ဝဇိရဿ၊ ဝဇိရစိန်၏။ ဝါ၊ မိုးကြိုးသည်။ (အဘေဇ္ဇံ၌စပ်)။ ယတ္ထ၊ အကြင်အရပ်၌။ တံ၊ ထိုမိုးကြိုးသည်။ ပတတိ၊ ကျ၏။ တတ္ထ၊ ထိုမိုးကြိုးကျရာအရပ်၌။ အဘေဇ္ဇံနာမ၊ မဖောက်ခွဲအပ် မဖောက်ခွဲနိုင်သည်မည်သော။ ကိဉ္စိ၊ သော။ မဏိပါသာဏာဒိ၊ ပတ္တရ္မား, ကျောက် အစရှိသော ဝတ္ထုသည်။ နတ္ထိ၊ ။ တေန၊ ထိုမိုးကြိုးသည်။ ဂမနမဂ္ဂေါစ၊ သွားအပ်သော လမ်းသည်လည်း။ နဝိရုဟတိ၊ မစည်ပင်တော့။ ဧဝမေဝ၊ ဤအတူသာလျှင်။ အရဟတ္တမဂ္ဂေန၊ သည်။ (အဘေဇ္ဇာ၌စပ်)။ ယတ္ထ၊ အကြင်ခန္ဓာမစဉ်၌။ သော၊ ထိုအရဟတ္တမဂ်သည်။ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ၏။ တသ္မိံသန္တာနေ၊ ထိုအရဟတ္တမဂ်ဖြစ်ရာ ခန္ဓာအစဉ်၌။ အဘေဇ္ဇောနာမ၊ မဖောက်ခွဲအပ် မဖောက်ခွဲနိုင်သည်မည်သော။ ကိလေသော၊ သည်။ နတ္ထိ၊ မရှိ။ ဘိန္နောစ၊ ဖောက်ခွဲအပ်ပြီးသော ကိလေသာ သည်လည်း။ ပုန, န ဝိရုဟတိ၊ မစည်ပင်တော့။ ဣတိ၊ ကြောင့်။ ဝဇိရုပမတာ၊ ဝဇိရစိန်ဥပမာရှိသည်၏အဖြစ်ကို။ ဝါ၊ မိုးကြိုးဥပမာရှိသည်၏အဖြစ်ကို။ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ ၏။

ဝိဇ္ဇာ၊ပေ၊ဝုတ္တာ။ ။အဋ္ဌကထာ၌လာသော ၂−နည်းတွင် ‘’ဝိဇ္ဇဘာဂေ၊ပေ၊ဝတ္တန္တီတိပိ’’ဟူသော နောက်နည်းကို ဖွင့်သောစကားတည်း၊ ဝိဇ္ဇာရှစ်ပါးတွင် တစ်ပါးတစ်ပါးကို တစ်ခုယူသောအခါ ရှစ်စုဖြစ်သည်၊ ထိုရှစ်စုတွင် ‘’ဝိဇ္ဇနာသန္တောဂဓ ဓမ္မာ’’ဟူသောဗဟုဝုစ်စကားအရ ခုနစ်စုကိုယူ၍ ‘’ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌသေ’’ဟူသေ ဧကဝုစ်စကားအရ တစ်စုကိုယူပါ၊ ထိုကျန် ၇−စုတို့သည် ဝိဇ္ဇာ သဘောရှိကြ (ဝိဇ္ဇာချင်း သဘောတူကြ) သောကြောင့် မူတည်ထားသော ဝိဇ္ဇာတစ်စု၌ဖြစ်ကြ ပါဝင်ကြသည်−ဟူလို။ ‘’ဝိဇ္ဇာသဘာဝတာယ’’ဟူသော ဝိသေသနဖြင့် သမ္မာသင်္ကပ္ပ စသည်ကဲ့သို့ ဝိဇ္ဇာနှင့်အတူ ယှဉ်၍ ဝိဇ္ဇာအား သဟဇာတ စသောအားဖြင့် ကျေးဇူးပြုခြင်းကို ကန့်သည်။

