadanuggahakāmataññeva āvikatvā paṭiggahaṇena ca tato pabhuti api sakaṭabhārehi upanāmanahetubhūtaṃ vimhāpanaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātā kuhanā nāma .

Pāpicchasseva pana sato ‘‘ yo evarūpaṃ cīvaraṃ dhāreti , so samaṇo mahesakkho ’’ tiādinā uttarimanussadhammādhigamaparidīpanavācāya tathā tathā vimhāpanaṃ sāmantajappanasaṅkhātā kuhanā nāma .

Pāpicchasseva pana sato samāhitasseva sambhāvanādhippāyakatena paṇidhāya saṇṭhapitena gamanādiiriyāpathena vimhāpanaṃ iriyāpathasaṇṭhapanasaṅkhātā kuhanā nāma .

ĀlapanātiādināM0.297 pana vuttapaccayapaṭisaṃyuttā vācāyeva dassitā .

Anuppiyabhāṇitā , cāṭukamyatā , muggasūpyatā , pāribhaṭayatā ca ālapanā nāma .

Tattha ālapanātiāditova lapanā .

Anuppiyabhāṇitāti saccānurūpaṃ , dhammānurūpaṃ vā anapaloketvā punappunaṃ piyabhaṇanaṃ .

CāṭukamyatātiV0.227 nīcavuttitā , attānaṃ heṭṭhato ṭhapetvā pavattanaṃ .

Muggasūpyatāti muggasūpasadisatā , apakkamuggasadisena appasaccena samannāgatavacanatā .

Pāribhaṭayatāti kuladārakānaṃ aṅkena pariharaṇādikaṃ paribhaṭassa kiccaṃ .

Evamayaṃ sabbopi kiriyābhedo ‘‘ lapanā ’’ tveva vuccati .

Paresaṃ pana paccayadānasaññājanakaṃ kāyavacīkammaṃ nemittikatā nāma , yā ‘‘ parikathobhāsanimittakamman ’’ ti vuccati .

Akkosanavambhanagarahaṇādīhi yathā dāyako avaṇṇaṃ bhāyati , evaṃ taṃ nippīḷanaṃ nippesikatā nāma .

Ayaṃ hi yasmā veḷupesikāya viya abbhaṅgaṃ imāya parassa guṇaṃ nippeseti nipuñchati , yasmā vā gandhajātaṃ pisitvā gandhamagganā viya paraguṇe nippisitvā vicuṇṇetvā esā lābhamagganā hoti , tasmā ‘‘ nippesikatā ’’ ti vuccati .

Ekasmiṃ pana kule laddhāmisaṃ aññattha dānavasena lābhena lābhassa patthanā lābhena lābhaṃ nijigīsanā nāma .

Ime ca kuhanādayo pañcapi tathā tathā pavattā lobhādiakusalacittuppādāti veditabbā .

‘‘ Seyyohamasmī ’’ tiādayo dvādasa mānā heṭṭhā saṃyojanagocchake vuttānusārena suviññeyyāva .

Tattha ca ādito tayo mānā puggalaṃ anissāya jātigottarūpabhogasippasutādimānavatthuvaseneva kathitā , tato paraṃ pana nava mānā seyyasadisahīnapuggale nissāya kathitā .

Evametehi dvādasahi padehi savatthuke māne kathetvā idāni avatthukaṃ dassetuṃ ‘‘ māno ’’ tiādi vuttaṃ .

TatoM0.298 paraṃ atimānotiādīsu ‘‘ jātiādīhi mayā sadiso natthī ’’ ti atikkamitvā maññanāvasena pavatto māno atimāno nāma .

‘‘ Ime mayā pubbe sadisā , idāni ahaṃ seṭṭho , ime hīnatarā ’’ ti uppanno māno bhārātibhāro viya mānātimāno nāma .

Attānaṃ pana avamaññanāvasena pavatto māno omāno nāma , so ‘‘ hīnohamasmī ’’ ti pavattahīnamānasadisova .

Anadhigatesu ariyadhammesu ‘‘ adhigatā mayā ’’ ti uppanno māno adhikamānattā adhimāno nāma , ayaṃ pana sotāpannādiariyasāvakānaṃ ‘‘ ahaṃ sakadāgāmī ’’ tiādinā na uppajjati tesaṃ maggaphalanibbānapahīnakilesāvasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇena ariyaguṇapaṭivedhe nikkaṅkhattā .

Dussīlassa pana na uppajjateva , sīlavatopi pariccattakammaṭṭhānassa na uppajjati , parisuddhasīlasseva pana suddhasamathalābhino , suddhavipassanālābhino , tadubhayalābhino vā uppajjati .

Tesu tadubhayalābhī arahatte eva adhimaññitvā patiṭṭhāti suvikkhambhitakilesattā , parimadditasaṅkhārattā ca , itare sotāpannādīsupīti veditabbā .

