201.‘‘ Purimaṃ
V3.91 jātin ti purimāyaṃ jātiyaṃ , bhummatthe etaṃ upayogavacanan ’’ ti vadanti .
‘‘ Pubbe nivutthakkhandhasantāne ṭhito ’’ ti vacanato accantasaṃyoge vā upayogavacanaṃ .
Yattha yattha hi jātiyaṃ mahāsatto puññakammaṃM3.101 kātuṃ ārabhati , ārabhato paṭṭhāya accantameva tattha puññakammappasuto hoti .
Tenāha ‘‘ daḷhasamādāno ’’ tiādi .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Nivutthakkhandhā ‘‘ jātī ’’ ti vuttā khandhavinimuttāya jātiyā abhāvato , nibbattilakkhaṇassa ca vikārassa idha anupayujjanato .
Jātavasenāti jāyanavasena .
‘‘ Tathā ’’ ti iminā ‘‘ pubbe nivutthakkhandhā ’’ ti imaṃ padaṃ upasaṃharati .
Bhavanavasenāti paccayato nibbattanavasena .
Nivutthavasenāti nivusitatāvasena .
Ālayaṭṭhenāti āvasitabhāvena .
Nivāsattho hi niketattho .Tatthāti devalokādimhi .
Ādi -saddena ekaccaṃ tiracchānayoniṃ saṅgaṇhāti .
Na sukaran ti devagatiyā ekantasukhatāya , duggatiyā ekantadukkhatāya , dukkhabahulatāya ca puññakiriyāya okāso na sulabharūpo paccayasamavāyassa dullabhabhāvato , uppajjamānā ca sā uḷārā , vipulā ca na hotīti gativasenāpi khettavisesatā icchitabbā ‘‘ tiracchānagate dānaṃ datvā sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā , puthujjanadussīle dānaṃ datvā sahassaguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā ’’ ti ( ma . ni .3.379) vacanato
P3.129 .
Manussagatiyā pana sukhabahulatāya puññakiriyāya okāso sulabharūpo paccayasamavāyassa ca yebhuyyena sulabhabhāvato .
Yañca tattha dukkhaṃ uppajjati , tampi visesato puññakiriyāya upanissayo hoti , dukkhūpanisā saddhāti .
Yathā hi ayoghanena satthake nipphādiyamāne tassa ekantato aggimhi tāpanaṃ , udakena vā temanaṃ chedanakiriyāsamatthatāya na visesapaccayo , tāpetvā pana samānayogato udakatemanaṃ tassā visesapaccayo , evameva sattasantānassa ekantadukkhasamaṅgitā dukkhabahulatā ekantasukhasamaṅgitā sukhabahulatā ca puññakiriyāsamatthatāya na visesapaccayo , sati pana samānayogato dukkhasantāpane , sukhumabrūhane ca laddhūpanissayā puññakiriyā samatthatāya sambhavati , tathā sati uppajjamānā puññakiriyā mahājutikā mahāvipphārā paṭipakkhacchedanasamatthā hoti .
Tasmā manussabhāvo puññakiriyāya visesapaccayo .
Tena vuttaṃ ‘‘ tattha na sukaraṃ , manussabhūtasseva sukaran ’’ ti .
AthaM3.102 ‘‘ manussabhūtassā ’’ ti ettha ko vacanattho ?
‘‘ Manassa ussannatāya manussāti , sūrabhāvasatimantatābrahmacariyayogyatādiguṇavasenaV3.92 upacitamanakā ukkaṭṭhaguṇacittāti attho .
Ke pana te ?
Jambudīpavāsino sattavisesā .
Tenāha bhagavā –
‘ Tīhi , bhikkhave , ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse .
Katamehi tīhi ?
Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso ’ ti ( a . ni .9.21; kathā .271).
Tathā hi buddhā bhagavanto , paccekabuddhā , aggasāvakāP3.130 , mahāsāvakā , cakkavattino , aññe ca mahānubhāvā sattā tattheva uppajjanti .