မှတ်ချက်*။ ။ဤဒုတိယနည်းအရ ဝိဇ္ဇာတရားများသာရ၏၊ ဝိဇ္ဇာနှင့်ယှဉ်သော သမ္ပယုတ်တရားများကို မရ၊ ထိုသို့ ဝိဇ္ဇာတရားရှစ်ပါးသာရသော်လည်း ‘’ဝိဇ္ဇဘာဂိနော’’ ဟူသောသဒ္ဒါအတွက် ရထိုက်သမျှ အနက်တို့ကို (အတ္ထုဒ္ဓါရအဖြစ်ခြင့်) ထုတ်ပြရသည် ဝိဇ္ဇာ ဘာဂိနောပုဒ်၏ အရကောက် အတ္ထုဒ္ဒေသမှာ ပထမနည်း၌ ပြအပ်သော ဝိဇ္ဇာသမ္ပယုတ် တရားများ သာဖြစ်သည်။

မဓုဋီကာ။ ။ဝိဇ္ဇာရာသန္တောဂဓာတိသတ္တဝိဇ္ဇာ၊ ဝိဇ္ဇာသဘာဝတာယ န သင်္ကပ္ပါဒီနံ ဝိယ ဥပကာရဘာဝေန၊ တဒေကဒေသေတိ တဿ ဝိဇ္ဇာရာသိဿ ဧကဒေသေ၊ ဝိဇ္ဇကောဋ္ဌာသေတိ ဧကေကသ္မိံ ဝိဇ္ဇာကောဋ္ဌာသေတိ အတ္ထော။ ‘’ဝိဇ္ဇာသဘာဝတာယ’’၌ ‘’ဝိဇ္ဇာ သဘာဂတာယ− ဝိဇ္ဇာအားဖြင့် သဘောတူသည်၏အဖြစ်ကြောင့်’’ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ အဓိပ္ပာယ်တူပင်တည်း။

ပန၊ ဆက်။ ယသ္မာ, အဓိဝစနနိရုတ္တိ ပညတ္တိပဒါနိ၊ အဓိဝစနပုဒ်, နိရုတ္တိပုဒ်, ပညတ္တိပုဒ်တို့သည်။ သမာနတ္ထာနိ၊ တူသော အနက်ရှိကုန်၏။ သဗ္ဗဉ္စဝစနံ၊ အလုံးစုံသော သဒ္ဒါဟူသမျှသည်လည်း။ (သိရိဝဍ္ဎကစသော, သင်္ခါရာစသော, တက္ကောဝိတက္ကော စသော သဒ္ဒါမျိုးသာမက ,သဒ္ဒါဟူသမျှသည်လည်း)။ အဓိဝစနာဒိဘဝံ၊ အဓိဝစနအစရှိသည်တို့၏ အဖြစ်သို့။ ဘဇတိ၊ ကပ်ဝင်၏။ တသ္မာ, တေသုပိ ဝစနဝိသေသေသု၊ ထိုသဒ္ဒါ အထူးတို့၌လည်း။ (သိရိဝဍ္ဎကောစသော, အဘိသင်္ခရောန္တိ၊ပေ၊သင်္ခါရာ စသော, တက္ကောဝိတက္ကော စသော သဒ္ဒါအထူးတို့၌လည်း)။ ဝိသေသေန၊ အထူးအားဖြင့်။ ပဝတ္တေဟိ၊ န်သော။ အဓိဝစနာဒိ သဒ္ဒေဟိ၊ အဓိဝစန အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည်။