Pañcasu pana khandhesu ‘‘ ahamasmī ’’ tiādinā pavatto māno asmimānoV0.228 nāma .

Pāpakena pana parūpaghātakena kammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānādinā attānaṃ seyyādito jappanavasena pavatto māno micchāmāno nāma .

Ñātivitakkotiādīsu ‘‘ mayhaṃ ñātakā sukhajīvino sampattiyuttā ’’ ti evaṃ gehasitapemena ñātake uddissa uppanno vitakko ñātivitakko nāma ,‘‘ ñātakā khayaṃ gatā vayaṃ gatā saddhā pasannā ’’ tiādinā pana nekkhammasito ñātivitakko nāma na hoti .

Evaṃ janapadavitakke pi , tassa pana ‘‘ amhākaṃ janapado subhikkho sundaro ’’ tiādinā pavattiākāro veditabbo .

Amaratthāya vitakko , amaroM0.299 vā vitakkoti amaravitakko .

Tattha yo ukkuṭikappadhānādīhi dukkhe nijjiṇṇe samparāye attā sukhī amaro hotīti evaṃ pavatto , so amaratthāya vitakko nāma .

Yo pana diṭṭhigatikassa ekasmiṃ pakkhe asaṇṭhahitvā ‘‘ evampi me no , tathāpi me no , aññathāpi me no ’’ tiādinā amaramaccho viya gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pavatto , so amaro vitakko nāma .

Taṃ duvidhampi ekato katvā idha ‘‘ amaravitakko ’’ ti vutto .

Anuddayatā patirūpakena pana gihīhi sahasokisahananditādivasena gehasitapemena yutto parānuddayatāpaṭisaṃyutto vitakko nāma .

Lābhena ceva sakkārena ca kittisaddena ca saddhiṃ ārammaṇakaraṇavasena yutto gehasito vitakko lābhasakkārasilokapaṭisaṃyutto vitakko nāma , tassa pana ‘‘ aho vata me lābhādayo uppajjeyyun ’’ tiādinā pavattiākāro veditabbo .

‘‘ Aho vata maṃ pare na avajāneyyun ’’ ti uppanno gehasito vitakko anavaññattipaṭisaṃyutto vitakko nāma .

Ekakaṃ .

Dukādīsu kodhādayo heṭṭhā vuttatthe vajjetvā avasesānaññeva vaṇṇanā hoti .

Tattha dukesu tāva upanāhotiādīsu pubbabhāge kodho ‘‘ akkocchiman ’’ tiādinā āsevanena aparakāle veracitte daḷhataraṃ ābaddho upanāho nāma , yena samannāgato veraṃ nissajjituṃ na sakkoti vasātelamakkhitapilotikā viya , sodhiyamānampissa cittaṃ na parisujjhati , svāyaṃ verupanibandhanalakkhaṇo .

Paraguṇaṃ pana vināsetvā tattha dosamakkhanavasena pavatto kodho makkho nāma .

Ayaṃ hi paṭhamataraṃV0.229 attano cittaṃ gūtho viya gūthaggāhakaṃ hatthaṃ makkheti , pacchāM0.300 paranti ‘‘ makkho ’’ ti vutto , svāyaṃ paraguṇamakkhanalakkhaṇo .

Paḷāsetīti paḷāso , parassa guṇe dassetvā attano guṇehi same karotīti attho .

Tathāpavatto lobho , svāyaṃ yugaggāhalakkhaṇo .

Dvārattayepi vijjamānasseva dosassa paṭicchādanato cakkhumohanamāyā viyāti māyā , sā katadosapaṭicchādanalakkhaṇā .

Saṭhassa bhāvo , kammaṃ vā sāṭheyyaṃ , kerāṭiyaṃ , taṃ avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ .

Anajjavā dayo heṭṭhā vuttaajjavādipaṭipakkhaakusalavasena veditabbā .

Ajjhattasaṃyojanan tiādīsu ajjhattanti kāmabhavo , tattha satte bandhanavasena pavattāni pañcorambhāgiyasaṃyojanāni ajjhattasaṃyojanaṃ nāma .

Bahiddhāti rūpārūpabhavo .

Tattha bandhanavasena pavattāni pañca uddhambhāgiyasaṃyojanāni bahiddhāsaṃyojanaṃ nāma .

Kāmabhave hi sattānaṃ ālayo bahuko , na itaresu , tasmā so ajjhattaṃ itare ca bahiddhāti veditabbā .

Dukaṃ .

Tikesu pana lobhādīni tīṇi akusalamūlāni nāma .

Kāmabyāpādavihiṃsāsampayuttā vitakkā tayo akusalavitakkā nāma .

Te eva saññāsīsena tisso akusalasaññā .

Sabhāvaṭṭhena tisso akusaladhātuyoti ca vuccanti .

