Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

EtthaV0.54 ṭhatvā sabbe cittacetasikadhamme jātisaṅgahādito samodhānetvā pakiṇṇakakathā vattabbā .

Yathāvuttāni hi cittāni kusalāni ekavīsati , akusalāni dvādasa , vipākāni chattiṃsa , kiriyāni vīsati cāti sabbānipi ekūnanavutividhāni , lokuttarānaṃ jhānaṅgayogabhedato cattālīsavidhattā ekavīsasataṃ vā honti .

Tesu kāmāvacarāni catupaññāsa , rūpāvacarāni pannarasa , arūpāvacarāni dvādasa , lokuttarāni aṭṭha , cattālīsaṃ vā .

Kāmāvacaresu ca kusalāni aṭṭha , vipākāni tevīsati , kiriyāni ekādasa , ahetukāni aṭṭhārasa .

Sesāni pana catubhūmakānipi sahetukāni .

Tesu ca jātito cittagaṇanā pubbe vuttāvaM0.71 .

Cetasikā pana saddhā sati hirīottappaṃ alobho adoso kāyapassaddhādayo dvādasa , tatramajjhattatā amoho appamaññādvayaṃ , viratittayañca moho ahirikaṃ anottappaṃ uddhaccañca lobho diṭṭhi doso vicikicchā ca māno issā macchariyaṃ kukkuccaṃ thinaṃ middhañca phasso vedanā saññā cetanā ekaggatā jīvitindriyañca manasikāro ca vitakko vicāro pīti vīriyaṃ chando adhimokkho cāti dvepaññāsa honti .

Tattha tatramajjhattatā , appamaññādvayaṃ , mānādīni cha , manasikāro chando adhimokkho cāti dvādasa dhammā yathāṭhāne yevāpanakā eva , viratittayaṃ , uddhaccañca katthaci yevāpanakā .

Tesu ca tatramajjhattatā manasikāro chando adhimokkho uddhaccaṃ viratiyoti ime ṭhapetvā sesā aṭṭha yathāṭhāne aniyatā eva , viratiyo pana katthaci aniyatā , ime pana ekādasa ṭhapetvā sesā ekacattālīsa dhammā niyatā eva .

Tattha saddhādayo pañcavīsati dhammā kusalābyākatāyeva , mohādayo cuddasa akusalā eva , phassādayo terasa kusalākusalābyākatā tijātikā .

Ekantato hi kusalā vā abyākatā vā dhammā natthi , kusalacittasampayuttasamaye pana kusalā , abyākatacittasampayuttasamaye abyākatā ca honti .

Mohādayo pana sarūpeneva akusalā , itare ca taṃsampayogena sabbepi cete atthanā sampayuttacittabhedena bhedavantova hontīti veditabbā .

Tesu hi saddhādayo ekūnavīsati sabbesu kusalesu ceva sahetukābyākatesu cāti ekūnasaṭṭhicittesu uppajjanti , tato paccekaṃ ekūnasaṭṭhippabhedā ca honti .

Evamaññepi ñātabbāV0.55 .

Amoho tesu ñāṇavippayuttāni dvādasaM0.72 ṭhapetvā sesesu , appamaññā pana kāmāvacaresu sahetukakiriyakusalesu ceva pañcamajjhānavajjitarūpāvacaresu cāti aṭṭhavīsaticittesu , viratiyo pana kāmāvacarakusalesu , lokuttaresu cāti soḷasasu .

Evamete pañcavīsati dhammā kusalābyākatesu uppajjanato kusalābyākatā nāma jātā .

Akusalesu pana mohādayo cattāro dvādasasupi akusalacittesu uppajjanti , lobho aṭṭhasu lobhamūlesu , diṭṭhi tattha diṭṭhisampayuttesu , māno diṭṭhivippayuttesu , doso issā macchariyaṃ kukkuccaṃ paṭighasampayuttesu , thinamiddhaṃ pañcasu sasaṅkhārikesu , vicikicchā vicikicchāsampayutte evāti .

Evamete cuddasapi sayaṃ akusalattā , akusalesveva uppajjanato ca akusalā nāma .

Itaresu ca phassādayo satta dhammā sabbacittesu , na hi taṃ cittamatthi , yaṃ imesu ekenāpi vinā uppajjati .

Sabbatthakā hi ete .

Vitakkādayo pana yathāyogikā .

Tesu hi vitakko tāva dvipañcaviññāṇavajjitakāmāvacaresu ceva ekādasasu paṭhamajjhānikarūpāvacaralokuttaresu cāti pañcapaññāsacittesu uppajjati .

Vicāro pana tesu ceva tathā dutiyajjhānikacittesu cāti chasaṭṭhicittesu .

Pīti catutthajjhānikavajjitasomanassasahagatesu .

Vīriyaṃ dvipañcaviññāṇamanodhātusantīraṇattikavajjitesu .

Chando ahetukamomūhavajjitesu .

Adhimokkho dvipañcaviññāṇavicikicchāyuttavajjitesu .

Evamete terasa kusalākusalābyākatesu uppajjanato tijātikā nāma jātā .

Sampayuttacittabhedena cesaṃ paccekaṃ gaṇanābhedopi veditabbo .

Yathā hi cittaṃ salakkhaṇato ekavidhampi sampayogāvatthādibhedeneva bhinnaṃ , tathā cetasikāpi paccekanti ñātabbā , visesaṃ pana nesaṃ vakkhāma .

VatthusaṅgaheM0.73 pana nesaṃ cittesu tāva kāmāvacaravipākamanodhātuhasitāni , dosasampayuttapaṭigharūpāvacarapaṭhamamaggāni cāti tecattālīsa cittāni heṭṭhā vuttanayena yathāsakaṃ vatthūni nissāyeva uppajjanti , arūpāvacaravipākāni pana anissāyeva , sesāni dvecattālīsa nissāyapi , āruppesupi uppajjanato anissāyapi .

Arūpīnaṃ hi chapi vatthūni na santi , rūpīnaṃ pana ghānādīni tīṇi , sabbattha ca taṃtaṃvatthurahitānaṃ sabbattha niyataviññāṇānipi , asaññīnaṃ pana sabbānipi vatthuviññāṇāni na santi .

Tesaṃ hi jīvitanavakameva rūpaṃ paṭisandhi , pavattiyaṃ bhavaṅgaṃ , maraṇakāle cuti ca hutvā pavattati .

Yathā cettha cittānaṃ , evaṃ taṃsampayuttacetasikānampi vatthuto saṅgahabhedo veditabbo .

Ayaṃ pana viseso – tesu hi doso issāV0.56 macchariyaṃ kukkuccañca hadayavatthuṃ nissāya kāmaloke eva uppajjati .

Karuṇāmuditā pana rūpalokepi , na arūpe .

Tattha hi rūpāvacarapubbabhāgānipi na uppajjanti , sesā pana sabbe nissāyapi anissāyapi tīsupi bhavesu uppajjanti .

Tattha hi phassādayo satta chapi vatthūni , itare pana hadayamevāti , sesaṃ cittasamaṃ .

Kiccadvārasaṅgahe pana nesaṃ cittaṃ yathā ca cuddasahi kiccehi chadvārikadvāravinimuttabhāvena , evaṃ pavattikkamo veditabbo .

Yadā hi kusalākusalabalena tīsu bhūmīsu sattā nibbattanti , tadā tesaṃ maraṇakāle yebhuyyena channaṃ dvārānamaññatarasmiṃ paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānamaññataraṃ gahetvā upekkhāsahagatavipākāhetukamanoviññāṇadhātudvayañceva aṭṭha mahāvipākāni , nava rūpārūpavipākāni ceti ekūnavīsati cittāni heṭṭhā vuttanayena yathāsakabhūmīsu paṭisandhi hutvā uppajjanti , tāneva bhavaṅgacutivasena dvāravinimuttāni nāma honti .

Maraṇakāle hiM0.74 sattānaṃ asaññisattavirahitānaṃ bhavantare paṭisandhijanakaṃ atītaṃ kammaṃ vā taṃkammakaraṇakāle visayopakaraṇādibhūtaṃ rūpādichabbidhampi atītādibhedaṃ kālavinimuttañca kammanimittaṃ vā upapajjamānabhavānurūpaṃ kapparukkhamātukucchinirayaggijālādigatinimittaṃ vā kammabalena yathārahaṃ channaṃ dvārānamaññatarasmiṃ sāyanhe pabbatacchāyā pathaviyaṃ viya cittasantāne allīyamānaṃ upaṭṭhāti .

Evaṃ upaṭṭhite ca tasmiṃ ārammaṇe kammabalena nirantaraṃ pavattamānacittasantānassa āyukkhayakammakkhayaubhayakkhayaupacchedakakammānamaññatarena paccāsannamaraṇassa tassa tassa vīthicittabhavaṅgānantaraṃ cuticittaṃ hoti , tadanantaraṃ kammakammanimittādīsu yathāgahitaṃ ārabbha yathārahaṃ tīsu bhavesu yaṃ kiñci paṭisandhicittaṃ bhavantare paṭhamacittaṃ hutvā uppajjati .

Tattha ca duhetukāhetukacutiyānantaraṃ dasa kāmāvacarapaṭisandhiyova honti , na itarā , kāmāvacaratihetukāya cutiyā sabbāpi honti , rūpāvacarāya pana cutiyāpi ahetukapaṭisandhirahitā , arūpāvacarāya cutiyā heṭṭhimavajjitāruppapaṭisandhiyo ceva kāmāvacaratihetukapaṭisandhiyo ca , asaññīnaṃ pana rūpacutito bhavantare gahitapubbaṃ kammādimevārabbha ahetukarahitā kāmāvacarapaṭisandhiyova honti , na itarā .

Puthujjanānaṃ , pana sotāpannasakadāgāmīnañca cutiyā suddhāvāsesu paṭisandhi na hoti , sekhānaṃ dvihetukāhetukāsaññipaṭisandhiyo , asekhānaṃ pana sabbāpi paṭisandhiyo na honti .

Te hi cutitoV0.57 nirupadhisesanibbānena anupādāparinibbānappattā nāma honti .

Evaṃ gahitapaṭisandhinirodhato paraṃ tadeva cittaṃ tasmiññevārammaṇe bhavaṅgaṃ hutvā cutipariyosānaṃ asati vīthicittuppāde supinampi adisvā niddokkamanakālādīsuM0.75 aparimāṇasaṅkhampi nadīsotaṃ viya nirantaraṃ pavattati .

Evaṃ ekūnavīsativiññāṇānaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattikkamo veditabbo .

Evaṃ pana vattamāne bhavaṅgasantāne yadā indriyaparipākamāgamma sabhāgapaccayantarasahitaṃ atimahantaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre ghaṭṭeti , tadā ghaṭṭanānubhāvena dvikkhattuṃ tattha bhavaṅgacalanaṃ hoti , tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ vocchinditvā tasmiṃ rūpārammaṇe kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati , tathā tadanantaraṃ cakkhuviññāṇadvaye yathārahamekaṃ dassanakiccaṃ , tadanantaraṃ vipākamanodhātudvayā aññataraṃ sampaṭicchanakiccaṃ , tadanantaraṃ vipākamanoviññāṇadhātuttayā aññataraṃ santīraṇakiccaṃ , tadanantaraṃ upekkhāsahagatakiriyāhetukamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ , tadanantaraṃ ekūnatiṃsakāmāvacarajavanesu yaṃ kiñci yathārahaṃ sattakkhattuṃ , chakkhattuṃ , maraṇakālādīsu pañcakkhattumeva vā javanakiccaṃ sādhayamānaṃ , tadanantaraṃ ekādasasu tadārammaṇakiccesu mahāvipākasantīraṇesu yathārahamekaṃ sakiṃ , dvikkhattuṃ vā tadārammaṇakiccaṃ sādhayamānaṃ uppajjitvā nirujjhati , tadanantaraṃ bhavaṅgasantati eva pavattati .

Evaṃ cakkhudvāre sattakiccāni chacattālīsa cittāni sambhavanti .

Yadā pana vuttanayena saddārammaṇādīni sotadvārādīsu ghaṭṭenti , tadāpi cakkhudvāre viya paccekañca chacattālīseva bhavanti .

Kevalaṃ hettha āvajjanānantaraṃ cakkhuviññāṇaṭṭhāne sotaviññāṇādidvayāni yathākkamaṃ savanādikiccāni sādhayamānāni uppajjantīti .

Evaṃ pañcadvāre atimahante pañcārammaṇe catupaññāsa kāmāvacaracittāneva sambhavanti .

Keci panettha ‘‘ sasaṅkhārikajavanāni pañcadvāre na uppajjanti pubbappayogāsambhavā , manodvāreyevetāni uppajjantī ’’ ti vadanti .

MahanteM0.76 pana tadārammaṇavajjitāni .

Visayassa javanasamakālameva atītattā javanāvasāne bhavaṅgaṃ hoti .

Paritte pana javanampi natthi .

Voṭṭhabbanaṃ hettha javanaṭṭhāne ṭhatvā dvattikkhattuṃ pavattitvā nirujjhati , tato paraṃ bhavaṅgaṃ hoti .

Ayaṃ pana vāro ‘‘ diṭṭhaṃ viya meV0.58 , sutaṃ viya me ’’ tiādikathanakāle labbhati .

Atiparitte pana voṭṭhabbanappādā asaṇṭhahanato bhavaṅgacalanamattameva , na āvajjanādīni .

Āvajjanena hi bhavaṅge āvaṭṭite voṭṭhabbanaṃ appatvā antarā cakkhuviññāṇānantaraṃ cittaṃ bhavaṅgaṃ otarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati , nāpi appavattamāne visaye pañcadvārikavīthicittāni pavattantīti .

Ayaṃ pañcadvāre visayappavattibhedena cittappavattiniyamo .

Manodvāre pana chasu ārammaṇesu āpāthagatesu vuttanayena bhavaṅgacalanamanodvārāvajjanānantaraṃ kusalākusalaphalanāvajjanakiriyacittesu pañcapaññāsajavanakiccesu yaṃ kiñci kāmāvacarārammaṇamārabbha pavattati , tato pabhuti kāmāvacarārammaṇe tadārammaṇaṃ hoti .

Appanājavane ayaṃ pavattikkamo – samathavipassanākammaṭṭhānikānaṃ hi yathāsakavisaye uppāditapubbabhāgabhāvanānaṃ ‘‘ idāni appanā uppajjissatī ’’ ti bhavaṅgacalanāvajjanāvasāne ñāṇasampayuttakāmāvacarajavanesu aññatarasmiṃ yathārahaṃ parikammopacārānulomagotrabhunāmena catukkhattuṃ , tikkhattumeva vā uppajjitvā niruddhe catutthaṃ , pañcamaṃ vā mahaggatajavanesu yaṃ kiñci paṭhamakappanābhiññābhūtaṃ ekavārameva , jhānasamāpattibhūtaṃ anantavārampi javati .

Lokuttarajavanesu pana kusalāni ekasantāne ekavārameva javanti , tadanantaraṃ yathāsakaṃ phalacittañca dvattivāraṃ , phalasamāpattivīthiyaṃ phalameva anantavārampi javati , nirodhasamāpattiyaṃ pana anupubbanirodhavasenaM0.77 paṭhamajjhānato yāvākiñcaññāyatanā yathākkamaṃ āvajjanaparikammādivaseneva samāpajjitvā vuṭṭhitassa gotrabhuto anantaraṃ catutthāruppajavane dvikkhattuṃ javitvā niruddhe yathāparicchinnakālañca cittaṃ na uppajjati , vuṭṭhānakāle ca āvajjanaparikammacittaniyāmena anāgāmiphalaṃ , arahattaphalaṃ vā yathārahamekavārameva uppajjati .

Tattha ca kusalagotrabhuto anantaraṃ kusalañceva ādito phalattayañca appeti , kiriyāgotrabhuto kiriyaṃ , arahattaphalañca .

Tatthāpi somanassasahagatato somanassasahagatameva , upekkhāsahagatato ca upekkhāsahagatameva appeti .

Asekhānameva cettha arahattaphalakiriyājavanāni , yathāsakaṃ sekhānameva sesalokuttarāni , sekhaputhujjanānameva kusalākusalāni , tihetukānameva appanā honti , ayaṃ javananiyamo .

Appanājavanato paraṃ pana tadārammaṇaṃ natthi .

Javanārammaṇesu hi kāmāvacarabhūtesveva kāmāvacarapaṭisandhikānameva atimahante , vibhūte ca visaye tadārammaṇamuppajjati .

Atiiṭṭhe panārammaṇeV0.59 santīraṇakiriyājavanatadārammaṇāni somanassasahagatāni , iṭṭhamajjhatte , aniṭṭhe ca upekkhāsahagatāni honti .

Yadā pana domanassānantaraṃ somanassassa paṭṭhāne paṭikkhittattā somanassapaṭisandhikassa atiiṭṭhādīsu paṭighe javite tadārammaṇabhavaṅgāni na uppajjanti , tadā aññaṃ paricitapubbaṃ parittārammaṇamārabbha anāvajjanampi nirodhato vuṭṭhahantassa sāmaññaphalaṃ viya antarā upekkhāsahagatasantīraṇaṃ uppajjati , tamanantaritvā bhavaṅgaṃ hotīti ayaṃ tadārammaṇaniyamo .

Evaṃ pana bhavaṅgānantaraṃ chadvāre āvajjanādīni vīthicittāni .

Iti yāvatāyukaṃ imināva kamena cittaniyāmato viññāṇāni pavattanti .

Vīthicittānantaraṃ , pana bhavaṅgānantaraṃ vā sabbapacchimaṃM0.78 taṃ ekūnavīsatividhaṃ bhavaṅgameva tasmiññevārammaṇe cutikiccañca sādhayamānaṃ pavattati , tasmiṃ niruddhe satto cuto nāma hoti .

Tatopi cutito puna paṭisandhibhavaṅgavīthicutiyoti evaṃ punappunaṃ cittasantānaṃ yantayuttagoṇo viya bhavādīsu yāvānupādāya āsavehi na vimuccati , tāvāvicchinnaṃ pavattati eva .

Evaṃ pavattamāne ca cittasantāne ‘‘ tvaṃ bhavaṅgaṃ nāma hoti , tvaṃ tadanantaraṃ āvajjanaṃ … pe … tvaṃ tadanantaraṃ tadārammaṇaṃ nāma hoti , tvaṃ pana bhavaṅgan ’’ tiādinā niyāmako kattā nāma natthi , cittaniyāmenevetaṃ pavattati .

Pañcavidho hi niyāmo – bījaniyāmo utuniyāmo kammaniyāmo dhammaniyāmo cittaniyāmoti , tattha aṅkurapaṇṇadaṇḍapupphaphalādikkamena tesaṃ tesaṃ bījānaṃ aññoññavisadisarukkhatiṇagacchalatādisantāne attanā sadisaphaladānaṃ bījaniyāmo nāma .

Tasmiṃ tasmiṃ samaye tesaṃ tesaṃ rukkhānaṃ ekappahārena pupphaphalapallavānaṃ gahaṇaṃ utuniyāmo nāma .

Tassa tassa vā kusalākusalakammassa taṃtaṃsadisāsadisarūpārūpavipākadānaṃ , kammasarikkhakavipākadānañca kammaniyāmo nāma .

Bodhisattānaṃ paṭisandhiggahaṇe , mātukucchito abhinikkhamane , abhisambodhidhammacakkappavattanādīsu ca dvattiṃsa pubbanimittāni dhammaniyāmo nāma .

Yathāvuttena bhavaṅgāvajjanādikiccakkameneva cittappavatti cittaniyāmo nāma .

Iminā pana cittaniyāmena yathākkamaṃ kiccavantesu cetesu cittesu dvipañcaviññāṇamanodhātujavanāni yathāsambhavaṃ ekakiccaṭṭhānāni , sesāni pana dviticatupañcakiccaṭṭhānāni , tāni ca pubbe vuttāni , suviññeyyāni ca .

Evaṃ ekadvārikādīni ca .

Yathā ca cittānaṃ , evaṃ taṃsampayuttacetasikānampiV0.60 kiccadvāravasena saṅgaho veditabbo .

Ayaṃ pana viseso – kiccato hi sabbatthakā tāva satta cittaṃ viya cuddasa kiccāni karonti .