ဒေါဘဂ္ဂိယံ။ ။ဘဂသဒ္ဒါသည် ဣဿရိယစသော ဘုန်းကိုလည်းကောင်း ရှေးကောင်းမှုကိုလည်းကောင်း တင့်တယ်ခြင်း (ဘောဘဂျ)ကိုလည်းကောင်း ဟော၏၊ ‘’ဒဋ္ဌံ−ပျက်သော+ဘဂံ−ဘုန်းကံသည်၊ ဝါ−တင့်တယ်ခြင်း အသရေသည်၊ ဘဿ အတ္ထိတိ ဒုဘဂေါ’’ဟု ထောမနိဓိ၌ ဝိဂ္ဂဟပြု၏၊ ထို့နောက် ‘’ဒဘဂဿ+ဘာဝေါ ဒေါဘဂ္ဂံ’’ဟု ပြု၍ သွတ္ထ၌ ဣယပစ္စည်းသက်သင့်၏ မဓု၌ကား ‘’ဒုဋ္ဌု+ဘဂံ(သောဘာ) ယဿာတိ ဒုဘဂ္ဂေါ၊ ဒုဘဂ္ဂေ+နိယုတ္တံ ဒေါဘဂ္ဂိယံ’’ဟုပြု၍ အပုညဖလကို ကောက်လေသည်။

ယသ္မာ ပန၊ပေ၊ဝေဒိတဗ္ဗာ။ ။ အဓိဝစန နိရုတ္တိ ပညတ္တိပုဒ်တို့က သဒ္ဒါအားလုံးကိုပင် ဟောနိုင်သည်မဟုတ်ပါလော၊ အဘယ့်ကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌ ‘’သိရိဝဍ္ဎကော သင်္ခရောန္တိတိ ခေါ တက္ကော ဝိတက္ကော’’စသော သဒ္ဒါတို့ကိုသာ အဓိဝစန နိရုတ္တိ ပညတ္တိအရ ထုတ်ပြအပ်ပါသနည်း၊ ဤသို့မေးဖွယ်ရှိသောကြောင့် ‘’ယသ္မာ’’စသည်မိန့်၊ အဋ္ဌကထာဖွင့်သည့်အတိုင်း တိုက်ရိုက်အဓိပ္ပာယ်ယူလျှင် အဓိဝစနတော သဒ္ဒါတို့သည် သိရိဝဍ္ဎကောစသော သဒ္ဒါတို့နှင့် သာဆိုက်ကုန်၏၊ အမှန်အားဖြင့်ကား သဒ္ဒါဟူသမျှကို အဓိဝစန နိရုတ္တိ ပညတ္တိပုဒ်တို့က ဟောလျက်ရှိကြ၏၊ထို့ကြောင့် ‘’ထိုကဲ့သို့သော သိရိဝဍ္ဎကောစ သဒ္ဒါတို့၌လည်း အဓိဝစန စသော သဒ္ဒါတို့က အထူးသဖြင့် ဖြစ်၏၊ အခြားသဒ္ဒါတို့၌ကား အနက်ကို ထင်ရှားပြတတ်သော သဒ္ဒါချင်းတူသောကြောင့် သဒိသူပစာရအားဖြင့် အဓိဝစန နိရုတ္တိ ပညတ္တိသဒ္ဒါတို့ ဖြစ်ကြ၏’’ဟု အဋ္ဌကထာအလို အဓိပ္ပာယ်ယူပါ−ဟူလို။

သဗ္ဗာနိ၊ န်သော။ ဝစနာနိ၊ သဒ္ဒါတို့ကိုလည်း။ အတ္ထပ္ပကာသန သာမညေန၊ အနက်ကို ထင်ရှားပြတတ်ကုန်သည်၏အဖြစ်အားဖြင့်တူကုန်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်။ ဝုတ္တာနိ၊ ဟောအပ်ဟောနိုင်ကုန်၏။ ဣတိ ဧတေနာဓိပ္ပာယေန၊ ဤသို့သောအလိုအားဖြင့်။ အယံ အတ္ထ ယောဇနာ၊ ဤအနက်ကိုယှဉ်စေခြင်းကို။ (သိရိဝဍ္ဎကော ဓနဝဍ္ဎကောတိ အာဒယော, အဘိသင်္ခရောန္တီတိခေါ, တက္ကော ဝိတက္ကော သင်္ကပ္ပေါ အစရှိသောအနက်ကို ယှဉ်စေခြင်းကို)။ (သင်္ဂဟကာရေန)။ ကတာ၊ ပြုအပ်ပြီ။ ဣတိ၊ သို့။ ဝေဒိတဗ္ဗာ၊ သိထိုက်၏။