Kāyavacīmanoduccaritāni tīṇi duccaritāni nāma , tāni dvārattayappavattānaṃ pāṇātipātādīnaṃ , sabbākusalānaṃ vā vasena yojetabbāni .

Suttantapariyāyena pana diṭṭhāsavavajjitā kāmāsavādayo tayo āsavā nāma .

Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā tīṇi saṃyojanāni nāma .

Kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā ca tisso taṇhā nāma .

Tattha sassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavataṇhā , ucchedadiṭṭhisahagatoM0.301 rāgo vibhavataṇhā , avasesā pana sabbāpi taṇhā kāmataṇhā .

Kāmadhātupaṭisaṃyutto vā rāgo kāmataṇhā , rūpārūpadhātupaṭisaṃyutto bhavataṇhā , ucchedadiṭṭhisahagato vibhavataṇhāti veditabbā .

Kāmataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā ca aparāpi tisso taṇhā nāma .

Rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā ca puna aparāpi tisso taṇhā nāma .

Tattha nirodhataṇhāti ucchedadiṭṭhisahagato .

Kāmesanā bhavesanā brahmacariyesanā ca tisso esanā nāma .

Tattha brahmacariyesanāti sassatucchedadiṭṭhisaṅkhātabrahmacariyassa gavesanā .

‘‘ SeyyohamasmītiV0.230 vidhā , sadisohamasmīti vidhā , hīnohamasmīti vidhā ’’ ti evaṃ vuttamānavidhā tisso vidhā nāma .

Māno hi seyyādivasena vidahanato maññanato ‘‘ vidhā ’’ ti vuccati .

Jātijarāmaraṇāni paṭicca uppannāni bhayāni tīṇi bhayāni nāma .

‘‘ Atītaṃ vā addhānaṃ ārabbhā ’’ tiādinā vuttāni tīṇi , buddhādīsu kaṅkhanavicikicchanavasena pavattā tisso avijjā tīṇi tamāni nāma .

Vicikicchāsīsena tassa vibhaṅge taṃsampayuttā avijjāva vuttā , tassā eva paṭicchādakattenapi tamabhāvatoti daṭṭhabbaṃ .

Yaṃ kiñci pana sattassa sukhādikaṃ uppajjati , taṃ sabbaṃ pubbekatahetūti ekaṃ titthāyatanaṃ , issaranimmānahetūti dutiyaṃ , ahetuappaccayāti tatiyanti imāni tīṇi titthāyatanāni nāma .

Tattha paṭhamavādī kusalākusalakiriyautucittāhārādikaṃ , gatiupadhiādikaṃ , sappurisūpanissayasaddhammassavanādikañca sabbaṃ paccayapaccayuppannaṃ paṭikkhipitvā ekaṃ kammavipākameva sampaṭicchati , itare pana dvepi sabbaṃ hetuṃ paṭikkhipitvā issarahetukaṃ , ahetukañca sampaṭicchanti , tesaṃ tiṇṇaṃ vādānaṃ vaseneva payojanābhāvādito yathānurūpaṃ doso ñātabbo .

Ganthavitthārabhayena panettha na vitthārayimha .

RāgadosamohāM0.302 pana tayo palibodhaṭṭhena kiñcanā nāma .

Te eva hi kilesaṭṭhena aṅgaṇāni , malīnabhāvakaraṇaṭṭhena malāni , pakkhalanapātahetuto visamāni ca honti .

Pāṇātipātādīni kāyavacīmanovisamāni aparānipi tīṇi visamāni nāma .

Rāgadosamohā anudahanaṭṭhena tayo aggī , kasaṭanirojaṭṭhena kasāvā ca honti .

Pāṇātipātādīni kāyakasāvādayo pana aparepi tayo kasāvā nāma .

Assādadiṭṭhittike kāmaparibhoge ‘‘ natthi kāmesu doso ’’ ti evaṃ pavattā sassatadiṭṭhi assādadiṭṭhi nāma .

Vīsativatthukā pana attadiṭṭhi attānaṃ anugatattā attānudiṭṭhi nāma .

Tassā pana ‘‘ rūpaṃ attato samanupassati , rūpavantaṃ vā attānaṃ , attani vā rūpaṃ , rūpasmiṃ vā attānaṃ samanupassatī ’’ ti evaṃ rūpakkhandhe catasso diṭṭhiyo .

Evaṃ sesakkhandhesupīti vīsativatthukatā veditabbā .

Tattha ca rūpaṃ attato diādinā pañcakkhandhe attato gahaṇavasena pavattā pañca ucchedadiṭṭhiyo , sesā pana sassatadiṭṭhiyoti veditabbā .

‘‘ Natthi dinnan ’’ tiādinayappavattā pana natthikadiṭṭhi micchādiṭṭhi nāma , lāmakadiṭṭhīti attho .

Aratittike pāṇileḍḍudaṇḍādīhi sattānaṃV0.231 vihiṃsanā vihesā nāma .