Te hi samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi manussā tveva paññāyiṃsū ’’ ti keci .
Apare pana bhaṇanti ‘‘ lobhādīhi , alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya manussā .
Ye hi sattā manussajātikā , tesu visesato lobhādayo , alobhādayo ca ussannā , te lobhādiussannatāya apāyamaggaṃ , alobhādiussannatāya sugatimaggaṃ , nibbānagāmimaggañca paripūrenti , tasmā lobhādīhi , alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catudīpavāsino sattavisesā manussāti vuccantī ’’ ti .
Lokiyā pana ‘‘ manuno apaccabhāvena manussā ’’ ti vadanti .
Manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto sattānaṃ hitāhitavidhāyako kattabbākattabbatāsu niyojanatāvasena pituṭṭhāniyo , yo sāsane ‘‘ mahāsammato ’’ ti vuccati amhākaṃ mahābodhisatto , paccakkhato , paramparā ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā sattā puttasadisatāya ‘‘ manussā , mānusā ’’ ti ca vuccanti .
Tato eva hi te ‘‘ mānavā , manujā ’’ ti ca voharīyanti .
Manussabhūtassāti manussesu bhūtassa jātassa , manussabhāvaṃ vā pattassāti attho .
Ayañca nayo lokiyamahājanassa vasena vutto .
Mahābodhisattānaṃ pana santānassa mahābhinīhārato paṭṭhāya kusaladhammapaṭipattiyaṃ sammadeva abhisaṅkhatattā tesaṃ sugatiyaṃ , attano uppajjanaduggatiyañca nibbattānaṃ kusalakammaṃ garutaramevāti dassetuṃ ‘‘ akāraṇaṃ vā etan ’’ tiādi vuttaṃ .
EvarūpeM3.103 attabhāveti hatthiādiattabhāve .
Ṭhitena katakammaṃ na sakkā sukhena dīpetuṃ loke appaññātarūpattā .
Sukhena dīpetuṃ ‘‘ asukasmiṃ dese asukasmiṃ nagare asuko nāma rājā , brāhmaṇo hutvā imaṃ kusalakammaṃ akāsī ’’ ti evaṃ suviññāpayabhāvato .Thiraggahaṇoti
P3.131 asithilaggāhī thāmappattaggahaṇo .
Niccalaggahaṇoti acañcalaggāhī tattha kenacipi asaṃhāriyoV3.93 .
Paṭikuṭatīti saṃkuṭati , jigucchanavasena vivaṭṭati vā .
Pasāriyatīti vitthataṃ hoti vepullaṃ pāpuṇāti .
Taveso mahāsamuddasadisoti eso udakogho teva mahāsamuddasadiso .Dīyati etenāti dānaṃ , pariccāgacetanā .
Diyyanavasenāti deyyadhammassa pariyattaṃ katvā pariccajanavasena dānaṃ .
Saṃvibhāgakaraṇavasenāti tasseva attanā saddhiṃ parassa saṃvibhajanavasena saṃvibhāgo , tathāpavattā cetanā .
Sīlasamādāneti sīlassa sammadeva ādāne , gahaṇe pavattaneti attho .
Taṃ pavattikālena dassento ‘‘ pūraṇakāle ’’ ti āha .
Mātu hito matteyyo , yassa pana dhammassa vasena so ‘‘ matteyyo ’’ ti vuccati , so matteyyatāti āha ‘‘ mātu kātabbavatte ’’ ti .
Eseva nayo ‘‘ petteyyatāyā ’’ tiādīsu .
Aññataraññataresūti aññamaññavisiṭṭhesu aññesu , te pana kusalabhāvena vuttā kusalāti āha ‘‘ evarūpesū ’’ ti .
Adhikusalesūti abhivisiṭṭhesu kusalesu , sā pana abhivisiṭṭhatā upādāyupādāya hoti .