ဥပ္ပန္နံ၊ ဖြစ်သော။ ဗလံ၊ အားတည်း။ ဣတိ၊ ဤကား။ အဓိပ္ပာယော၊ အဋ္ဌကာဆရာ၏အလိုတည်း။ ဟိ၊ ချဲ့။ ဝီရိယောပတ္ထမ္ဘေန၊ ဝီရိယ၏ ထောက်ပံ့ခြင်းကြောင့်။ ကုသလဘာဝနာ၊ ဗောဓိပက္ခိယ ကုသိုလ်တရားတို့ကို တိုးပွားစေခြင်းသည်။ ဗလဝတီ၊ အားရှိသည်။ ထိရာ၊ ခိုင်မြဲသည်။ (ဟုတွာ။ ဥပ္ပဇ္ဇတိ၊ ၏။ ဣတိ၊ ကြောင့်။ တထာ၊ ထိုဝီရိယ၏ ထောက်ပံ့ခြင်းကြောင့်။ ဥပ္ပန္နာ၊ ဖြစ်သော ဘာဝနာကို။ ဗလဝတီ၊ သော။ ကုသလဘာဝနာ(တိပိ)၊ ကုသလဘာဝနာဟူ၍လည်းကောင်း။ ဗလဝန္တော၊ န်သော။ သတ္တ၊ ခုနစ်ပါးကုန်သော။ ဗောဇ္ဈင်္ဂါတိပိ၊ တို့ဟူ၍လည်းကောင်း။ ဝုစ္စန္တိ၊ န်၏။

နိမိတ္တေ ဝိသယေဝါ။ ။အဋ္ဌကထာ၌ ‘’အပ္ပဋိသင်္ခါနေ အကမ္ပနဋ္ဌေန’’ဟု ရျိသောကြောင့် အကမ္ပန၌စပ်ဖို့ရာ အပ္ပဋိသင်္ခါနေ၌ နိမိတ်အနက်၌သက်ပါ−ဟု သိစေလို၍ ‘’နိမိတ္တေ’’ဟု ဖွင့်သည်၊ တစ်နည်း ‘’၌’’ဟု ဝိသယာဓာရ အနက်ပေး၍ အကမ္ပနဋ္ဌေ၌ပင် စပ်စေလိုသောကြောင့် ‘’ဝိသယေဝါ’’ဟု တစ်နည်းဖွင့်သည်။

ဝီရိယသီသေနာတိ။ ။အဋ္ဌကထာ၌ သီသေနကို ‘’ပါမောက္ခန’’ဟု ဖွင့်၍ ထိုပုဒ်ကို ‘’ဥပ္ပန္နံ ဗလံ’’၌စပ်ပါ၊ (သတ္တဗောဇ္ဈင်္ဂေ ဘာဝေန္တဿ၌ မစပ်ပါနှင့်)ဟု သိစေလို၍ ‘’ဥပ္ပန္နံ ဗလန္တိ’’ဟု ဖွင့်သည်၊ထိုကို ချဲ့လို၍ ‘’ဝီရိယောပတ္ထမ္ဘေန ဟိ’’ဟု တက်သည်၊ ဥပ္ပန္နံ ဗလန္တိ ဧတ္ထ ဣတိ အဓိပ္ပာယောတိ ယောဇနာ၊ တမေဝ အဓိပ္ပာယံ ဝီရိတုံ ဝီရိယောပတ္ထမ္ဘေန ဟီတိ အာဒိဝုတ္တံ၊ တထာတိ၊ ဝီရိယောပတ္ထမ္ဘေန၊−မဓု။

