Puggalapaṇṇattidesanāvaṇṇanā
150. Puggalapaṇṇattīsūti
M3.72 puggalānaṃ paññāpanesu .
Guṇavisesavasena aññamaññaṃ asaṅkarato ṭhapanesu .
Lokavohāravasenāti lokasammutivasena .
Lokavohāro hesa , yadidaṃ ‘‘ satto puggalo ’’ tiādi .
Rūpādīsu sattavisattatāya satto .
Tassa tassa sattanikāyassa pūraṇato galanato , maraṇavasena patanato ca puggalo .
Santatiyā nayanato naro .
Attabhāvassa posanato poso .
Evaṃ paññāpetabbāsu voharitabbāsu .
‘‘ Sabbametaṃ puggalo ’’ ti imissā sādhāraṇapaññattiyāV3.65 vibhāvanavasena vuttaṃ , na idhādhippetaasādhāraṇapaññattiyā , tasmā lokapaññattīsūti sattalokagatapaññattīsu .Anuttaro hoti anaññasādhāraṇattā tassa paññāpanassa .
Dvīhi bhāgehīti kāraṇe , nissakke cetaṃ puthuvacanaṃ , āvuttiādivasena cāyamattho veditabboti āha ‘‘ arūpasamāpattiyā ’’ tiādi , etena ‘‘ samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena , maggena samucchedavimokkhena vimuttattā ubhatobhāgavimutto ’’ ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo ,‘‘ nāmakāyato , rūpakāyato ca vimuttattā ubhatobhāgavimutto ’’ ti evaṃ pavatto tipiṭakamahādhammarakkhitattheravādo ,‘‘ samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ vimuttova maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttattā ubhatobhāgavimutto ’’ ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷābhayattheravādo cāti imesaṃ tiṇṇampi theravādānaṃ ekajjhaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ .
Vimuttoti kilesehi vimutto , kilesavikkhambhanasamucchedanehi
P3.92 vā kāyadvayato vimuttoti attho .
Arūpasamāpattīnan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Arahattappattaanāgāminoti bhūtapubbagatiyā vuttaṃ .
Na hi arahattappatto anāgāmī nāma hoti .
Pāḷīti puggalapaññattipāḷi .
Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvāti aṭṭha samāpattiyo sahajātanāmakāyena paṭilabhitvā .
Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ , maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā honti .
Disvāti dassanahetu .
Na hi āsave paññāya passanti , dassanakāraṇā panaM3.73 parikkhīṇā ‘‘ disvā parikkhīṇā ’’ ti vuttā dassanāyattaparikkhīṇattā .
Evañhi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyābhāvena vuttaṃ .Paññāya visesato muttoti paññāvimutto anavasesato āsavānaṃ parikkhīṇattā .
Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva , na tadekadesabhūtarūpajjhānapaṭikkhepavasena .
Evañhi arūpajjhānekadesābhāvepi aṭṭhavimokkhapaṭikkhepo na hotīti siddhaṃ hoti .
Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti , na paññāvimuttoti .
Phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto , phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo , accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ , phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ , sacchikato sacchikaraṇūpāyenāti vuttaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ so jhānaphassan ’’ tiādi .
Ekacce āsavāti heṭṭhimamaggattayavajjhā āsavā .
Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato , nāmakāyekadesato
V3.66 ca vikkhambhanavimokkhena vimutto , tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsitoP3.93 viya hoti , na pana kāyena sacchikato .
Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena sacchikato hoti , tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathālocitaṃ nāmakāyena sacchikarotīti kāyasakkhīti vuccati , na tu vimuttoti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā .Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti attho .
‘‘ Diṭṭhattā patto ’’ tipi pāṭho , tena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti .
Tenāha ‘‘ dukkhā saṅkhārā ’’ tiādi .
Paṭhamaphalato paṭṭhāya yāva aggamaggā diṭṭhippattoti āha ‘‘ esopi kāyasakkhī viya chabbidho hotī ’’ ti .
Idaṃ dukkhan ti ‘‘ idaṃ dukkhaṃ , ettakaṃ dukkhaṃ , na ito uddhaṃ dukkhan ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .
Yasmā idaṃ yāthāvasarasato pajānāti , pajānanto ca ṭhapetvā taṇhaṃ pañcupādānakkhandhe ‘‘ dukkhasaccan ’’ ti pajānāti .
Taṇhaṃ pana idaṃ dukkhaṃ ito samudeti , tasmā ‘‘ ayaṃ dukkhasamudayo ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .
Yasmā idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhanti vūpasamanti appavattiṃ gacchanti , tasmā taṃ ‘‘ ayaṃ dukkhanirodho ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .
Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo
M3.74 taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati , tena taṃ ‘‘ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti .
Ettāvatā nānakkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ .
Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘ tathāgatappaveditā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tathāgatappaveditāti tathāgatena bodhimaṇḍe paṭividdhā viditā pākaṭā katā .
Dhammāti catusaccadhammā .
Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā honti .
Vocaritāti sucaritā , tesu tena paññā suṭṭhu carāpitāti attho .
Ayan ti ayaṃ evarūpo puggalo ‘‘ diṭṭhippatto ’’ ti vuccati .Saddhāya
P3.94 vimuttoti saddahanavasena vimutto , etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃ dasseti .
Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttoti attho .
Vuttanayenevāti kāyasakkhimhi vuttanayeneva .
No ca kho yathā diṭṭhippattassāti yathā diṭṭhippattassa āsavā parikkhīṇā , na evaṃ saddhāya vimuttassāti attho .
Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti ?
Natthi .
Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti ?
Āgamanīyanānattena .
Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena , akilamanto ca sakkoti vikkhambhetuṃ , saddhāvimutto dukkhena kilamanto vikkhambheti , tasmā diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti .
Tenāha ‘‘ etesu hī ’’ tiādi .Ārammaṇaṃ
V3.67 yāthāvato dhāreti avadhāretīti dhammo , paññā .
Paññāpubbaṅgaman ti paññāpadhānaṃ .
Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī , paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho .
Paññā vā imaṃ puggalaṃ vāheti , nibbānābhimukhaṃ gametīti attho .Saddhānusāri niddesepi eseva nayo .
Tasmāti visuddhimagge ( visuddhi .2.770,776) vuttattā , tato eva visuddhimagge , taṃ saṃvaṇṇanāsu ( visuddhi . ṭī .2.776) vuttanayenettha attho veditabbo .