Pañhabyākaraṇavaṇṇanā
187. Gihibyañjanenāti
V3.84 gihiliṅgena .
Khīṇāsavo pana gihibyañjanena arahattaṃ pattopi na tiṭṭhati vivekaṭṭhānassa abhāvāti adhippāyo .Tassa vasenāti bhummadevattabhāve ṭhatvā arahattappattassa vasena .
Ayaṃ pañhoti ‘‘ abhabbo so nava ṭhānāni ajjhācaritun ’’ ti ayaṃ pañho āgato itarassa pabbajjāya , parinibbānena vā abhabbatāya avuttasiddhattā .
Yadi evaṃ kathaṃ bhikkhugahaṇanti āha ‘‘ bhinnadosattā ’’ tiādi .
Aparicchedan ti apariyantaṃ , tayidaṃ suvipulanti āha ‘‘ mahantan ’’ ti .
Ñeyyassa hi vipulatāya ñāṇassa vipulatā veditabbā , etena ‘‘ aparicchedan ’’ ti vuccamānampi ñeyyaṃ satthu ñāṇassa vasena paricchedamevāti dassitaṃ hoti .
Vuttañhetaṃ ‘‘ ñāṇapariyantikaṃ neyyan ’’ ti ( mahāni .69,156; cūḷani .85; paṭi . ma .3.5) anāgate
P3.119 apaññāpanan ti anāgate visaye ñāṇassa apaññāpanaṃ .‘‘ Paccakkhaṃ viya katvā ’’ ti kasmā viya-saddaggahaṇaṃ kataṃ , nanu buddhānaṃ sabbampi ñāṇaṃ attano visayaṃ paccakkhameva katvā pavattati ekappamāṇabhāvatoti ?
Saccametaṃ ,‘‘ akkhan ’’ ti pana cakkhādiindriyaṃ vuccati , taṃ akkhaṃ pati vattatīti cakkhādinissitaṃ viññāṇaṃ , tassa
M3.94 ca ārammaṇaṃ ‘‘ paccakkhan ’’ ti loke niruḷhametanti taṃ nidassanaṃ katvā dassento ‘‘ paccakkhaṃ viya katvā ’’ ti avoca , na pana bhagavato ñāṇassa appaccakkhākārena pavattanato .
Tathā hi vadanti –
‘‘ Āvibhūtaṃ pakāsanaṃ , anupaddutacetasaṃ ;
Atītānāgate ñāṇaṃ , paccakkhānaṃ vasissatī ’’ ti .Aññattha vihitakenāti aññasmiṃ visaye pavattitena .
Saṅgāhetabban ti samaṃ katvā kathayitabbaṃ , kathanaṃ pana paññāpanaṃ nāma hotīti paññāpetabban ti attho vutto .
Tādisan ti satataṃ samitaṃ pavattakaṃ .
Ñāṇaṃ nāma natthīti āvajjanena vinā ñāṇuppattiyā asambhavato .
Ekākārena ca ñāṇe pavattamāne nānākārassa visayassa avabodho na siyā .
Athāpi siyā , anirupitarūpeneva avabodho siyā , tena ca ñāṇaṃ ñeyyaṃ aññātasadisameva siyā .
Na hi ‘‘ idaṃ tan ’’ ti vivekena anavabuddho attho ñāto nāma hoti , tasmā ‘‘ carato ca tiṭṭhato cā ’’ tiādi bālalāpanamattaṃ .
Tenāha ‘‘ yathariva bālā abyattā , evaṃ maññantī ’’ ti .
Satiṃ
P3.120 anussaratīti satānusāri , satiyānuvattanavasena pavattañāṇaṃ .
Tenāha ‘‘ pubbenivāsānussatisampayuttakan ’’ tiV3.85 .Ñāṇaṃ pesesīti ñāṇaṃ pavattesi .
Sabbatthakameva ñeyyāvaraṇassa suppahīnattā appaṭihataṃ anivāritaṃ ñāṇaṃ gacchati pavattaticceva attho .
‘‘ Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇan ’’ ti ( cūḷani .211) vacanato catumaggañāṇaṃ bodhi , tato tassa adhigatattā uppajjanakaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ ‘‘ bodhijaṃ ñāṇaṃ uppajjatī ’’ ti vuttaṃ .
Bodhijaṃ bodhimūle jātaṃ catumagga ñāṇaṃ , tañca kho anāgataṃ ārabbha uddissa tassa appavattiatthaṃ tathāgatassa uppajjati tassa uppannattā āyatiṃ punabbhavābhāvato .
Kathaṃ tathāgato anāgatamaddhānaṃ ārabbha atīrakaṃ ñāṇadassanaṃ paññāpetīti ?
Atītassa pana addhuno mahantatāya atīrakaṃ ñāṇadassanaṃ tattha paññāpetīti ko ettha virodho .
Titthiyā pana imamatthaṃ yāthāvato ajānantā –
‘‘ tayidaṃ kiṃ su , tayidaṃ kathaṃsū ’’ ti attano aññāṇameva pākaṭaṃ karonti .
Tasmā bhagavatā sasantatipariyāpannadhammappavattiṃ sandhāya ‘‘ aññavihitakaṃ ñāṇadassanan ’’ tiādi vuttaṃ .