VitakkavicārādhimokkhāM0.79 pana tayo dassanādipañcakiccāni vajjetvā nava , vīriyaṃ tato sampaṭicchanasantīraṇāni vajjetvā satta , pīti voṭṭhabbanāvajjanānipi vajjetvā santīraṇena saddhiṃ cha , viratiappamaññāvajjitā pana vīsati kusalābyākatā ceva chando ca santīraṇampi vajjetvā pañca , tato appamaññā tadārammaṇampi vajjetvā cattāri , viratiyo pana kusalā javanakiccameva karonti .

Dvārato ca viratiyo manodvārikā eva , tathā karuṇāmuditā , dvāravinimuttā ca pana honti .

Manodvāre eva hi duccaritaviramaṇaṃ sattapaññattiggahaṇañca hoti .

Akusalā pana chadvārikā , tatthāpi mānaissāmacchariyakukkuccāni manodvārikānevāti keci .

Avasesā chadvārikā ceva dvāravinimuttā ca .

Sesaṃ cittasadisameva .

Ārammaṇasaṅgaho pana nesaṃ parittārammaṇattike āvi bhavissatīti .

Ayaṃ pakiṇṇakakathā .

Cittuppādakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā .

Abyākatapadaṃ pana neva tāva niṭṭhitaṃ .

Abyākatesu hi vipākābyākataṃ , kiriyābyākatañca vibhattaṃ , rūpābyākataṃ , pana nibbānābyākatañca avasiṭṭhaṃ .

Tattha rūpābyākataṃ tāva bhūmito kāmāvacarameva , na bhinnaṃ , tathā sampayogatopi asambhavo eva .

Sārammaṇadhammānameva , hi aññamaññasampayogo , na itaresanti .

Dhammuddesato panetaṃ aṭṭhavīsatividhaṃ hoti .

Seyyathidaṃ – pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo rūpaṃ saddo gandho raso itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ hadayavatthu kāyaviññatti vacīviññatti ākāso rūpassa lahutā mudutā kammaññatā rūpassa upacayo santati jaratā aniccatā kabaḷīkāro āhāroti .

Padabhājanīye panettha kiñcāpi hadayavatthu na āgataṃ , upari pana paṭṭhānapāḷiyaṃM0.80 ‘‘ yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattantī ’’ tiādinā ( paṭṭhā .1.1.8) sarūpeneva āgamissatīti taṃ idha gahitaṃ .

Keci pana middharūpaṃ balarūpaṃ sambhavarūpaṃ jātirūpaṃ rogarūpanti imānipi pañca gahetvā ‘‘ tettiṃsa rūpāni hontī ’’ ti vadanti , te tesaṃ abhāvaṃ , antogadhabhāvañca vatvā paṭikkhipitabbā .

Imesu hi middhaṃ rūpameva na hoti arūpadhammattā nīvaraṇānaṃ .

Middheneva hi pacalāyikākārena rūpappavatti hoti , balarūpaṃ pana vāyodhātuyā antogadhaṃ taṃsabhāvattā , sambhavarūpaṃ āpodhātuyā , jātirūpaṃV0.61 upacayasantatīsu , rogarūpañca jaratāaniccatāsu pavisati sappaccayasamuṭṭhitarūpavikārabhedesu rogabyapadesatoti sabbaṃ rūpaṃ aṭṭhavīsatividhameva hoti .

Ayaṃ dhammuddesato vinicchayo .

Lakkhaṇādito panettha kakkhaḷattalakkhaṇā pathavīdhātu , patiṭṭhānarasā , sampaṭicchanapaccupaṭṭhānā .

Paggharaṇalakkhaṇā āpodhātu , brūhanarasā , saṅgahapaccupaṭṭhānā .

Uṇhattalakkhaṇā tejodhātu , paripācanarasā , maddavānuppadānapaccupaṭṭhānā .

Vitthambhanalakkhaṇā vāyodhātu , samudīraṇarasā , abhinīhārapaccupaṭṭhānā .

Catassopi cetā sesabhūtattayapadaṭṭhānā .

Rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ , daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā cakkhu , rūpesu āviñchanarasaṃ , cakkhuviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ , daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃ .

Idaṃ pana yadetaṃ akkhikūpake patiṭṭhitaṃ nahārusuttakena matthaluṅgena ābaddhamaṃsayuttaṃ , yattha setampi atthi kaṇhampi lohitampi cattāripi mahābhūtāni , yañca semhussadattā setaṃ , pittussadattā kaṇhaṃ , ruhirussadattā lohitakaṃ , pathavussadattā patthiṇṇaṃ hoti , āpussadattā paggharati , tejussadattāM0.81 paridayhati , vāyussadattā paribbhamati , yañca loke nīlapakhumasamākiṇṇaṃ kaṇhasukkamaṇḍalavicittaṃ nīluppaladalasannibhaṃ dīghaṃ puthulaṃ cakkhūti vuccati , tassa sasambhāracakkhuno setamaṇḍalaparikkhittassa kaṇhamaṇḍalassa majjhe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattidese sattasu picupaṭalesu āsittatelaṃ picupaṭalāni viya satta akkhipaṭalāni byāpetvā dhāraṇanahāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi khattiyakumāro viya sandhāraṇābandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ āyunā anupāliyamānaṃ vaṇṇagandharasādīhi parivutaṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ pamāṇato ūkāsiramattaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati .

Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā –

‘‘ Yena cakkhupasādena , rūpāni manupassati ;

Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ , ūkāsirasamūpaman ’’ ti .

Saddābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ , sotukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā sotaṃ , saddesu āviñchanarasaṃ , sotaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ , sotukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃV0.62 .

Idaṃ pana sasambhārasotabilassa anto tanutambalomācite aṅgulivedhakasaṇṭhāne padese vuttappakārāhi dhātuādīhi katūpakārānupālanaparivāropatthambhaṃ sotaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati .

Gandhābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ , ghāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ vā ghānaṃ , gandhesu āviñchanarasaṃ , ghānaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānaṃ , ghāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānaṃM0.82 .

Idañca sasambhāraghānabilassa anto ajapadasaṇṭhāne padese vuttappakāropakārānupālanaparivāropatthambhaṃ ghānaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati .

Rasābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇā , sāyitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇā vā jivhā , rasesu āviñchanarasā , jivhāviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhānā , sāyitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhānā .

Esā ca sasambhārajivhāmajjhassa upari uppaladalaggasaṇṭhāne padese vuttappakāropakārānupālanaparivāropatthambhā jivhāviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamānā tiṭṭhati .

Phoṭṭhabbābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇo , phusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇo vā kāyo , phoṭṭhabbesu āviñchanaraso , kāyaviññāṇassa ādhārabhāvapaccupaṭṭhāno , phusitukāmatānidānakammajabhūtapadaṭṭhāno .

Ayaṃ pana imasmiṃ kāye yāvatā upādinnā pathavīāpokoṭṭhāsā honti , tattha sabbattha kappāsapaṭale sneho viya anugato vuttappakāropakārānupālanaparivāropatthambho kāyaviññāṇādīnaṃ yathārahaṃ vatthudvārabhāvaṃ sādhayamāno tiṭṭhati .

Keci ( dha . sa . aṭṭha .600) pana ‘‘ tejādhikānaṃ bhūtānaṃ pasādo cakkhu , vivaravāyuāpapathaviadhikānaṃ sotaghānajivhākāyā ’’ ti vadanti .

Apare ( dha . sa . a .600)‘‘ tejosabhāvaṃ cakkhu , ākāsapathaviāpavāyusabhāvā sotaghānajivhākāyā ’’ ti vadanti .

‘‘ Tejādisahakārittā , tejādiguṇarūpādivisayattā cā ’’ ti kāraṇañca yathākkamaṃ vadanti .

Te ca vattabbā – ko panevamāha ‘‘ sahakārisabhāveheva indriyehi bhavitabban ’’ ti ,‘‘ rūpādayo vā tejādīnaṃM0.83 guṇā ’’ ti .

Avinibbhogesu hi bhūtesu ‘‘ ayaṃ imassa guṇo , ayaṃ imassa guṇo ’’ ti na labbhā vattunti .

Athāpi vadeyyuṃ ‘‘ tejādiadhikesu sambhāresu rūpādīnaṃ adhikabhāvadassanatoV0.63 icchitabbametaṃ ‘ rūpādayo tejādīnaṃ guṇā ’’’ ti , te vattabbā iccheyyāma , yadi āpādhikassa āsavassa gandhato pathaviadhike kappāse gandho adhikataro siyā , tejādhikassa ca uṇhodakassa vaṇṇatopi sītūdakassa vaṇṇo parihāyetha .

Yasmā panetaṃ ubhayampi natthi , tasmā pahāyetha tametesaṃ nissayabhūtānaṃ visesakappanaṃ .

Yathā avisesepi ekakalāpe bhūtānaṃ rūparasādayo aññamaññaṃ visadisā honti , evaṃ cakkhupasādādayopīti gahetabbametaṃ .

Kiṃ panesaṃ visesakāraṇaṃ natthīti ?

No natthi .

Kiṃ pana tanti ?

Kammameva nesaṃ asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ janakataṇhājanitānaṃ bhūtānaṃ visesato .

Bhūtavisese hi sati pasādova nuppajjati .

Samānānaṃ hi bhūtānaṃ pasādo , na visamānānanti porāṇā .

Evaṃ kammavisesato visesavantesu cetesu cakkhusotāni asampattavisayaggāhakāni attano nissayaṃ anallīnanissayeva visaye viññāṇahetuttā .

Ghānajivhākāyā pana sampattavisayaggāhakā nissayavasena ceva sayañca attano nissayaṃ allīne eva visaye viññāṇahetuttā .

Keci pana ‘‘ cakkhusotānipi sampattavisayaggāhakāneva , dūre ṭhitesupi candarūpādīsu sīghayāyinayanaraṃsisaññogena , saddānañca paramparāyāgantvā sotabile ghaṭṭanena viññāṇuppattito .

Teneva hi kuṭṭādiantaritesu , vicchiddapabbataleṇādigatesu ca rūpasaddesu viññāṇaṃ naM0.84 uppajjatī ’’ ti vadanti .

Tesampi hi cakkhuno dūrāsannesu candarukkhādīsu anupalakkhitakālabhedena raṃsisamāyojanasāmatthiyaṃ , saddānampi dūrāsannānaṃ aviditatābhedaṃ āgantvā sotabilaghaṭṭanasāmatthiyaṃ viññāṇuppattihetubhūtaṃ upagantabbaṃ .