Dvārattayappavattaakusaladhammassa cariyā adhammacariyā nāma .

Dovacassatātike sāva kāmabyāpādavihiṃsāsaññā nānārammaṇesu pavattito , nānābhūtattā ca nānattasaññā nāma .

Uddhaccattike kusītassa bhāvo kosajjaṃ , pamādova .

Anādariyattike ovādassa anādiyanavasappavatto kodho anādariyaṃ nāma .

Assaddhiyattike ratanattayakammaphalānaṃ asaddahanavasappavattā akusaladhammā assaddhiyaṃ nāma .

Pañcavidhamacchariyavasena ‘‘ dehī ’’ ti vacanassa ajānanā avadaññutā nāma .

UddhaccattikeM0.303 manacchaṭṭhesu indriyesu aguttadvāratā asaṃvaro nāma .

Kāyikavācasikavītikkamo dussīlyaṃ nāma .

Ariyattike buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ dassanopāsanādīsu anicchā ariyānaṃ adassanakamyatā nāma .

Bodhipakkhikasaddhammassa savanadhāraṇādīsu anicchā saddhammaṃ asotukamyatā nāma .

Parassa dosāropane randhagavesitāsaṅkhāto upārambhova upārambhacittatā nāma .

Muṭṭhassaccattike uddhaccaṃ cetaso vikkhepo nāma .

Ayonisomanasikārattike ‘‘ anicce niccan ’’ tiādinā , saccapaṭipakkhavasena vā anupāyamanasikārasaṅkhātaṃ āvajjanacittaṃ ayonisomanasikāro nāma .

Micchādiṭṭhimicchāsaṅkappādayo aṭṭha micchāmaggā kummaggo nāma , micchāmaggassa āsevanā kummaggasevanā nāma .

Thinamiddhaṃ cetaso ca līnattaṃ nāma .

Tikaṃ .

Catukkesu cīvarādīsu catūsu paccayesu ‘‘ kattha manāpaṃ labhissāmī ’’ ti taṇhāya uppādo cattāro taṇhuppādā nāma .

Na gacchanti etāhi ariyāti agatiyo , chandadosamohabhayā .

Tā hi agantabbamaggagamanāni akattabbakaraṇāni cattāri agatigamanāni nāma .

Tattha chandoti pakkhapātarāgo .

Bhayan ti tathāpavatto doso .

Aniccādīsu ‘‘ niccaṃ sukhaṃ attā subhan ’’ ti evaṃ pavattā cattāro vipariyāsā viparītato dhamme esanato .

Tesu vā āsanato pavisanato cattāro vipariyāsā nāma .

Te saññācittadiṭṭhivipariyāsavasena paccekaṃ tayo tayo hutvā dvādasa honti .

Tesu anicce niccaṃ , anattani attāti saññācittadiṭṭhivipariyāsā cha , dukkhe sukhaṃ , asubhe subhanti diṭṭhivipariyāsā dve cāti aṭṭha sotāpattimaggena pahīyanti , asubhe subhanti saññācittavipariyāsā dve anāgāmimaggena , dukkhe sukhanti saññācittavipariyāsā dve arahattamaggenāti veditabbā .

AdiṭṭheM0.304V0.232 diṭṭhaṃ , asute sutaṃ , amute mutaṃ , aviññāte viññātanti evaṃ pavattā cattāro anariyavohārā nāma .

Diṭṭhādīsu pana adiṭṭhaṃ asutaṃ amutaṃ aviññātanti evaṃ pavattā aparepi cattāro anariyavohārā nāma .

Ime ca purimehi saddhiṃ aṭṭha anariyavohārātipi vuccanti .

Pāṇātipātaadinnādānakāmesumicchācāramusāvādā cattāri duccaritāni nāma .

Musāvādādivacīduccaritāni aparānipi cattāri vacīduccaritāni nāma .

Jātijarābyādhimaraṇabhayāni cattāri bhayāni nāma .

Rājacoraaggiudakabhayāni cattāri , samuddaṃ orohantassa pana uppajjanakāni ūmikumbhīlaāvaṭṭasusukābhayāni ca cattāri , attānuvādaparānuvādadaṇḍaduggatibhayāni cattāri cāti imāni vā aparāni tīṇi catukkāni cattāri bhayāni nāma .

Tattha susukāti caṇḍamacchā .

Sabbānipi cetāni bhayāni paṭighacittānīti veditabbāni .

Sabbaṃ sukhadukkhādikaṃ sayaṃkataṃ paraṃkataṃ ubhayakataṃ adhiccasamuppannanti evaṃ uppajjamānā imā catasso diṭṭhiyo nāma .

Catukkaṃ .

Pañcakesu pañcorambhāgiyātiādīsu oraṃ vuccati kāmadhātu heṭṭhābhāvato , tattha upapattinipphādanato taṃ oraṃ bhajantīti sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsakāmarāgapaṭighā pañca orambhāgiyasaṃyojanāni nāma .