Yaṃ panettha ukkaṃsagataṃ adhikusalaṃ , tadukkaṃsanayena idhādhippetanti taṃ dassetuṃ ‘‘ atthi kusalā , atthi adhikusalā ’’ tiādi vuttaṃ .
Nanu paññāpāramisaṅgahañāṇasambhārabhūtā kusalā dhammā nippariyāyena sabbaññutaññāṇapaṭilābhapaccayā kusalā nāma , ime pana mahāpurisalakkhaṇanibbattakā puññasambhārabhūtā kasmā tathā vuttāti ?
Sabbesampi mahābodhisattasantānagatānaṃ pāramidhammānaṃ
P3.132 sabbaññutaññāṇapaṭilābhapaccayabhāvato .
Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi mahāpuriso yaṃ kiñci puññaṃ karoti , sabbaṃ taṃ sammāsambodhisamadhigamāyeva pariṇāmeti .
Tathā hi sasambhārābyāso , dīghakālābyāso , nirantarābyāso , sakkaccābyāsoti cattāro abyāsā caturadhiṭṭhānaparipūritasambandhā anupubbena mahābodhiṭṭhānā sampajjanti .Sakimpīti
M3.104 pi -saddena anekavārampi kataṃ vijātiyena antaritaṃ saṅgaṇhāti .
Abhiṇhakaraṇenāti bahulīkārena .
Upacitan ti uparūpari vaḍḍhitaṃ .
Piṇḍīkatan ti piṇḍaso kataṃ .
Rāsīkatan ti rāsibhāvena kataṃ .
Anekakkhattuñhi pavattiyamānaṃ kusalakammaṃ santāne tathāladdhaparibhāvanaṃ piṇḍībhūtaṃ viya , rāsībhūtaṃ viya ca hoti .
Vipākaṃ pati saṃhaccakāribhāvattā cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ bhavaggaṃ atinīcaṃ , sace pane taṃ rūpaṃ siyāti adhippāyo .
Vipulattāti mahantattā .
Yasmā pana taṃ kammaṃ mettākaruṇāsatisampajaññāhi pariggahitatāya durasamussāritaṃ pamāṇakaraṇadhammanti pamāṇarahitatāya ‘‘ appamāṇan ’’ ti vattabbataṃ arahati , tasmā ‘‘ appamāṇattā ’’ ti vuttaṃ .
AdhibhavatītiV3.94 phalassa uḷārabhāvena abhibhuyya tiṭṭhati .
Atthato paṇītapaṇītānaṃ bhogānaṃ paṭilābho evāti āha ‘‘ atirekaṃ labhatī ’’ ti .
Adhigacchatīti vindati , nibbattamānova tena samannāgato hotīti attho .Ekadesena aphusitvā sabbappadesehi phusanato sabbappadesehi
P3.133 phusantiyo etesaṃ pādatalānaṃ santīti ‘‘ sabbāvantehi pādatalehī ’’ ti vuttaṃ .
Yathā nikkhipane sabbe pādatalappadesā saṃhaccakārino aninnatāya samabhāvato , evaṃ uddharaṇepīti vuttaṃ ‘‘ samaṃ phusati , samaṃ uddharatī ’’ ti .
Idāni imassa mahāpurisalakkhaṇassa samadhigamena laddhabbanissandaphalavibhāvanamukhena ānubhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ sacepi hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha narakan ti āvāṭaṃ .
Anto pavisati samabhāvāpattiyā .
‘‘ Cakkalakkhaṇena patiṭṭhātabbaṭṭhānan ’’ ti idaṃ yaṃ bhūmippadesaṃ pādatalaṃ phusati , tattha cakkalakkhaṇampi phusanavasena patiṭṭhātīti katvā vuttaṃ .
Tassa pana tathā patiṭṭhānaṃ suppatiṭṭhitapādatāya evāti suppatiṭṭhitapādatāya ānubhāvakittane ‘‘ lakkhaṇantarānayanaṃ kimatthiyan ’’ ti na cintetabbaṃ .Sīlatejenāti sīlappabhāvena .