ယထာဒိဋ္ဌိဿာတိ၊ ကား။ နိဗ္ဗတ္တိတပ္ပကာရဒိဋ္ဌိဿ၊ ဖြစ်စေအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ဒိဋ္ဌိရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏။ ဝါ၊ တစ်နည်း။ နိဗ္ဗတ္တေဗ္ဗ ပဓာနာနုရူပဒိဋ္ဌိဿ၊ ဖြစ်စေထိုက်သောပဓာနအားလျော်သော ဒိဋ္ဌိရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၏။ ဝါ၊ တစ်နည်း။ ယထာဒိဋ္ဌိပဝတ္တကိရိယဿ၊ ဒိဋ္ဌိအားလျော်စွာဖြစ်သော အမူအရာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏။ [ပဓာနံ−၌စပ်၊ ဤအဖွင့်သည် ဋီကာဆရာ၏ အလိုချည်းတည်း။]

အထဝါ၊ပေ၊သီလသမ္ပဒါတိ ဝုတ္တံ။ ။’’ကတမေစ ထပတိ အကုသလာ သီလာ−အကုသလံ ကာယကမ္မံ အကုသလံ ဝစီကမ္မံပါပကော အာဇီဝေါ’’ကား မဇ္ဈိမပဏ္ဏာက သမဏမှဏ္ဍိကသုတ်ပါဠိတော်တည်း၊ ထိုပါဠိတော်စကားရပ်၌ ‘’အကုသလာ သီလာ’’ဟု ရှိသောကြောင့် သီလသည် ကုသိုလ်သီလ အကုသိုလ်သီလ ၂−မျိုးရှိကြောင်းကို သိရ၏၊ ထို ၂−မျိုးတွင် ကုသိုလ်သီလကိုထုတ်၍ ‘’သီလသမ္ပဒါ−ပြည့်စုံသောသီလ’’ဟု ဆိုရသည်၊ အကုသိုလ်သီလကို ‘’သီလသမ္ပဒါ’’ဟု မဆိုရ−ဟူလို။

ယထာဒိဋ္ဌိဿ၊ပေ၊ ပဝတ္တကိရိယဿဝါ။ ။နိဗ္ဗတ္တိတပ္ပကာရဒိဋ္ဌိဿဖြင့် ယထာ၏ ပကာရအနက်ကိုပြသည်၊ ထိုနိဗ္ဗတ္တိတပ္ပကာရဟူသည် ရှေ့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ကမ္မဿကတာဉာဏ် ဝိပဿနာဉာဏ် မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်တည်း၊ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗ ပဓာနာနုရူပဒိဋ္ဌိဿဖြင့် ယထာ၏ အနုရူပအနက်ကိုပြသည်၊ ထိုအနုရူပဒိဋ္ဌိဟူသည် ပဓာနံဟု နောက်၌ ပြထားသောကြောင့် ထိုဖြစ်စေ ထိုက်သော ပဓာနအားလျော်သော ဒိဋ္ဌိတည်း၊ ယထာဒိဋ္ဌိပဝတ္တကိရိယဿဖြင့် ယထာဒိဋ္ဌိနောင် ပဝတ္တိကိရိယပုဒ် အကျေကြံပါ−ဟု သိစေ၏၊ ယထာဒိဋ္ဌိ+ပဝတ္တာ ယထာဒိဋ္ဌိပဝတ္တာ၊ ယထာဒိဋ္ဌိ ပဝတ္တာ+ကိရိယာယဿာတိ ယထာဒိဋ္ဌိ ပဝတ္တကိရိယော၊ ‘’အကြင်အကြင် ဉာဏ်ရှိသည့်အတိုင်းဖြစ်သော အမူအရာ ကြိယာရှိသူ’’ဟုလည်းပေးပါ၊ ‘’ဉာဏ် ရှိသလောက် လုံ့လ ဝီရိယပြုသူ’’ဟူလို။