Uddhanti rūpārūpadhātu uparibhāvato , taṃ vuttanayena bhajantīti rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjā pañca uddhambhāgiyasaṃyojanāni nāma .

Rāgadosamohamānadiṭṭhiyo pañca lagganaṭṭhena saṅgā nāma .

Te eva pañca anupavisanaṭṭhena , tudanaṭṭhena ca pañca sallā nāma .

Satthudhammasaṅghasikkhāsu kaṅkhanāni cattāri , sabrahmacārīsu kupitacittatā cāti ime pañca cittassa thaddhakacavarakhāṇukabhāvakaraṇattā cetokhilā nāma .

Kāmesu avītarāgo .

Kāye … pe … rūpe … pe … yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃM0.305 passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati , aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratīti evaṃ pavattā pañca dhammā cittaṃ bandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gahaṇato cetasovinibandhā nāma .

Tattha kāyeti ajjhattike kāye , rūpeti bahiddhārūpe .

Saññī attā , asaññī attā , nevasaññīnāsaññī attā , saṃvijjamāno pana attā ucchijjati , diṭṭhadhammanibbānaṃ vā pāpuṇātīti evaṃ pavattā pañca diṭṭhiyo nāma .

Pāṇātipātādimajjapānapariyosānā pañca verakaraṇaṭṭhena verā nāma .

Ñātibhogarogasīladiṭṭhibyasanāni pañca byasanā nāma .

Tattha byasanāti vināsasahajātā , tato uppannā akusalāV0.233 .

Bahujanassa appiyatā , verabahulatā , vajjabahulatā , sammūḷhamaraṇaṃ , apāyagamananti ime pañca akkhantiyā ādīnavā , anadhivāsanāya dosāti attho .

Ājīvakabhayaṃ asilokabhayaṃ parisasārajjabhayaṃ maraṇabhayaṃ duggatibhayanti imāni pañca bhayāni nāma .

Yāvadatthaṃ pañcakāmaguṇaparibhogena ceva paṭhamajjhānādīhi catūhi jhānehi cāti pañcahi kāraṇehi attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotīti pavattā vādā pañca diṭṭhadhammanibbānavādā nāma .

Pañcakaṃ .

Chakkesu pana kodho makkho issā sāṭheyyaṃ pāpicchatā sandiṭṭhiparāmāsitāti imāni cha vivādamūlāni .

Manāpiyesu rūpādīsu chasu ārammaṇesu chandarāgoti ime cha chandarāgā gehasitā dhammā nāma .

Amanāpiyesu chasu ārammaṇesu paṭigho cha virodhavatthūni nāma .

Virodho eva vatthu virodhavatthu .

Chasu ārammaṇesu taṇhāva cha taṇhākāyā nāma .

Satthudhammasaṅghasikkhāsu , appamāde , paṭisanthāre ca agāravā cha agāravā nāma .

Kammārāmatā , bhassaniddāsaṅgaṇikasaṃsaggapapañcārāmatā ca cha parihāniyā dhammā nāma , parihānikarāti attho .

Tattha savanadassanasamullapanaparibhogakāyasaṃsaggesuM0.306 pañcasu yuttapayuttatā saṃsaggārāmatā .

Taṇhāmānadiṭṭhipapañcesu yuttapayuttatā papañcārāmatāti veditabbaṃ .

Kammabhassaniddāsaṅgaṇikārāmatā cattāro , dovacassatā , pāpamittatā dve cāti ime aparepi cha parihāniyā dhammā nāma .

Somanassaṭṭhāniyesu rūpādīsu chasu ārammaṇesu uppannā gehasitasomanassasampayuttā vicārā somanassupavicārā nāma , vitakkādayo dhammā , taṃsampayuttā cāti gahetabbā .

Esa nayo itaradvayepi .

Aññāṇasahitā panettha vedanupekkhā upekkhāti veditabbā , yā ‘‘ aññāṇupekkhā ’’ tipi vuccati .

Iṭṭhāniṭṭhamajjhattesu chasu ārammaṇesu yathākkamaṃ uppannā vedanā ‘‘ cha gehasitāni somanassānī ’’ tiādinā chakkattayena vuttā .

‘‘ Atthi me attā ’’ ti vā ,‘‘ natthi me attā ’’ ti vā ,‘‘ attanā vā attānaṃ sañjānāmī ’’ ti vā ,‘‘ attanā vā anattānaṃ sañjānāmī ’’ ti vā ,‘‘ attanā vā attānaṃ sañjānāmī ’’ ti vā ,‘‘ so me ayaṃ attā kārako vedako nicco dhuvo ’’ ti evaṃ uppajjamānā imā cha diṭṭhiyo nāma .

Tattha atthīti sassatadiṭṭhi .

Natthīti ucchedadiṭṭhi .