Puññatejenāti kusalappabhāvena .
Dhammatejenāti ñāṇappabhāvena .
Tīhipi padehi bhagavato buddhabhūtassa dhammā gahitā ,‘‘ dasannaṃ pāramīnan ’’ ti iminā buddhakaradhammā gahitā .
202. Mahāsamuddova sīmā sabbabhūmissarabhāvato .
‘‘ Akhilamanimittamakaṇṭakan ’’ ti tīhipi padehi theyyābhāvova vuttoti āha ‘‘ niccoran ’’ tiādi
M3.105 .Kharasamphassaṭṭhenāti ghaṭṭanena dukkhasamphassabhāvena khilāti .
Upaddavapaccayaṭṭhenāti anatthahetutāya nimittāti .
‘‘ Akhilan ’’ tiādinā ekacārīhi corābhāvo vutto ,‘‘ nirabbudan ’’ ti iminā pana gaṇabandhavasena vicaraṇacorābhāvo vuttoti dassetuṃ ‘‘ gumbaṃ gumbaṃ hutvā ’’ tiādi vuttaṃ .
Avikkhambhanīyoti
P3.134 na vibandhanīyo kenaci appaṭibāhanīyo ṭhānato anikkaḍḍhanīyo .Paṭipakkhaṃ aniṭṭhaṃ atthetīti paccatthiko , etena pākaṭabhāvena virodhaṃ akaronto veripuggalo vutto .
Paṭiviruddho amitto paccāmitto , etena pākaṭabhāvena virodhaṃ karonto veripuggalo vutto .
Vikkhambhetuṃ nāsakkhiṃsu , aññadatthu sayameva vighātabyasanaṃ pāpuṇiṃsu ceva sāvakattañca pavedesuṃ .
‘‘ Kamman ’’ tiādīsu kammaṃ nāma buddhabhāvaṃ uddissa katūpacito lakkhaṇasaṃvattaniyo puññasambhāro .
Tenāha ‘‘ satasahassakappādhikānī ’’ tiādi .
Kammasarikkhakaṃ nāma tasseva puññasambhārassa karaṇakāle kenaci akampanīyassa daḷhāvatthitabhāvassa anucchaviko suppatiṭṭhitapādatāsaṅkhātassa lakkhaṇassa parehi avikkhambhanīyatāya ñāpakanimittabhāvo , svāyaṃ nimittabhāvo tasseva lakkhaṇassāti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ kammasarikkhakaṃ nāma … pe … mahāpurisalakkhaṇan ’’ ti
V3.95 vuttaṃ .Ṭhānagamanesu pādānaṃ daḷhāvatthitabhāvo lakkhaṇaṃ nāma .
Pādānaṃ bhūmiyaṃ samaṃ nikkhipanaṃ , pādatalānaṃ sabbabhāgehi phusanaṃ , samameva uddharaṇaṃ , tasmā suṭṭhu samaṃ sabbabhāgehi patiṭṭhitā pādā etassāti suppatiṭṭhitapādo , tassa bhāvo suppatiṭṭhitapādatāti vuccati lakkhaṇaṃ .
Suṭṭhu samaṃ bhūmiyā phusaneneva hi nesaṃ tattha daḷhāvatthitabhāvo siddho , yaṃ ‘‘ kammasarikkhakan ’’ ti vuttaṃ .
Lakkhaṇānisaṃsoti lakkhaṇapaṭilābhassa udrayo , lakkhaṇasaṃvattaniyassa kammassa ānisaṃsaphalanti attho .
Nissandaphalaṃ pana heṭṭhā bhāvitameva .
203. Kammādibhedeti kammakammasarikkhakalakkhaṇa lakkhaṇānisaṃsavisaññite vibhāge .
Gāthābandhaṃ sandhāya vuttaṃ , attho pana apubbaṃ natthīti adhippāyo .
Porāṇakattherāti aṭṭhakathācariyā .
