312. Kāḷakan ti malīnaṃ , cittassa apabhassarabhāvakaraṇanti attho . Taṃ panettha kammapathappattameva adhippetanti āha ‘‘ dasaakusalakammapathakamman ’’ ti . Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhaṃ . Tenāha ‘‘ kaṇhavipākan ’’ ti . Apāyūpatti , manussesu ca dobhaggiyaṃ kaṇhavipāko . Ayaṃ tassa tamabhāvo vutto . Nibbattanatoti nibbattāpanato .

Paṇḍaran ti odātaṃ , cittassa pabhassarabhāvakaraṇanti attho . Sukkābhijātihetuto vā sukkaṃ . Tenāha ‘‘ sukkavipākan ’’ ti . Saggūpapatti , manussesu sobhaggiyañca sukkavipāko . Ayaṃ tassa jotibhāvo vutto . Ukkaṭṭhaniddesena pana ‘‘ sagge nibbattanato ’’ ti vuttaṃ , nibbattāpanatoti attho .

Missakakamman ti kālena kaṇhaṃ , kālena sukkanti evaṃ missakavasenaM3.241 katakammaṃ . ‘‘ Sukhadukkhavipākan ’’ ti vatvā tattha sukhadukkhānaṃ pavattiākāraṃ dassetuṃ ‘‘ missakakammañhī ’’ tiādi vuttaṃ .

Kammassa kaṇhasukkasamaññā kaṇhasukkābhijātihetutāyāti apacayagāmitāya tadubhayaviddhaṃsakassa kammakkhayakarakammassa idha sukkapariyāyopi na icchitoti āha ‘‘ ubhaya … pe … ayamettha attho ’’ ti . Tattha ubhayavipākassāti yathādhigatassa ubhayavipākassa . SampattibhavapariyāpannoP3.314 hi vipāko idha ‘‘ sukkavipāko ’’ ti adhippeto , na accantaparisuddho ariyaphalavipāko .

Pubbenivāso sattānaṃ cutūpapāto ca paccakkhakaraṇena sacchikātabbā ; itare paṭilābhena asammohapaṭivedhavasenaV3.215 paccakkhakaraṇena ca sacchikātabbā . Nanu ca paccavekkhaṇāpettha paccakkhato pavattatīti ? Saccaṃ paccakkhato pavattati sarūpadassanato , na pana paccakkhakaraṇavasena pavattati paccakkhakārīnaṃ piṭṭhivattanato .

Tenāha ‘‘ kāyenā ’’ tiādi .

Ohanantīti heṭṭhā katvā hananti gamenti . Tathābhūtā ca adho sīdenti nāmāti āha ‘‘ osīdāpentī ’’ ti .

Kāmanaṭṭhena kāmo ca so yathāvuttenatthena ogho cāti , kāmesu oghoti vā kāmogho .

Bhavogho nāma bhavarāgoti dassetuṃ ‘‘ rūpārūpabhavesū ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha paṭhamo upapattibhavesu rāgo , dutiyo kammabhavesu , tatiyo bhavadiṭṭhisahagato . Yathā rañjanaṭṭhena rāgo , evaṃ ohanaṭṭhena ‘‘ ogho ’’ ti vutto .

Yojentīti kammaṃ vipākena , bhavādiṃ bhavantarādīhi dukkhe satte yojenti ghaṭṭentīti yogā .

Oghā viya veditabbā atthato kāmayogādibhāvato .

Visaṃyojentīti paṭipannaṃ puggalaṃ kāmayogādito viyojenti . Saṃkilesakaraṇaṃ yojanaṃ yogo , ganthikaraṇaṃ ( ganthakaraṇaṃ dha . sa . mūlaṭī .20-25), saṅkhalikacakkalikānaṃ viya paṭibaddhatākaraṇaṃ vā ganthanaṃ gantho , ayaṃ etesaṃ viseso .

Palibundhatīti nissarituṃ appadānavasena na muñceti vibandhati .

Idamevāti attano yathāupaṭṭhitaṃ sassatavādādikaṃ vadati . Saccan ti bhūtaṃ .

BhusaṃM3.242P3.315 , daḷhañca ārammaṇaṃ ādīyati etehīti upādānāni . Yaṃ pana tesaṃ tathāgahaṇaṃ , tampi atthato ādānamevāti āha ‘‘ upādānānīti ādānaggahaṇānī ’’ ti .

Gahaṇaṭṭhenāti kāmanavasena daḷhaṃ gahaṇaṭṭhena . Puna gahaṇaṭṭhenāti micchābhinivisanavasena daḷhaṃ gahaṇaṭṭhena .

Imināti iminā sīlavatādinā . Suddhīti saṃsārasuddhi . Etenāti etena diṭṭhigāhena . ‘‘ Attā ’’ ti paññāpento vadati ceva abhinivesanavasena upādiyati ca .

Yavanti tāhi sattā amissitāpi samānajātitāya missitā viya hontīti yoniyo , tā pana atthato aṇḍādiuppattiṭṭhānavisiṭṭhā khandhānaṃ bhāgaso pavattivisesāti āha ‘‘ yoniyoti koṭṭhāsā ’’ ti .

Sayanasmin ti pupphasantharādisayanasmiṃ . Tattha vā te sayitā jāyantīti sayana ggahaṇaṃ . Tayidaṃ manussānaṃ , bhummadevānañca vasena gahetabbaṃ .

Pūtimacchādīsu kimayo nibbattanti .

Upapatitā viyāti upapajjavasena patitā viya . BāhirapaccayanirapekkhatāyaV3.216 vā upapatane sādhukārino opapātino , te eva idha ‘‘ opapātikā ’’ ti vuttā .

Devamanussesūti ettha ye deve sandhāya devaggahaṇaṃ , te dassento ‘‘ bhummadevesū ’’ ti āha .

Attano satisammosena āhārappayogena maraṇato ‘‘ paṭhamo khiḍḍāpadosikavasenā ’’ ti vuttaṃ .

Attano parassa ca manopadosavasena maraṇato ‘‘ tatiyo manopadosikavasenā ’’ ti vuttaṃ .

Neva attasañcetanāya maranti , na parasañcetanāya kevalaṃ puññakkhayeneva maraṇato , tasmā catuttho … pe … veditabbo .

Dakkhiṇāvisuddhādicatukkavaṇṇanā