Pañcapi khandhe ‘‘ attā ’’ ti gahetvā saññākkhandhena sesānaṃ jānanavasena attanā vā attānaṃ sañjānāmīti diṭṭhi , saññākkhandhaṃ pana ‘‘ attā ’’ ti , itare ca ‘‘ anattā ’’ ti gahetvā attanā vā anattānaṃ sañjānāmīti diṭṭhi , saññākkhandhaṃV0.234 pana ‘‘ anattā ’’ ti , itare ca ‘‘ attā ’’ ti gahetvā anattanā vā attānaṃ sañjānāmīti diṭṭhi ca veditabbā .

Chakkaṃ .

Sattakesu pana kāmarāgapaṭighamānadiṭṭhivicikicchābhavarāgaavijjā satta thāmagataṭṭhena , appahīnaṭṭhena ca cittasantāne anu anu sayanato anusayā nāma .

Te eva satte vaṭṭasmiṃ saṃyojanato saṃyojanāni .

Samudācāravasena pariyuṭṭhānato pariyuṭṭhānāti veditabbā .

AssaddhiyaṃM0.307 ahirikaṃ anottappaṃ appassutatā kosajjaṃ muṭṭhassaccaṃ duppaññatāti ime satta asataṃ asappurisānaṃ , asantā vā lāmakā dhammāti asaddhammā nāma .

Pāṇātipātādayo kāyavacīduccaritāni satta duccaritāni nāma .

Māno atimāno mānātimāno omāno adhimāno asmimāno micchāmānoti ime satta mānā nāma .

‘‘ Manussaloke mātāpettikasambhavo attā ucchijjati , tathā chasu devalokesu dibbo kabaḷīkārabhakkho attā , rūpaloke rūpī manomayo attā , catūsu arūpabhavesu catubbidho arūpī attā tattha tattha ucchijjati vinassati na hoti paraṃ maraṇā ’’ ti evaṃ pavattā satta ucchedadiṭṭhiyo satta diṭṭhiyo nāma .

Ettha ca ādito tisso diṭṭhiyo rūpakkhandhaṃ attato gahetvā pavattā ucchedadiṭṭhiyo , sesā catasso arūpakkhandheti ñātabbā .

Sattakaṃ .

Aṭṭhakesu pana lobho doso moho māno diṭṭhi vicikicchā thinaṃ uddhaccañcāti aṭṭha kilesavatthūni nāma .

‘‘ Yaṃ kiñci kammaṃ kattabbaṃ me ’’ ti ekaṃ , tathā ‘‘ kataṃ me ’’ ti ,‘‘ maggo me gantabbo ’’ ti ,‘‘ gato ’’ ti ,‘‘ appakaṃ me bhuttan ’’ ti ,‘‘ subhuttan ’’ ti ,‘‘ ābādho me uppanno ’’ ti ,‘‘ aciravuṭṭhito gelaññā ’’ ti ekanti imāni aṭṭha kusītavatthūni nāma , kusītassa kosajjakāraṇānīti attho .

Lābhe alābhe ca yase ayase ca pasaṃsāya nindāya ca sukhe dukkhe ca yathākkamaṃ rāgadosehi cittassa paṭihananaṃ aṭṭhasu lokadhammesu cittassa paṭighāto nāma .

Heṭṭhā dvīhi catukkehi vuttā aṭṭha anariyavohārā nāma .

Micchādiṭṭhimicchāsaṅkappādayo aṭṭha micchattā nāma .

Bhikkhūhi vijjamānāya āpattiyā codiyamānassa ‘‘ na sarāmī ’’ ti nibbeṭhanaṃ ekaṃ ,‘‘ tvaṃ bālo ’’ tiādināM0.308 codakapaṭippharaṇaṃ ekaṃ , tathā ‘‘ tuvaṃ cetamāpanno ’’ ti codakassa paccāropanaṃ , aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ , saṅghe bāhāvikkhepabhaṇanaṃ , tuṇhībhāvena viheṭhanaṃ , saṅghaṃ , codakañca anādiyitvā pakkamanaṃ , codanābhayā sikkhāpaccakkhānanti ime aṭṭha purisadosā nāma .

Asaññī attā rūpī , arūpīV0.235 , rūpī ca arūpī ca , nevarūpīnārūpī , antavā , anantavā , antavā ca anantavā ca , nevantavānānantavāti evaṃ pavattā aṭṭha asaññīvādā nāma .

Nevasaññīnāsaññī attā rūpī arūpītiādinā pavattā aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā nāma .

Aṭṭhakaṃ .

Navakesu pana ‘‘ anatthaṃ me acari , carati , carissati , piyassa me anatthaṃ acari , carati , carissati , appiyassa me atthaṃ acari , carati , carissatī ’’ ti evaṃ pavattā nava āghātā eva āghātavatthūni nāma .