Vaṇṇanāgāthāti
P3.135 thomanāgāthā vuttamevatthaṃ gahetvā thomanāvasena pavattattā .Aparabhāge
M3.106 therā nāma pāḷiṃ , aṭṭhakathañca potthakāropanavasena samāgatā mahātherā , ye sāṭṭhakathaṃ piṭakattayaṃ potthakāruḷhaṃ katvā saddhammaṃ addhaniyaciraṭṭhitikaṃ akaṃsu .
Ekapadikoti ‘‘ daḷhasamādāno ahosī ’’ tiādipāṭhe ekekapadagāhī .
Atthuddhāroti tadatthassa sukhaggahaṇatthaṃ gāthābandhavasena uddharaṇato atthuddhārabhūto , tayidaṃ pāḷiyaṃ āgatapadāni gahetvā gāthābandhavasena tadatthavicāraṇabhāvadassanaṃ , na pana dhammabhaṇḍāgārikena ṭhapitabhāvapaṭikkhipananti daṭṭhabbaṃ .Kusaladhammānaṃ vacīsaccassa bahukārataṃ , tappaṭipakkhassa ca musāvādassa mahāsāvajjataṃ dassetuṃ anantarameva kusalakammapathadhamme vadantopi tato vacīsaccaṃ nīharitvā katheti sacceti vā sannidhāneva ‘‘ dhamme ’’ ti vuccamānā kusalakammapathadhammā eva yuttāti vuttaṃ ‘‘ dhammeti dasakusalakammapathadhamme ’’ ti .
Gobalībaddañāyena vā ettha attho veditabbo .
Indriyadamaneti indriyasaṃvare .
Kusalakammapathagghaṇenassa vārittasīlameva gahitanti itarampi saṅgahetvā dassetuṃ saṃyamasseva gahaṇaṃ katanti ‘‘ saṃyameti sīlasaṃyame ’’ ti vuttaṃ .
Suci vuccati puggalo yassa dhammassa vasena , taṃ soceyyaṃ , kāyasucaritādi .
Etasseva hi vibhāgassa dassanatthaṃ vuttampi cetaṃ puna vuttaṃ , manosoceyyaggahaṇena vā jhānādiuttarimanussadhammānampi saṅgaṇhanatthaṃ soceyya ggahaṇaṃ .
Ālayabhūtan ti samathavipassanānaṃ
P3.136 adhiṭṭhānabhūtaṃ .Uposathakamman ti uposathadivase samādiyitvā samācaritabbaṃ puññakammaṃ uposatho sahacaraṇañāyena .
‘‘ Avihiṃsāyāti sattānaṃ aviheṭhanāyā ’’ ti vadanti , taṃ pana sīlaggahaṇeneva gahitaṃ .
Tasmā avihiṃsāyāti karuṇāyāti attho .
Avihiṃsā ggahaṇeneva cettha appamaññāsāmaññena cattāropi brahmavihārā upacārāvatthā gahitā lakkhaṇahāranayena .
Sakalan ti anavasesaṃ paripuṇṇaṃ .
Evamettha kāmāvacarattabhāvapariyāpannattā lakkhaṇassa taṃsaṃvattanikakāmāvacarakusaladhammā eva pāramitāsaṅgahapuññasambhārabhūtakāyasucaritādīhi
V3.96 dvādasadhā vibhattā eva .
Gāthāyaṃ ‘‘ sacce ’’ tiādinā dasadhā saṅgayha dassitā .
Esa nayo sesalakkhaṇepi .Aṃnubhīti gāthāsukhatthaṃ akāraṃ sānunāsikaṃ katvā vuttaṃ .
Byañjanāni lakkhaṇāni ācikkhantīti veyañjanikā .
Vikkhambhetabban ti paṭibāhitabbaṃ tassāti
M3.107 mahāpurisassa , tassa vā mahāpurisalakkhaṇassa .
Lakkhaṇasīsena cettha taṃsaṃvattanikapuññasambhāro vuccati .