Tato paraṃ tattheva ṭhitānaññeva viññāṇuppādanasāmatthiyopagamanaṃ .

Kuṭṭaleṇādiantaritānañca rūpasaddānaṃ sahakāripaccayavirahato anāpāthagamanaṃ .

Itarathā tesampi tādisesu indriyasaññogaṃ na dhāvitabbaṃ .

Gamananivāraṇampi uppattinivāraṇameva , tatheva sahakāripaccayavirahato yādiseva tesaṃ indriyasaññogo hoti , tādise viññāṇuppatti hotīti gahetabbaṃ .

Cakkhu tāva dūre ṭhitānaṃ candādīnampi gahaṇato asampattaggāhakaṃ hotu , sotaṃ pana dūre rukkhaṃ chindantānaṃ , vatthaṃ dhovantānañca dūratova paññāyamānakāyavikārādinā saddhiṃ saddaṃ gahetuṃ asamatthatāya kathaṃ saṇikaṃ vavatthāpayamānaṃ taṃ asampattaggāhakaṃ hotīti ?

Tatthāpi ca kuṭhārivatthādīnaṃ paṭhamanipātasaddānaṃ mandatāya yathā hatthachijjamānasākhāpalāsacalanādisamuṭṭhitamandasaddānaṃ paramparāyāgamanaṃ natthi , tathā anāpāthagamanampi , pacchā pana ghaṭṭanānighaṃsassa balavatāyaV0.64 uppannamahāsaddānaṃ āgamanaṃ viya tattheva ṭhitānaññeva āpāthagamanaṃ hoti , itarathā dūrāsannādivavatthānāni na siyuṃ gandhādīnaṃ viya , tasmā asampattagocarānevetāni , ghānādīni ca sampattagocarānīti veditabbāni .

Ahisuṃsumārapakkhikukkurasiṅgālasadisāni cetāni .

Yathā hi ahi nāma bahisittasammaṭṭhaṭṭhāne nābhiramati , taṃ vihāya tiṇapaṇṇagahanavammikādivisamajjhāsayova hoti , evaṃM0.85 cakkhupi sammaṭṭhabhittiādiṃ vihāya itthipurisapupphalatācittādivisamajjhāsayaṃ hoti .

Yathā ca suṃsumāropi bahi caraṇaṃ vihāya udake bilajjhāsayo hoti , evaṃ sotampi vātapānacchiddādibilajjhāsayaṃ hoti .

Yathā hi gijjhādipakkhīpi bhūmirukkhādiṃ vihāya ākāse pakkhandanajjhāsayo hoti , evaṃ ghānampi uddhaggaṃ hutvā gandhapavesakavātākaḍḍhanatthaṃ ākāsajjhāsayaṃ hoti .

Yathā kukkuro bahigāmacāraṃ vihāya āmisagavesī gāmajjhāsayo mahānasādininnacitto hoti , evaṃ jivhāpi āpajjhāsayā hoti .

Yathā ca siṅgālo bahisusānacāraṃ vihāya maṃsagavesī susānajjhāsayo hoti , evaṃ kāyopi anupādinnaṃ sukhasamphassasayanādiṃ labhitvāpi upādinnajjhāsayo hoti .

Aññaṃ hi upādinnakaṃ alabhamānā sattā attano jaṇṇukāni urantaraṃ pavesetvā hatthatale sīsaṃ katvāpi nipajjanti .

Ālokavivaravāyujalapathavipaccayāni cetāni viññāṇuppādakāni .

Evametesaṃ pañcannaṃ pasādānaṃ lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadesanissayagocarajjhāsayappaccayabhedena vavatthānaṃ veditabbaṃ .

Cakkhupaṭihananalakkhaṇaṃ rūpaṃ , cakkhuviññāṇassa visayabhāvarasaṃ , tasseva gocarabhāvapaccupaṭṭhānaṃ , catumahābhūtapadaṭṭhānaṃ , yathā cetassa , evaṃ sabbesampi upādārūpānaṃ padaṭṭhānaṃ veditabbaṃ , visesaṃ pana vakkhāma .

Tayidaṃ rūpaṃ nīlapītalohitodātakāḷamañjiṭṭhasāmachāyātapaālokandhakārādivasena anekavidhaṃ .

Keci pana ‘‘ andhakāro nāma ālokābhāvamatto eva , tato eva tattha gatarūpāni na dissantī ’’ ti vadanti , taṃ na yuttaṃ .

Yathā hi nīlameghamaṇiādīnaṃ chāyā ālokavisadisā vaṇṇāyatanabhūtā hoti , evaṃ bhitticchadanabhūmipabbatādicchāyā ca ghanībhūtā ghaṭarūpādicchādanato ālokavisadiso andhakārotiM0.86 daṭṭhabbo , sotapaṭihananalakkhaṇo saddo , sotaviññāṇassa visayabhāvaraso , tasseva gocarabhāvapaccupaṭṭhāno .

So gītabherisaddādivasena anekavidho .

Ghānapaṭihananalakkhaṇo gandho , ghānaviññāṇassa visayabhāvaraso , tasseva gocarabhāvapaccupaṭṭhāno .

So mūlagandhasāragandhādivasena anekavidhoV0.65 .

Jivhāpaṭihananalakkhaṇo raso , jivhāviññāṇassa visayabhāvaraso , tasseva gocarabhāvapaccupaṭṭhāno .

So mūlarasatacarasādīnaṃ vasena anekavidho .

Itthibhāvalakkhaṇaṃ itthindriyaṃ , itthīti pakāsanarasaṃ , itthiliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ .

Purisabhāvalakkhaṇaṃ purisindriyaṃ , purisoti pakāsanarasaṃ , purisaliṅganimittakuttākappānaṃ kāraṇabhāvapaccupaṭṭhānaṃ .

Ubhinnampesaṃ itthipurisaliṅgādīnaṃ kāraṇabhāvo na sarasato atthi kenaci paccayena nesaṃ paccayabhāvassa paṭṭhāne anāgatattā , attano pana janakapaccayabhūtaāgamanatova .

Itthipurisānaṃ paṭiniyataliṅganimittakuttākappabhāvānuguṇarūpānampi niyamena uppajjanato , liṅganimittādivohārānañca tappadhānato paccayabhāvo , indriyabhāvo ca pariyāyato vutto .

Teneva hi itthiubhatobyañjanakassa purisindriyābhāvepi purisaliṅganimittādibyañjanaṃ , purisaubhatobyañjanakassa itthindriyābhāvepi itthiliṅganimittādibyañjanañca purimakammato eva uppajjati .

Yadi hi nesaṃ taṃtaṃindriyeneva paṭiniyatabyañjanāni uppajjeyyuṃ , dutiyabyañjanassa abhāvo āpajjati .

Na hi tesaṃ bhāvadvayaṃ atthi .

Yadi siyā , sabbadāpi byañjanadvayassa bhāvappasaṅgo siyā .

Itthiubhatobyañjanakassa hi itthindriyameva vijjati , na itaraṃ .

Tassa pana yadā itthiyaṃ rāgacittaṃ uppajjati , tadā purisabyañjanaṃ pātubhavati , itthibyañjanaṃ paṭicchannaṃ hoti .

Tathā itarassa itaraṃ .

Yasmā panesaṃ ekameva indriyaṃ niyataṃM0.87 , tasmā itthiubhatobyañjanako sayampi gabbhaṃ gaṇhāti , parampi gaṇhāpeti .

Purisaubhatobyañjanako paraṃ gaṇhāpeti , sayaṃ pana na gaṇhāti .

Yathā tesaṃ ubhatobyañjanakānaṃ kammasahāyaṃ rāgacittameva byañjanakāraṇaṃ , na bhāvo , evaṃ pakatitthipurisānampi bhāvadvayajanakakammādipaccayo eva taṃtaṃliṅganimittādikāraṇanti gahetabbaṃ .

Ubhayampi cetaṃ paṭhamakappikānaṃ pavatte samuṭṭhāti , tato aparabhāge paṭisandhiyameva , sabbesaṃ pana pavatte eva parivattati .

Imesu ca purisaliṅgaṃ uttamaṃ , itthiliṅgaṃ hīnaṃ , tasmā purisaliṅgaṃ balavaakusalena antaradhāyati , itthiliṅgaṃ dubbalakusalena patiṭṭhāti .

Itthiliṅgaṃ pana antaradhāyantaṃ dubbalākusalena antaradhāyati , itaraṃ balavakusalena patiṭṭhāti .

Evaṃ ubhayampi sugatiyaṃ akusaleneva antaradhāyati , kusaleneva patiṭṭhāti .

Kāyappasādo viya ca sakalasarīrabyāpakameva , na ca kāyappasādādīnaṃ ṭhitokāse tiṭṭhati .

Yadi evaṃ na sabbattha kāyabhāvindriyānīti ?

Nevaṃ paramatthato sabbattha , vinibbhujitvā panesaṃV0.66 okāsabhedaṃ paññāpetuṃ na sakkā rūparasādīnaṃ viya .

Na hi paramatthato rūpe raso atthi .

Yadi siyā , rūpaggahaṇeneva gahaṇaṃ gaccheyya .

Evaṃ kāyabhāvindriyāni paramatthato na sabbattha , na ca sabbattha natthi vivecetuṃ asakkuṇeyyatāya heṭṭhā vuttalakkhaṇādivavatthānatopi cesaṃ asammissatā desato na vivekābhāvepi .

Na kevalañca imāneva , sabbānipi rūpāni asammissāneva honti .

Yathā hi pañcavaṇṇena kappāsena vaṭṭiṃ katvā dīpe jalite kiñcāpi jālā ekābaddhā viya honti , tassa tassa pana aṃsuno pāṭiyekkaṃ jālā aññamaññaṃ asammissāva .

Evaṃ kāyabhāvindriyādīni ekasmiṃ ṭhāne samosaṭānipi bhinnaṭṭhānesu heṭṭhupariyādivasena natthi , tānipi asammissāneva honti .

SahajarūpānaṃM0.88 anupālanalakkhaṇaṃ jīvitindriyaṃ , tesaṃ pavattanarasaṃ , tesaṃyeva ṭhapanapaccupaṭṭhānaṃ , yāpayitabbadhammapadaṭṭhānaṃ .