Itaraṃ pana sandhāya vuccamāne sati tathārūpe payojane anāgatampi addhānaṃ
M3.95 ārabbha atīrakameva ñāṇadassanaṃ paññāpeyya bhagavāti anatthasaṃhitanti ayamettha atthoti āha ‘‘ na idhalokatthaṃ vā paralokatthaṃ vā nissitan ’’ ti .Yaṃ pana sattānaṃ anatthāvahattā anatthasaṃhitaṃ , tattha setughāto tathāgatassa .
‘‘ Bhāratayuddhasītāharaṇasadisan ’’ ti
P3.121 iminā tassā kathāya yebhuyyena abhūtatthataṃ dīpeti .Sahetukan ti ñāpakena hetunā sahetukaṃ .
So pana hetu yena nidassanena sādhīyati , taṃ tassa kāraṇanti tena sakāraṇaṃ katvā .
Yathā hi paṭiññātatthasādhanato hetu , evaṃ sādhakaṃ nidassananti .
Yuttapattakāleyevāti yuttānaṃ pattakāle eva .
Ye hi veneyyā tassā kathāya yuttā anucchavikā , tesaṃyeva yojane sandhāya vā kathāya patto upakārāvaho kālo , tadā eva kathetīti attho .
188.‘‘ Tathā tatheva gadanato ’’ ti iminā ‘‘ tathāgato ’’ ti āmeḍitalopenāyaṃ niddesoti dasseti .
Tathā tathevāti ca dhammaatthasabhāvānurūpaṃ , veneyyajjhāsayānurūpañcāti adhippāyo .
Diṭṭhanti rūpāyatanaṃ daṭṭhabbato , tena yaṃ diṭṭhaṃ , yaṃ dissati , yaṃ dakkhati , yaṃ sati samavāye passeyyaṃ , taṃ sabbaṃ ‘‘ diṭṭhaṃ ’’ tveva gahitaṃ kālavisesassa anāmaṭṭhabhāvato .
‘‘ Sutan ’’ tiādīsupi eseva nayo .
Sutanti saddāyatanaṃ sotabbato .
Mutan ti sanissayena ghānādiindriyena sayaṃ patvā pāpuṇitvā gahetabbaṃ .
Tenāha ‘‘ patvā gahetabbato ’’ ti .
Viññātan ti vijānitabbaṃ , taṃ pana diṭṭhādivinimuttaṃ viññeyyanti āha ‘‘ sukhadukkhādidhammāyatanan ’’ ti .
Pattan ti yathā tathā pattaṃ , hatthagataṃ adhigatanti attho .
Tenāha ‘‘ pariyesitvā vā apariyesitvā vā ’’ ti .
Pariyesitan ti pattiyāmatthaṃ pariyiṭṭhaṃ , taṃ pana
P3.122 pattaṃ vā siyā appattaṃ vā ubhayathāpi pariyesitamevāti āha ‘‘ pattaṃ vā appattaṃ vā ’’ ti .
Padadvayenāpi dvippakārampi pattaṃ , dvippakārampiV3.86 pariyesitaṃ , tena tena pakārena tathāgatena abhisambuddhanti dasseti .Cittena anusañcaritan ti copanaṃ apāpetvā citteneva anusaṃcaritaṃ , parivitakkitanti attho .
Pītakanti ādīti ādi -saddena lohitakaodātādi sabbaṃ rūpārammaṇavibhāgaṃ saṅgaṇhāti .
Sumanoti rāgavasena , lobhavasena , saddhādivasena vā sumano .
Dummanoti byāpādavitakkavasena , vihiṃsāvitakkavasena vā dummano .
Majjhattoti aññāṇavasena vā ñāṇavasena
M3.96 vā majjhatto .
Eseva nayo sabbattha .Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Appattan ti ñāṇena asampattaṃ , aviditanti attho .
Tenāha ‘‘ ñāṇena asacchikatan ’’ ti .
Appattan ti ñāṇena asampattaṃ , aviditanti attho .
Tenāha ‘‘ ñāṇena asacchikatan ’’ ti .
Appattan ti ñāṇena asampattaṃ , aviditanti attho .
Tenāha ‘‘ ñāṇena asacchikatan ’’ ti .
Tatheva gatattāti tatheva ñātattā abhisambuddhattā .
Gata-saddena ekatthaṃ buddhiatthanti attho .
‘‘ Gatiatthā hi dhātavo buddhiatthā bhavantī ’’ ti akkharacintakā .
Tatheva gatattāti tatheva ñātattā abhisambuddhattā .
Gata-saddena ekatthaṃ buddhiatthanti attho .
‘‘ Gatiatthā hi dhātavo buddhiatthā bhavantī ’’ ti akkharacintakā .
Tatheva gatattāti tatheva ñātattā abhisambuddhattā .
Gata-saddena ekatthaṃ buddhiatthanti attho .
‘‘ Gatiatthā hi dhātavo buddhiatthā bhavantī ’’ ti akkharacintakā .
Tatheva gatattāti tatheva ñātattā abhisambuddhattā .
Gata-saddena ekatthaṃ buddhiatthanti attho .
‘‘ Gatiatthā hi dhātavo buddhiatthā bhavantī ’’ ti akkharacintakā .