Kodho makkho issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ musāvādo pāpicchatā micchādiṭṭhīti imāni nava purisamalāni nāma .

‘‘ Seyyassa seyyohamasmī ’’ tiādayo navavidhā mānā nāma .

‘‘ Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā , pariyesanaṃ paṭicca lābho , taṃ paṭicca vinicchayo , taṃ paṭicca chandarāgo , taṃ paṭicca ajjhosānaṃ , tathā pariggaho , macchariyaṃ , ārakkho , ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādādianeke pāpakā dhammā ’’ ti evaṃ vuttā ime nava taṇhāmūlakā dhammā nāma .

Tattha vinicchayoti ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catūsu vinicchayesu vitakkavinicchayo idha adhippeto .

Lābhaṃ hi labhitvā ‘‘ idaṃ rūpārammaṇatthāya , idaṃ saddārammaṇādiatthāyā ’’ ti evaṃ vitakkeneva vinicchayo .

Chandarāgo dubbalarāgo , ajjhosānan ti balavasanniṭṭhānaṃ .

Pariggahoti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇanti veditabbaṃ .

‘‘ Asmī ’’ ti ,‘‘ ahamasmī ’’ ti ,‘‘ ayamahamasmī ’’ ti ,‘‘ bhavissan ’’ ti ,‘‘ rūpī bhavissan ’’ ti ,‘‘ arūpī bhavissan ’’ ti ,‘‘ saññī bhavissan ’’ ti ,‘‘ asaññīM0.309 bhavissan ’’ ti ,‘‘ nevasaññīnāsaññī bhavissan ’’ ti evaṃ vuttāni imāni nava calanaṭṭhena iñjitāni nāma .

Imāneva maññanaṭṭhena maññitāni , vipphandanato vipphanditāni , papañcanato papañcitāni , tāneva tehi tehi kāraṇehi saṅkhatattā saṅkhatāni ca nāma honti .

Sabbehi tehi pañcahi navakehi māno eva kathito .

Sopi hi ‘‘ asmī ’’ tiādīhi saññīhi ca ākārehi diṭṭhi viya pavattatīti .

Navakaṃ .

Dasakesu pana lobho doso moho māno diṭṭhi vicikicchā thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime dasa kilesā eva kilesavatthūni nāma .

‘‘ Anatthaṃ me acarī ’’ tiādayo nava khāṇukaṇṭakādīsu aṭṭhānaāghātena saddhiṃ dasa āghātavatthūni nāma .

Pāṇātipātādayo dasa akusalakammapathā nāma .

Kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariyaavijjāsaṃyojananti imāni dasa saṃyojanāni nāma .

MicchādiṭṭhimicchāsaṅkappādayoV0.236 aṭṭha , micchāñāṇamicchāvimuttīhi saddhiṃ dasa micchattā nāma .

Tattha micchāñāṇan ti pāpakiriyāsu upāyacintāvasena ceva pāpakaṃ katvā ‘‘ sukataṃ mayā ’’ ti paccavekkhaṇavasena ca pavatto moho .

Micchāvimuttīti avimuttasseva sato vimuttasaññitā .

‘‘ Natthi dinnaṃ , natthi yiṭṭhan ’’ tiādīhi dasahi ākārehi pavattaṃ natthikadassanaṃ dasavatthukā micchādiṭṭhi nāma .

‘‘ Sassato loko , tathā asassato , antavā , anantavā , taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ’’ ti vā ,‘‘ aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran ’’ ti vā ,‘‘ hoti tathāgato paraṃ maraṇā ’’ ti vā ,‘‘ na hoti … pe … hoti ca na hoti ca , neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā ’’ ti vā evaṃ pavattā dasavatthukā antaggāhikā diṭṭhi nāma .

Tattha lokoti khandhādayo ,‘‘ antavā ’’ ti idaṃ parittaṃ kasiṇajjhānaṃ sandhāya vuttaṃ .

‘‘ Anantavā ’’ ti idaṃ vipulanti gahetabbaṃ .

Tathāgatoti satto .

Dasakaṃ .

AṭṭhārasakesuM0.310 taṇhāvicaritānīti taṇhāsamudācārā taṇhāpavattiyo .

Ajjhattikassupādāyāti ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya .

Idaṃ hi upayogatthe sāmivacanaṃ .

Tattha ‘‘ asmīti hoti , itthasmīti hoti , evasmīti hoti , aññathāsmīti hoti , tathā bhavissanti , itthaṃ bhavissanti , evaṃ bhavissanti , aññathā bhavissanti hoti , tathā asmīti , sātasmīti hoti , tathā siyanti , itthaṃ siyanti , evaṃ siyanti , aññathā siyanti hoti , tathā apāhaṃ siyanti , apāhaṃ itthaṃ siyanti , apāhaṃ evaṃ siyanti , apāhaṃ aññatā siyanti hotī ’’ ti evaṃ vuttāni imāni ajjhattikassupādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni nāma .