Atthikkhaṇe eva cetaṃ sahajarūpāni anupāleti udakaṃ viya uppalādīni , na bhaṅgakkhaṇe sayaṃ bhijjamānattā , yathāsakaṃ paccayuppannepi ca dhamme pāleti dhātī viya kumāraṃ , sayaṃpavattitadhammasambandheneva ca pavattati niyāmako viyāti daṭṭhabbaṃ .

Manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthu , tāsaññeva dhātūnaṃ dhāraṇarasaṃ , ubbahanapaccupaṭṭhānaṃ .

Idaṃ pana hadayavatthu yadetaṃ antosarīre dvinnaṃ thanānaṃ majjhe bāhirapattāni apanetvā adhomukhaṭṭhapitarattapadumamakulasaṇṭhānaṃ bahi maṭṭhaṃ , anto kosātakīphalassa abbhantarasadisaṃ , paññavantānaṃ thokaṃ vikasitaṃ , mandapaññānaṃ makuḷitaṃ , hadayamaṃsayamakaṃ parikkhipitvā vakkayakanakilomakapihakādayo tiṭṭhanti .

Tassa sasambhārahadayamaṃsassa anto punnāgaṭṭhipatiṭṭhānamatte āvāṭake saṇṭhitaṃ addhapasatamattalohitaṃ saṇṭhāti .

Tañca rāgacaritassa rattaṃ , dosacaritassa kāḷakaṃ , mohacaritassa maṃsadhovanaudakasadisaṃ , vitakkacaritassa kulatthayūsavaṇṇaṃ , saddhācaritassa kaṇikārapupphavaṇṇaṃ , buddhicaritassa acchaṃ vippasannaṃ anāvilaṃ paṇḍaraṃ parisuddhaṃ niddhotajātimaṇi viya jutimantaṃ hoti , byāpetvā sandhāraṇādikiccehi bhūtehi katūpakāraṃ āyunā anupāliyamānaṃ vaṇṇādiparivutaṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ manodhātumanoviññāṇadhātūnañceva taṃsampayuttānañca vatthubhāvaṃ sādhayamānaṃ tiṭṭhati .

Abhikkamādippavattakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā sahajarūpakāyasanthambhanasandhāraṇacalanassa paccayākāravikāralakkhaṇā kāyaviññatti , adhippāyappakāsanarasā , kāyavipphandanahetubhāvapaccupaṭṭhānāV0.67 , cittasamuṭṭhānavāyodhātupadaṭṭhānā .

Vacībhedappavattakacittasamuṭṭhānapathavīdhātuyā upādinnaghaṭṭanassaM0.89 paccayākāravikāralakkhaṇā vacīviññatti , adhippāyappakāsanarasā , vacīghosassa hetubhāvapaccupaṭṭhānā , cittasamuṭṭhānapathavīdhātupadaṭṭhānā .

Ubhopetā kāyavipphandanavacīghosehi sayaṃ viññeyyattā , adhippāyaviññāpanato ca ‘‘ kāyavacīviññattiyo ’’ ti vuccanti .

Cakkhusotapathasmiṃ hi ṭhatvā kenaci hatthavikārasīsukkhipanādikāyavikāre , sadde vā kate tathāpavattarūpasaddāyatanāni cakkhusotaviññeyyāni , na tāni viññattiyo , cittasamuṭṭhitakalāpagatāya pana vāyodhātuyā sahajātarūpakāyasandhāraṇacalanādīnaṃ paccayabhūto vikāro kāyaviññatti , tathā cittasamuṭṭhitapathavīdhātuyā upādinnaghaṭṭanassa paccayabhūto ākāravikāro vacīviññatti .

Na ca tā cakkhusotaviññeyyā , tā pana manodvārikajavanehi tālapaṇṇādisaññāya udapānādīni viya yathāgahitakāyavikāravacīghosānusārena tiracchānānampi viññeyyā , tadanusāreneva ‘‘ idañcidañca esa kāreti , vadati cā ’’ ti adhippāyo ca viññeyyo hoti , tasmā sayaṃ viññeyyato , adhippāyaviññāpanato ca ‘‘ viññattiyo ’’ ti vuccanti .

Tattha ca manodvārikajavanavīthiyaṃ sattasu kāmāvacarajavanesu kāyaviññattijanakesu purimehi chahi javanehi samuṭṭhitavāyodhātuyo upatthambhanasandhāraṇakiccameva kātuṃ sakkonti , abhikkamādiṃ pana nipphādetuṃ na sakkonti .

Sattamajavanasamuṭṭhitā pana heṭṭhā chahi javanehi samuṭṭhitavāyodhātuyopatthambhaṃ labhitvā sattahi yugehi ākaḍḍhitabbabhāraṃ sakaṭaṃ sattamayugayuttagoṇo viya itarachayugayuttagoṇopatthambhaṃ labhitvā rūpakāyassa abhikkamapaṭikkamādiṃ kāretuṃ sakkoti , evaṃ vacīviññattijanakepi sattamajavanehi samuṭṭhitāya pathavīdhātuyāpi upādinnaghaṭṭanassaM0.90 paccayabhāvo veditabbo .

Idha pana purimajavanasamuṭṭhitāya upatthambhakattaṃ , sattamajavanasamuṭṭhitāya calanapaccayattañca natthi tesaṃ vāyodhātukiccattā , purimasahagatā pana pacchimā pathavīdhātu upādinnaghaṭṭanasamatthā hoti , sesaṃ tādisameva .

Cittasamuṭṭhitakāye pana vāyodhātuyā calante tadupatthambhitatesamuṭṭhānikānampi calanato sakalakāyassa abhikkamādayo honti udake gacchante tattha patitatiṇapaṇṇāni viyāti daṭṭhabbaṃ .

Rūpaparicchedalakkhaṇā ākāsadhātu , rūpapariyantappakāsanarasā , rūpamariyādapaccupaṭṭhānā , asamphuṭṭhabhāvapaccupaṭṭhānā , chiddavivarabhāvapaccupaṭṭhānā vā , paricchinnarūpapadaṭṭhānā , yāya paricchinnesu rūpesu ‘‘ idamito uddhaṃ , adho , tiriyan ’’ ti ca hoti .

AdandhatālakkhaṇāV0.68 rūpassalahutā , rūpānaṃ garubhāvavinodanarasā , lahuparivattitāpaccupaṭṭhānā , lahurūpapadaṭṭhānā .

Athaddhatālakkhaṇā rūpassamudutā , rūpānaṃ thaddhabhāvavinodanarasā , sabbakiriyāsu avirodhitāpaccupaṭṭhānā , mudurūpapadaṭṭhānā .

Sarīrakiriyānukūlakammaññabhāvalakkhaṇā rūpassakammaññatā , akammaññatāvinodanarasā , adubbalabhāvapaccupaṭṭhānā , kammaññatārūpapadaṭṭhānā .

Etā pana tissopi aññamaññaṃ na vijahanti , garuthaddhaakammaññarūpapaṭipakkhabhāvena ca samuṭṭhitānaṃ utucittāhārajānaṃ lahumudukammaññabhūtānaṃ rūpānaṃ vikāratāya ca pariyāyato garuthaddhākammaññabhāvavinodanakiccā vuttā , na pana sabhāvato sayaṃ avijjamānattā .

Ācayalakkhaṇo rūpassaupacayo , pubbantato rūpānaṃ ummujjāpanaraso , niyyātanapaccupaṭṭhāno , paripuṇṇabhāvapaccupaṭṭhāno vā , upacitarūpapadaṭṭhāno .

Pavattilakkhaṇā rūpassasantati , anuppabandhanarasā , anupacchedapaccupaṭṭhānā , anuppabandhakarūpapadaṭṭhānāM0.91 .

Ubhayampetaṃ jātirūpassevādhivacanaṃ .

Sampiṇḍitānaṃ hi catusamuṭṭhānikarūpānaṃ paṭhamuppatti upacayo nāma , uparūparuppatti santati nāma .

Teneva tāsaṃ padabhājanīye ‘‘ yo rūpassa upacayo , sā rūpassa santatī ’’ ti ( dha . sa .642) vuttaṃ , ākāranānattato pana visuṃ uddiṭṭhā .

Rūpaparipākalakkhaṇā rūpassajaratā , upanayanarasā , sabhāvānapagamepi navabhāvāpagamapaccupaṭṭhānā vīhipurāṇabhāvo viya , paripaccamānarūpapadaṭṭhānā .

Khaṇe khaṇe bhijjamānāpi cesā upādinnesu khaṇḍadantādito , anupādinnesu rukkhalatādīsu vaṇṇavikārādito ca antarantarā ca suviññeyyavikārattā ‘‘ pākaṭajarā , savīcijarā ’’ ti ca vuccati , maṇikanakacandasūriyādīsu duviññeyyattā , nirantarattā ca ‘‘ apākaṭajarā , avīcijarā ’’ ti vuccati .

Īdisesu hi kappavināsādikāle vikārato jarā paññāyeyya .

Sabbadāpi pana apaññāyamānavikārattā arūpadhammesu jarā paṭicchannajarā nāma .

Na ca tattha vaṇṇavikārādayo jarā tesaṃ cakkhuviññeyyato .

Na hi jarā cakkhuviññeyyā , manoviññeyyā pana hoti .

Yathā oghena paribhinnabhūmiādidassanena adiṭṭhopi ogho suviññeyyo hoti , evaṃ vikāradassanena jarāti gahetabbaṃ .

Paribhedalakkhaṇā rūpassaaniccatā , saṃsīdanarasā , khayavayapaccupaṭṭhānā , paribhijjamānarūpapadaṭṭhānā .

Na kevalañcetāni upacayādicatūhi gahitāni jātijarāmaraṇāni rūpadhammānamevaV0.69 , arūpadhammānampi hontiyeva .

Etāni ca imesaṃ sattānaṃ araññappavesakapaviṭṭhaparipātakapatitaghātakacorehi yathākkamaṃ sadisānīti daṭṭhabbāni .

OjālakkhaṇoM0.92 kabaḷīkāro āhāro , rūpāharaṇaraso , upatthambhanapaccupaṭṭhāno , kabaḷaṃ katvā āharitabbavatthupadaṭṭhāno .

Ayaṃ lakkhaṇādito vinicchayo .

Saṅgahato pana sabbampetaṃ rūpaṃ khandhato ekavidhaṃ rūpakkhandhova hoti , tathā ahetukaṃ sappaccayaṃ saṅkhataṃ lokiyaṃ sāsavaṃ saññojanīyaṃ oghanīyaṃ yoganīyaṃ nīvaraṇīyaṃ parāmaṭṭhaṃ saṃkilesikaṃ anārammaṇaṃ appahātabbantiādinā ca ekavidhaṃ , taṃ puna bhūtopādāyavasena duvidhaṃ , tathā nipphannānipphannādivasena ca .

Tattha pathavīādīni cattāri mahābhūtāni bhūtarūpaṃ nāma , sesaṃ upādārūpaṃ nāma .

Pathavīādayo sattarasa , kabaḷīkāro āhāro ceti aṭṭhārasavidhampi paramatthato vijjamānattā nipphannarūpaṃ nāma , itaraṃ anipphannarūpaṃ nāma .

Cakkhādayo pañca pasādā , bhāvadvayaṃ , jīvitindriyanti aṭṭhavidhampi indriyarūpaṃ nāma , itaraṃ anindriyaṃ .

Tāni indriyāni ceva hadayañcāti navavidhampi upādinnaṃ , itaraṃ anupādinnaṃ , pañca pasādā , cattāro rūpasaddagandharasā , āpodhātuvivajjitabhūtattayañcāti dvādasavidhampi oḷārikarūpaṃ , santikerūpaṃ , sappaṭigharūpañca , sesaṃ sukhumarūpaṃ , dūrerūpaṃ , appaṭigharūpañca .

Pasādā , hadayañca vatthurūpaṃ , itaraṃ avatthurūpaṃ .

Pasādā , viññattidvayañca dvārarūpaṃ , itaraṃ advāraṃ .

Pasādā ajjhattikarūpaṃ , gocaraggāhikarūpañca , itaraṃ bāhiraṃ , agocaraggāhikarūpañca .

Cattāri bhūtarūpāni , rūpagandharasaojā cāti idaṃ suddhaṭṭhakaṃ avinibbhogarūpaṃ nāma , itaraṃ vinibbhogarūpaṃ .

Cakkhu nacakkhūti evamādivasena ca duvidhaṃ hoti .

Puna taṃ sanidassanattikavasena tividhaṃ hoti .

Tattha rūpāyatanaṃ sanidassanasappaṭighaṃ , sesamoḷārikarūpaṃ anidassanasappaṭighaṃ , sabbampi sukhumarūpaṃ anidassanaappaṭighaṃ .

Tathā kammajādittikavasena .

Tattha navavidhaṃ upādinnarūpaṃ , suddhaṭṭhakaṃ , ākāso ca kammajaṃ nāma , viññattidvayaṃ , lahutādittayañca saddoM0.93 ca akammajaṃ nāma , upacayādicatubbidhaṃ lakkhaṇarūpaṃ ajaṃ nāma .

Suddhaṭṭhakaṃ , ākāso , viññattidvayaṃ , lahutādittayaṃ , saddo ca cittajaṃ nāma , tadavasesaṃ lakkhaṇarūpavirahitaṃ acittajaṃ nāma , lakkhaṇarūpaṃ ajaṃ nāma .

Suddhaṭṭhakaṃ , ākāso , lahutādittayañca āhārajaṃ nāma , sesaṃ lakkhaṇavajjitaṃV0.70 anāhārajaṃ nāma , lakkhaṇaṃ ajaṃ nāma .

Suddhaṭṭhakaṃ , ākāso , lahutādittayaṃ , saddo ca utujaṃ nāma , sesaṃ lakkhaṇavirahitaṃ anutujaṃ nāma , lakkhaṇaṃ ajaṃ nāma .

Lakkhaṇāni hi jāyamānajīyamānaparibhijjamānadhammānaṃ sabhāvatāya kutoci jātivohāraṃ na labhanti bhesampi jātiādippasaṅgato .

Na hi ‘‘ jāti jāyati , jarā jīrati , maraṇaṃ mīyatī ’’ ti voharituṃ yuttaṃ anavaṭṭhānato .

Tadavasesānaṃ pana ākāsaviññattādianipphannānaṃ yadipi paramatthato avijjamānatāya na kutoci uppatti atthi , tathāpi tathā tathā pavattarūpaṃ upādāya nesaṃ vijjamānavohārasseva hetusamuppannavohārassāpi virodhābhāvato sahetukatā vuttā .

Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘ rūpāyatanaṃ … pe … rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro .

Ime dhammā cittasamuṭṭhānā ’’ tiādīsu ( dha . sa .1202) jātiyāpi kutoci jātattaṃ vuttaṃ , taṃ rūpajanakapaccayānaṃ kiccānubhāvalakkhaṇe diṭṭhattā rūpuppattikkhaṇe vijjamānataṃ sandhāya vuttaṃ , jarāmaraṇānaṃ pana rūpuppattikkhaṇe abhāvato na vuttaṃ .

‘‘ Jarāmaraṇaṃ , bhikkhave , aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannan ’’ ti ( saṃ . ni .2.20) idaṃ pana jarāmaraṇasīsena tathāpavattaviññāṇanāmarūpādīnameva gahitattā vuttanti veditabbaṃ .

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ , taṃ upādā , yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ , taṃ atthi upādā , atthi no upādāti evamādinā nayenāpi tividhaṃ hoti .

PunaM0.94 taṃ sabbaṃ diṭṭhasutamutaviññātavasena catubbidhaṃ hoti .

Tattha rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ nāma , saddo sutaṃ nāma , gandharasaphoṭṭhabbāni patvāva gahetabbato mutaṃ nāma , sesaṃ manasā viññātabbato viññātaṃ nāma .

Tathā rūparūpacatukkādivasena catubbidhaṃ , tattha aṭṭhārasavidhaṃ nipphannaṃ rūparūpaṃ nāma , ākāso paricchedarūpaṃ nāma , viññattidvayaṃ , lahutādittayañca vikārarūpaṃ nāma , upacayādicatubbidhaṃ lakkhaṇarūpaṃ nāma .

Tathā hadayavatthu vatthu , na dvāraṃ nāma , viññattidvayaṃ dvāraṃ , na vatthu nāma , cakkhādayo pañca pasādā vatthu ceva dvārañca nāma , sesaṃ neva vatthu na dvāraṃ nāmāti evamādinā nayena catubbidhaṃ .

Taṃ puna ekajādivasena pañcavidhaṃ .

Navavidhaṃ hi upādinnarūpaṃ kammeneva , viññattidvayañca citteneva uppajjanato ekajaṃ nāma , saddo utucittehi uppajjanato dvijaṃ nāma , lahutādittayaṃ utucittāhārehi uppajjanato tijaṃ nāma , suddhaṭṭhakaṃ , ākāso ca catūhipi uppajjanato catujjaṃ nāma , lakkhaṇāni ajaṃ nāma .

Evamādinā pañcavidhaṃ hoti .

Taṃ puna cakkhusotaghānajivhākāyamanaindriyaviññeyyavasena chabbidhaṃ .

SattaviññāṇadhātuviññeyyavasenaV0.71 sattavidhaṃ .

Tadeva manoviññāṇadhātuviññeyyaṃ bhūtopādāyavasena dvidhā katvā aṭṭhavidhaṃ hoti .

Tattha hi āpodhātu manoviññāṇeneva viññeyyaṃ bhūtarūpaṃ nāma , itaraṃ pasādasahitasukhumarūpaṃ manoviññāṇaviññeyyopādāyarūpaṃ nāma .

Tadeva puna manoviññāṇaviññeyyopādāyarūpaṃ indriyānindriyavasena dvidhā katvā navavidhaṃ hoti .

Taṃ puna pasādavisayaāpodhātubhāvahadayajīvitaparicchedavikāralakkhaṇaāhāravasena dasavidhaṃ hoti .

Tadeva puna cakkhāyatanaṃ sotāyatanaṃ ghānāyatanaṃ jivhāyatanaṃ kāyāyatanaṃ rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃM0.95 rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ dhammāyatananti evaṃ āyatanato ekādasavidhaṃ hoti , tathā dhātuvasena .

Tattha āpodhātuvivajjitabhūtattayaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ phoṭṭhabbadhātu ‘‘ kāyaviññeyyaṃ , kāyaviññāṇaviññeyyan ’’ ti ca vuccati , sukhumarūpaṃ dhammāyatanaṃ dhammadhātūti , tadeva pasādasahitaṃ ‘‘ manoviññeyyaṃ , manoviññāṇaviññeyyan ’’ ti ca vuttaṃ .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Kasmā panettha āpodhātuvivajjitānaññeva bhūtānaṃ phoṭṭhabbatā vuttā , nanu āpodhātupi sītavasena phusitvā veditabbāti ?

Na sītassāpi tejodhātuttā .

Uṇhameva hi sītanti byapadissati .

Kaṭhinākaṭhinataṃ upādāya rukkhādiviraḷacchāyā viya , taṃ vā upādāya sandacchāyādi , aññathā kassetaṃ sītattaṃ sabhāvaṃ siyā .

‘‘ Āpodhātuyā ’’ iti ce .

Yadi evaṃ uṇhodakādīsu āpattaṃ na siyā āpotejānañca sahapavattānaṃ viruddhalakkhaṇattā , na ca sā tejosannidhāne sītattaṃ vihāya tiṭṭhati .

Na hi sabhāvā kenaci sahabhāvena taṃsabhāvaṃ jahanti abhāvāpattito , nāpissā sītabhāvaṃ muñcitvā aparasabhāvo atthi , yena sahabhāvo yujjeyya .

Yadi siyā ‘‘ āpo sītattan ’’ ti , bhāvadvayaṃ siyā aññoññavilakkhaṇasabhāvattā bhāvassa , athāpi na sītattaṃ , āpodhātuyā sarūpaṃ sītaguṇo , so ca uṇhasannidhāne vigacchati , guṇīrūpameva tiṭṭhatīti ce ?

Tadā tahiṃ sayaṃ aphoṭṭhabbāva āpodhātu , na niyataphassavatīti ca siyā , yo ca sītaphasso guṇoti suvutto , so amhehi tejodhātuvisesoti .

Ayameva visesoti ce , nanu sītattaṃ , uṇhattañca aññoññaviruddhaṃ , kathaṃ tejodhātuyā sabhāvaṃ siyāti ?