Tattha asmīti hotīti ajjhattikesu khandhapañcakesu samūhato ‘‘ ahamasmī ’’ ti gahaṇe satīti attho .

Evaṃ pana gahaṇe sati tato paraṃ anupanidhāya , upanidhāya vāti dvidhā gahaṇaṃ hoti .

Tattha anupanidhāyāti aññaṃ ākāraṃ anupanidhāya anupagamma sakabhāvamevārammaṇaṃ katvā itthasmīti hoti .

Tassa ‘‘ khattiyādīsu idaṃpakāro ahan ’’ ti taṇhāmānadiṭṭhivasena gahaṇaṃ hotīti attho .

Upanidhāya gahaṇaṃ pana duvidhaṃ hoti samato ca asamato ca .

Tattha samato gahaṇaṃ evasmīti idaṃ , tassa yathā ayaṃ khattiyo , brāhmaṇādayo vā devamanussarūpīarūpiādayo vā , evamahamasmīti attho .

Aññathāsmīti idaṃ pana asamato gahaṇaṃ , tassa yathā ime khattiyādayo , tato aññathā ahaṃ hīno vā adhiko vāti attho .

Imāni tāva paccuppannavasena cattāri taṇhāvicaritāni , bhavissan tiādīni pana cattāri anāgatavasenaV0.237 vuttāni .

Tesaṃ purimacatukke vuttanayavasena attho veditabbo .

Tattha asmītiādidvayaṃ sassatucchedaggāhavasena vuttaṃ .

Tattha hi asmīti sassataṃ , sīdatīti sātaṃ , asassataṃ , ito parāniM0.311 siyan tiādīni cattāri saṃsayaparivitakkavasena vuttāni .

Apāhaṃ siyan tiādīni cattāri ‘‘ api nāmāhaṃ bhaveyyan ’’ ti evaṃ pavattapatthanākappanavasena vuttānīti daṭṭhabbaṃ .

Aṭṭhārasakaṃ paṭhamaṃ .

Dutiye bāhirassupādāyāti bāhiraṃ khandhapañcakaṃ upādāya .

Tattha ‘‘ iminā asmīti hoti , iminā itthasmīti hoti , iminā evasmīti hoti , iminā aññathāsmīti hotī ’’ tiādinā anantare vuttanayena bāhirassupādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritānīti veditabbāni .

‘‘ Iminā ’’ ti padamattameva hettha purimehi viseso .

Tattha imināti iminā bāhirena rūpena vā … pe … viññāṇena vāti attho .

Tattha ca chattakhaggabījaniannapānadhanadhaññādiupakaraṇavasena bāhiraṃ rūpaṃ veditabbaṃ .

Dāsadāsiñātiparijanahatthiassādiupakaraṇavasena vedanādayo veditabbā .

Imehi bāhirehi rūpādīhi ‘‘ itthasmīti evasmī ’’ tiādinā sabbattha yojanā veditabbā .

Aṭṭhārasakaṃ dutiyaṃ .

Itaresu pana tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvātiādīsu tadubhayaṃ aṭṭhārasakaṃ ekato yojetvā chattiṃsataṇhāvicaritāni honti , evaṃ ekekassa puggalassa atītakāle dvinnaṃ aṭṭhārasakānaṃ vasena chattiṃsa , tathā anāgate chattiṃsa honti .

Paccuppanne pana ekassa yathālābhavasena tānipi labbhanti , sabbasattānaṃ vasena paccuppannepi chattiṃsa labbhanti .

Iti evaṃ vuttena pakārena taṃ sabbaṃ ekato katvā sabbasattānaṃ kālattayepi channaṃ aṭṭhārasakānaṃ vasena aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni hontīti attho .

Aṭṭhataṇhāvicaritasataṃ hotīti etthāpi evameva attho daṭṭhabbo .

Taṇhāvicaritāni niṭṭhitāni .

Yāni cātiādīsu yāni cettha dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni vattabbāni , tāni brahmajālanāmake dīghanikāyassa paṭhamasuttanteM0.312 ( dī . ni .1.29 ādayo ) satthārā sayaṃ āhacca bhāsitānīti attho .

Brahmajāle hi cattāro sassatavādā , cattāro ekaccasassatikā , cattāro antānantikā , cattāro amarāvikkhepikā , dve adhiccasamuppannikā , soḷasa saññīvādā , aṭṭha asaññīvādāV0.238 , aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā , satta ucchedavādā , pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti imāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni sanidānāni nānānayato vuttāni , tattha vuttanayeneva nesaṃ vibhāgo veditabbo .

Ayaṃ tāvettha padatthānusārato vinicchayo , sesopettha vinicchayo padatthe vuttānusāratova suviññeyyoti .

Khuddakavatthuvibhaṅgamātikatthavaṇṇanā niṭṭhitā .