Nāyaṃ doso ekakalāpe tesaṃ sambhavābhāvato , bhinnakalāpesuM0.96 pana pavattiyaṃ ālokandhakāranīlapītādīnaṃ vaṇṇāyatanatā viya tejodhātuttaṃ na virujjhatīti .

Yadi āpodhātuyā na sītattaṃ sarūpaṃ , kiṃ panassā sarūpanti ?

Dravatā .

Yadi evaṃ dravatāpi phusitvāV0.72 ñātabbato phoṭṭhabbaṃ siyāti ?

Na sītādiṃ phusitvā manasāva vaṇṇaṃ disvā ñātabbato .

Andhakāre sayantā hi atisītalatāya pattādiṃ phusitvā ‘‘ udakaṃ etthā ’’ ti āsaṅkitā honti , udakaṃ vā phusitvā sappādisaññino , tasmā aphoṭṭhabbameva āpodhātu , itarabhūtattayameva phoṭṭhabbanti gahetabbaṃ .

Kiṃ panetaṃ bhūtattayaṃ ekato ārammaṇaṃ katvā kāyaviññāṇaṃ uppajjituṃ sakkoti , na sakkotīti ?

Na sakkoti .

Kasmā ?

Ābhujitavasena vā ussadavasena vā tesu ekamevārammaṇaṃ katvā uppajjanato .

Ābhujitavasena hi odanathāliyaṃ sitthaṃ gahetvā thaddhamudubhāvaṃ vīmaṃsantassa , uṇhodakabhājane vā hatthaṃ otāretvā uṇhabhāvaṃ vīmaṃsantassa , uṇhasamaye vā vātapānaṃ vivaritvā vātena sarīraṃ paharāpentassa ca tattha tattha kiñcāpi itaraṃ bhūtattayampi atthi , yathābhujitaṃ pana taṃtaṃpathavītejovāyodhātumeva yathākkamaṃ ārabbha kāyaviññāṇaṃ uppajjati .

Evaṃ ābhujitavasena ārammaṇaṃ karoti nāma .

Ussadavasena pana bhuñjanasamaye sakkharaṃ ḍaṃsantassa , magge vā aggiṃ akkamantassa , balavavātena vā kaṇṇasakkhaliyampi paharantassa ca tattha tattha kiñcāpi itarabhūtattayampi atthi , yathāussadaṃ pana taṃtaṃpathavītejovāyodhātumevārabbha yathākkamaṃ kāyaviññāṇaṃ uppajjati .

Aggimhi vā nimuggasakalasarīrassa yadipi ekappahārena agginā kāyo ghaṭṭīyati , yasmiṃ yasmiṃ pana ṭhāne kāyappasādo ussanno hoti , yattha yattha vā pana visayaghaṭṭanānighaṃso balavā hoti , tattha tattheva paṭhamaṃ kāyaviññāṇaṃM0.97 uppajjati , pacchā itaraṭṭhānesu .

Khaṇaparittatāya pana sahasā parivattitvā uppajjanavasena ekappahārena sakalasarīraṃ ḍayhamānaṃ viya khāyati .

Na hi ekasmiṃ khaṇe bahūni viññāṇāni uppajjanti , byāpetvā vā ekaṃ .

Ekekasmiṃ pana avinibbhoge kāyadasake ekameva kāyaviññāṇaṃ ussadavasena uppajjati , evaṃ itaravatthūsupi viññāṇānaṃ avinibbhoge padese ekekānameva uppatti veditabbā .

Evaṃ ussadavasena ārammaṇaṃ karoti nāma .

Kena pana cittassa ārammaṇasaṅkanti hotīti ?

Ajjhāsayato , visayādhimattato vā .

Nānāṭhānesu hi cittapaṭimādīni passitukāmassa paṭhamaṃ ekaṭṭhāne disvā tato itaraṭṭhānesu ca rūpāni passituṃ sarasenāvajjanaṃ uppajjati .

Evaṃ ajjhāsayato saṅkanti hoti .

Rūpārammaṇaṃ pana mahantampi passantassa sabbatūriyanigghose uṭṭhite taṃ vā suṇantassa manuññāmanuññe adhimattagandharasaphoṭṭhabbeV0.73 indriyesu ghaṭṭite itaritare cittaṃ saṅkamati , evaṃ visayādhimattato saṅkanti hotīti ayamettha saṅgahato vinicchayo .

Suññato , pana atītādivasena paccekaṃ anantappabhedato ca vinicchayo cittavibhattiyaṃ vuttanayānusārena yathānurūpaṃ veditabbo .

Samuṭṭhānato , panettha bhavayonīsu pavattikkamato ca pakiṇṇakakathā veditabbā – catusamuṭṭhānikāni hi rūpāni uppajjamānāni dvīsu bhavesu catūsu yonīsu dasakādikalāpavaseneva paṭisandhippavattīsu yathāsambhavaṃ samuppajjanti .

Tattha kammajesu tāva vīsatiyā kāmāvacarakusalākusalehi kāmalokeyeva saṃsedajānaṃ , opapātikānañca cha vatthūni , bhāvadvaye aññataraṃ , jīvitañcāti aṭṭha rūpāni yathāsambhavaṃ paṭisandhito paṭṭhāya pātubhavanti .

Tāni ca suddhaṭṭhakaṃ , jīvitañca jīvitanavakaṃ , tadeva navakaṃ cakkhunā sahaM0.98 cakkhudasakaṃ , sotena sotadasakaṃ , ghānena ghānadasakaṃ , jivhāya jivhādasakaṃ , kāyena kāyadasakaṃ , hadayavatthunā vatthudasakaṃ , bhāvaññatarena bhāvadasakañcāti nava kalāpā hutvā uppajjanti .

Napuṃsakānaṃ panettha bhāvadasakaṃ natthi , tathā jaccandhādīnaṃ cakkhusotaghānadasakāni .

Evaṃ aṇḍajajalābujānampi , tesaṃ pana paṭisandhicittena saha kāyavatthubhāvadasakāneva uppajjanti , tato pavattikāle jīvitanavakacakkhudasakādīni yathānurūpaṃ uppajjanti .

Rūpabhave pana ghānadasakādittayaṃ , bhāvadasakadvayaṃ , udaragginavakañca natthi , sesāni pañcahi rūpāvacarakusalakammehi paṭisandhito pabhuti uppajjanti .

Aññaññīnaṃ pana pañcamajjhānakusalena jīvitanavakameva .

Evaṃ kāmarūpāvacarakammasamuṭṭhitā nava rūpakalāpā dvīsu bhavesu catūsu yonīsu yathāsambhavaṃ paṭisandhito paṭṭhāya yāva cuticittoparisattarasamacittassa ṭhiti , tāva cittassa uppādaṭhitibhaṅgasaṅkhātesu tīsu khaṇesu nirantaraṃ ajjhattasantāne eva uppajjanti , tato pabhuti anuppajjitvā cuticittena saha nirujjhanti .

Cittajāni pana pañcavokārabhave dvipañcaviññāṇaāruppavipākavajjitapañcasattaticittehi attano attano uppattikkhaṇe eva samuṭṭhāpitāni paṭhamabhavaṅgamupādāya cuticittapariyosānaṃ ajjhattasantāne eva suddhaṭṭhakaṃ , tadeva kāyaviññattiyā saha kāyaviññattinavakaṃ , vacīviññattisaddehi vacīviññattidasakaṃ , lahutādittayena lahutādekādasakaṃ , kāyaviññattilahutādīhi dvādasakaṃ , vacīviññattisaddalahutādīhi terasakañcāti cha kalāpā hutvā yathāyogaṃ pavattanti .

Rūpajanakacittesu cettha somanassasahagatakāmāvacarajavanāni iriyāpathaviññattihasanasahitaṃV0.74 sabbaṃ cittajarūpaṃ samuṭṭhāpenti , sesakāmāvacarajavanābhiññāvoṭṭhabbanāni hasanavajjaṃ , appanājavanāni ca iriyāpathādivirahitameva , yathāpavattaṃ pana iriyāpathaṃM0.99 avinassamānaṃ upatthambhenti .

Sesāni pana rūpāvacaravipākamanodhātutadārammaṇāni ekūnavīsati tampi na karonti , suddhaṭṭhakaṃ , saddanavakaṃ , lahutādekādasakaṃ , saddalahutādidvādasakañcāti cattāro kalāpe uppādenti , tatthāpi sabbesampi paṭisandhicittāni , arahantānaṃ cuticittāni , arūpabhavūpapannāni ca na kiñci rūpaṃ samuṭṭhāpenti , āruppavipākadvipañcaviññāṇāni sabbathā na uppādentīti .

Āhārajāni pana kāmabhave eva ajjhohaṭāhāre ṭhitena ṭhitippattena ojāsaṅkhātena āhārena samuṭṭhitāni ajjhattasantāne eva suddhaṭṭhakaṃ , lahutādekādasakañcāti dve kalāpā hutvā yāvatāyukaṃ pavattanti , na rūpabhūmiyaṃ .

Utujāni ajjhattikabāhirena tejodhātusaṅkhātena ṭhitippattena utunā ajjhattasantāne samuṭṭhitāni suddhaṭṭhakaṃ , saddanavakaṃ , lahutādekādasakaṃ , saddalahutādekādasakaṃ , saddalahutādidvādasakañcāti cattāro kalāpā hutvā yāvatāyukaṃ , bahiddhā pana pathavīpabbatadevabrahmavimānādīsu suddhaṭṭhakaṃ , samuddaghosādisaddanavakañcāti dve kalāpāva hutvā pavattanti .

Ākāsalakkhaṇāni cettha sabbakalāpesu vijjamānānipi kalāpasaṅgahe vohārābhāvā na gaṇīyanti .

Paṭisandhikkhaṇe cettha utucittāhārajāni na honti , na sabbatthāpi uppattikkhaṇe jarāmaraṇānīti evaṃ catusamuṭṭhānikarūpassa bhavayonīsu , paṭisandhippavattīsu ca pavattikkamo veditabbo .

Apica dvācattālīsāya koṭṭhāsānaṃ vasenāpi cettha tassa ajjhattaṃ , mahābhūtādivasena bahiddhā ca pavatti evaṃ veditabbā – ajjhattikā hi kesā lomā … pe … karīsaṃ matthaluṅganti ime vīsati pathavādhikakoṭṭhāsā , pittaṃ … pe … muttanti ime dvādasa āpādhikakoṭṭhāsā , yena ca santappati , yenaM0.100 ca jīrati , yena ca pariḍayhati , yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammāpariṇāmaṃ gacchatīti ime cattāro tejādhikakoṭṭhāsā , uddhaṃgamo adhogamo kucchisayo koṭṭhāsayo aṅgamaṅgānusārī assāsapassāso cāti ime cha vāyuadhikakoṭṭhāsāti dvecattālīsa koṭṭhāsā honti .

Tesu udariyaṃ karīsaṃ pubbo muttanti ime cattāro koṭṭhāsā utujā .

Evametesu ekekaṃ utujaṭṭhakameva hoti , sedo assu kheḷo siṅghāṇikāti ime cattāro utucittajā , tesu ekekasmiṃ dve dve aṭṭhakā honti .

AsitādiparipācakoV0.75 tejo kammajova , tattha jīvitanavakameva .

Assāsapassāso pana cittajova , tattha cittajasaddanavakameva .

Ime dasa koṭṭhāse ṭhapetvā sesā dvattiṃsa catujā .

Tattha aṭṭhasu tejovāyokoṭṭhāsesu ekekasmiṃ jīvitanavakañceva tīṇi ca utucittāhārajaṭṭhakāni honti , vāyokoṭṭhāsesu cettha utucittajasaddanavakampi hoti , sesesu catuvīsatiyā koṭṭhāsesu kesalomanakhadantānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānaṃ ṭhapetvā sabbattha dve kāyabhāvadasakāni , tīṇi ca aṭṭhakāni , maṃsamuttesu pana kesādīsu utujaṭṭhakameva hoti .

Tāni ca yathāvuttadasakanavakaṭṭhakāni sakalasarīrabyāpīsu tacamaṃsaruhirādīsu , abyāpīsu ca kesādīsu koṭṭhāsesu avinibbhoge ekasmiṃ aṇupadese hontīti paccekaṃ anantāparimāṇā , anantadhātupaccayattā tesaṃ sarīrasmiṃ hi paramāṇubhedasañcuṇṇāni anantāni cattāri mahābhūtāni ceva saupādārūpāni ca aññoññapaccayabhūtāni ajjhattaṃ dvācattālīsakoṭṭhāsasarīrārohapariṇāhasaṇṭhānādinā , bahiddhā ca pathavīpabbatādinā ca ākārena yathāpaccayaṃ samuppannāni .

Māyākārādayo viya na bālajanappabodhakāni honti .

PathavīdhātuM0.101 cettha sukhumasañcuṇṇā rajabhūtā eva āpodhātuyā saṅgahitā , tejodhātuyā anupālitā , vāyodhātuyā vitthambhitā , vaṇṇādīhi parivāritā na vikiriyamānā ajjhattaṃ itthipurisamigapakkhidevabrahmādisarīrabhāvaṃ , bahiddhā ca pathavīpabbatarukkhadevabrahmalokacandasūriyanakkhattamaṇikanakādibhāvañca upagacchati , yūsagatā bandhanabhūtā panettha āpodhātu pathavīpatiṭṭhitā .

Avasesānupālanavitthambhanaparipācanaparivāritā na paggharati , apaggharamānā pīṇitabhāvaṃ dasseti , usumattagatā tejodhātu sesadhātupatiṭṭhānasaṅgahavitthambhanaparivāritā imaṃ kāyaṃ paripāceti , vaṇṇasampattiñcassa apūtibhāvañca sādheti , vāyodhātu vitthambhanasamudīraṇasabhāvā sesadhātupatiṭṭhānasaṅgahānupālanaparivāritā vitthambheti cāleti , sarīravimānādīnaṃ gamanādipadavītiharaṇādīnaṃ ṭhitiñca sampādeti .

Catassopi cetā sambhūya pathavīadhikatāya kesādibhāvaṃ , pathavīpabbatādibhāvañca , āpādhikatāya pittādibhāvaṃ , samuddajalādibhāvañca , vāyuadhikatāya uddhaṅgamavātādibhāvaṃ , pathavīsandhārakavātādibhāvañca , tejādhikatāya paripācakaggiādibhāvaṃ , narakaggiādibhāvañca sādhenti , yāsaṃ pakopena rogajarāmaraṇañceva kappavināsādayo ca honti .

Evametāsaṃ cuṇṇavicuṇṇānaṃ dhātūnaṃ sañcayattā paccekaṃV0.76 anantāparimāṇā kalāpā eva ajjhattikakoṭṭhāsā honti , tathā bāhirāni rūpāni .

Tāni ca tena tena paccayena tathātathākārena samuditāva uppajjanti ceva uppajjissanti ca .

Yadi paṭhamaṃ dhātuyo aṇurūpena ṭhatvā pacchā saṃyujjanti , tathā ṭhāne viniyogābhāvato aparenāpi pariyāyena cettha kammajaṃ kammapaccayaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ , āhārajaṃM0.102 āhārapaccayaṃ āhārapaccayautusamuṭṭhānaṃ , utujaṃ utupaccayaṃ utupaccayautusamuṭṭhānaṃ , cittajaṃ cittapaccayaṃ cittapaccayautusamuṭṭhānanti evaṃ samuṭṭhānabhedo veditabbo .

Tattha upādinnarūpaṃ kammajaṃ nāma , maṃsamuttakesalomadantasiṅghāṇikādi kammapaccayaṃ nāma , sampattikaramahāmeghapathavīpabbatādi , cakkaratanadevavimānādi ca kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma .

Āhārato samuṭṭhitaṃ suddhaṭṭhakaṃ āhārajaṃ nāma , kabaḷīkāro āhāro āhārajassa janako hutvā kammajassa anupālako hotīti tadanupālitaṃ kammajarūpaṃ āhārapaccayaṃ nāma , visabhāgāhāraṃ sevitvā ātape gacchantassa kāḷakuṭṭhādīni uppajjanti , idaṃ āhārapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma .

Kammajaututo samuṭṭhitaṃ suddhaṭṭhakaṃ utujaṃ nāma , tasmiṃ utu aññaṃ aṭṭhakaṃ samuṭṭhāpeti , idaṃ utupaccayaṃ nāma , tasmimpi utu aññaṃ aṭṭhakaṃ samuṭṭhāpeti , idaṃ utupaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma .

Evaṃ upādinnake tisso eva santatiyo ghaṭṭetuṃ sakkonti , anupādinnake pana valāhako utujaṃ nāma , vuṭṭhidhārā utupaccayaṃ nāma , deve pana vuṭṭhe pathavī gandhaṃ muñcati , bījāni viruhantīti evaṃ yaṃ anantaṃ santativasena pavattaṃ , etaṃ utupaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma .

Cittato samuṭṭhitaṃ suddhaṭṭhakādi cittajaṃ nāma , cittena pacchājātapaccayabhāvena upatthambhito kāyo cittapaccayaṃ nāma , abhiññācittena bahiddhā samuṭṭhāpitahatthiassādikaṃ cittapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma .

Pakiṇṇakakathā .

Rūpābyākataṃ niṭṭhitaṃ .

Nibbānābyākatavaṇṇanā

Nibbānābyākataṃ pana bhūmito lokuttarameva , dhammatopi ca ekameva , bhedo natthi , lakkhaṇādito pana santilakkhaṇaṃM0.103 nibbānaṃ , nivattilakkhaṇaṃ , asaṅkhatalakkhaṇaṃ vā , accutirasaṃV0.77 , animittapaccupaṭṭhānaṃ , asaṅkhatatāya panassa kārakahetuvirahato padaṭṭhānaṃ natthi , pāpakahetuvasena panetaṃ ‘‘ dukkhanirodhagāminipaṭipadā ’’ tiādivacanato ( vibha .206)‘‘ ariyamaggapadaṭṭhānan ’’ ti vattuṃ vaṭṭati .

Saṅgahato pana bhedābhāvā khandhesu saṅgahaṃ na gacchati , āyatanādīsu dhammāyatanadhammadhātūsu saṅgahaṃ gacchati .

Suññato pana attasuññaṃ , salakkhaṇadhāraṇato anattakaṃ dhammamattaṃ , asaṅkhatatāya vā accantattā ca aniccatāsuññaṃ , dukkhatāsuññaṃ , rāgādisuññaṃ , nimittasuññanti pavattaṃ suññanti gahetabbaṃ .

Bhedato pana santilakkhaṇādisabhāvato ekavidhampi kāraṇapariyāyato saupādisesanibbānadhātu , anupādisesanibbānadhātu ceti duvidhaṃ hoti .

Sarasavasena pana parikappitākārabhedato suññataṃ animittaṃ appaṇihitanti tividhaṃ hoti .

Saṅkhatadhammabhedamupādāya paṭikkhipitabbākārato na cittaṃ , na cetasikaṃ , na rūpaṃ , na atītaṃ , na anāgataṃ , na paccuppannaṃ , na maggo , na phalantiādinā anantappakāraṃ hoti .

Nibbānābyākataṃ niṭṭhitaṃ .

Evaṃ imasmiṃ kusalattike avutto sabhāvadhammo nāma natthi .

Asabhāvadhammesu panettha kiñcāpi rūpadhammānaṃ paricchedākāsalakkhaṇāni eva vuttāni , kasiṇādipaṭibhāganimittāni pana kasiṇugghāṭimākāso , viññāṇābhāvo , nirodhasamāpatti , tisso nāmapuggalaupādāpaññattiyo , arūpadhammānaṃ aniccatādilakkhaṇādayo ca na vuttā , tathāpi tesampi sabhāvadhammabyatirekābhāvato gahaṇaṃ hoti , tasmā ayaṃ tiko nippadesattikoti veditabboM0.104 .

Yathā cettha , evaṃ ito paresupi tikadukesu paññattiggahaṇābhāvepi niravasesaparamatthaggahaṇeneva nippadesatā , vipariyāyato sappadesatā ca veditabbā .

Yattha pana sammutiggahaṇaṃ atthi , tattha vakkhāma .

Rūpanibbānakaṇḍo niṭṭhito .

Iti mohavicchedaniyā

Abhidhammamātikatthasaṃvaṇṇanāya

Kusalattikasaṃvaṇṇanā niṭṭhitā .