Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā
275.‘‘ Catuddisaṃ
M3.147V3.132P3.190 rakkhaṃ ṭhapetvā ’’ ti idaṃ dvīsu ṭhānesu catūsu disāsu ṭhapitaṃ rakkhaṃ sandhāya vuttanti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘ asurasenāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Attano hi adhikāre , attano rakkhāya ca appamajjanena tesaṃ idaṃ dvīsu ṭhānesu catūsu disāsu ārakkhaṭṭhapanaṃ .
Yañhi taṃ asurasenāya paṭisedhanatthaṃ devapure catūsu disāsu sakkassa devānamindassa ārakkhaṭṭhapanaṃ , taṃ attano adhikāre appamajjanaṃ .
Yaṃ pana nesaṃ bhagavato santikaṃ upasaṅkamane catūsu disāsu ārakkhaṭṭhapanaṃ , taṃ attano katā rakkhāya appamajjanaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ asurasenāya nivāraṇatthan ’’ tiādi .
Pāḷiyaṃ catuddisan ti bhummatthe upayogavacananti bhummavasena tadatthaṃ dassento ‘‘ catūsu disāsū ’’ ti āha .
Ārakkhaṃ ṭhapetvāti vessavaṇādayo cattāro mahārājāno attanā attanā rakkhitabbadisāsu ārakkhaṃ ṭhapetvā guttiṃ sammadeva vidahitvā .
Balagumbaṃ ṭhapetvāti yakkhasenādisenābalasamūhaṃ ṭhapetvā .
Ovaraṇaṃ ṭhapetvāti paṭipakkhanisedhanasamatthaṃ āvaraṇaṃ ṭhapetvā .
Iti tīhi padehi yathākkamaṃ paccekaṃ devanagaradvārassa anto , dvārasamīpe , dvārato bahi , disārakkhāvasanoti tividhāya rakkhāya ṭhapitabhāvo vā dīpito .
Tenāha ‘‘ evaṃ sakkassa … pe … katvā ’’ ti .
Satta buddhe ārabbhāti ettha satteva buddhe ārabbha paribandhanakāraṇaṃ mahāpadānaṭīkāyaṃ ( dī . ni . ṭī .2.12) vuttanayeneva veditabbaṃ .
Dhammaāṇan ti dhammamayaṃ āṇaṃ , satthu dhammacakkanti attho .
‘‘ Parisato bāhirabhāvo , asambhogo ’’ ti evamādiṃ idañcidañca vivajjanakaraṇaṃP3.191 karissāmāti .
Sāvanan ti catunnampi parisānaṃ tikkhattuṃ parivārena anusāvanaṃ , yathā sakko devānamindo asurasenāya nivāraṇatthaṃ catūsu disāsu ārakkhaṃ ṭhapāpeti , evaṃ mahārājānopi tādise kiccavisese attano ārakkhaṃ ṭhapenti .
Imesampi hi tato sāsaṅkaṃ sappaṭibhayanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ attanopī ’’ tiādi .Abhikkantāti
V3.133 atikkantā , vigatāti atthoti āha ‘‘ khaye dissatī ’’ ti .
Teneva hi ‘‘ nikkhanto paṭhamo yāmo ’’ ti anantaraṃ vuttaṃ .
AbhikkantatarotiM3.148 ativiya kantataro .
Tādiso ca sundaro bhaddako nāma hotīti āha ‘‘ sundare dissatī ’’ ti .
Koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko katamo .
Meti mama .
Pādānīti pāde .
Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā .
‘‘ Yasasā ’’ ti iminā edisena parivārena , paricchedena ca .
Jalan ti vijjotamāno .
Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena abhirūpena .
Vaṇṇenāti sarīravaṇṇanibhāya .
Sabbā obhāsayaṃ disāti dasapi disā pabhāsento cando viya , sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti gāthāya attho .
Abhirūpeti uḷārarūpe sampannarūpe .
Abbhanumodaneti sampahaṃsane .
Idha panāti ‘‘ abhikkantāya rattiyā ’’ ti etasmiṃ pade .
Tenāti khayapariyāyattā .Rūpāyatanādīsūti ādi -saddena akkharādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇacchavīti ayamettha atthoti āha ‘‘ chaviyan ’’ ti .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ kañcanasannibhattaco ’’ ti ( dī . ni .2.35;3.200,218; ma . ni .2.386) saññūḷhāti saṅganthitā .
Vaṇṇāti guṇavaṇṇanāti āha ‘‘ thutiyan ’’ ti , thomanāyanti attho .
Kulavaggeti khattiyādikulakoṭṭhāse .
Tattha ‘‘ accho vippasanno ’’ tiādinā vaṇṇitabbaṭṭhena vaṇṇo , chavi .
Vaṇṇanaṭṭhena vaṇṇo , thuti .
Abhitthavanaṭṭhena vaṇṇo , thuti , aññamaññaṃ asaṅkarato
P3.192 vaṇṇitabbato ṭhapetabbato vaṇṇo , khattiyādikulavaggo .
Vaṇṇīyati ñāpīyati etenāti vaṇṇo , ñāpakaṃ kāraṇaṃ .
Vaṇṇanato thūlarassādibhāvena upaṭṭhānato vaṇṇo , saṇṭhānaṃ .
‘‘ Mahantaṃ khuddakaṃ , majjhiman ’’ ti vaṇṇetabbato pamāṇetabbato vaṇṇo , pamāṇaṃ .
Vaṇṇīyati cakkhunā vivarīyatīti vaṇṇo , rūpāyatananti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe vaṇṇa -saddassa pavatti veditabbā .
Soti vaṇṇasaddo .
Chaviyaṃ daṭṭhabbo rūpāyatane gayhamānassa chavimukheneva gahetabbato .
‘‘ Chavigatā pana vaṇṇadhātu eva suvaṇṇavaṇṇoti ettha vaṇṇaggahaṇena gahitā ’’ ti apare .Kevalaparipuṇṇan ti ekadesampi asesetvā niravasesatova paripuṇṇanti ayamettha atthoti āha ‘‘ anavasesatā attho ’’ ti .
Kevalakappāti kappa -saddo nipāto padapūraṇamattaṃ , kevalaṃ icceva attho
M3.149 .
Kevala -saddo bahulavācīti āha ‘‘ yebhuyyatā attho ’’ ti .
Keci pana ‘‘ īsakaṃ asamattā kevalakappā ’’ ti vadanti .
Evaṃ sati anavasesattho eva kevala-saddattho siyā , anatthantarena pana kappa-saddena padavaḍḍhanaṃ kataṃ kevalameva kevalakappanti .
Atha vā kappanīyatā , paññāpetabbatāV3.134 kevalakappā .
Abyāmissatā vijātiyena asaṅkarā suddhatā .
Anatirekatā taṃparamatā visesābhāvo .
Kevalakappan ti kevalaṃ daḷhaṃ katvāti attho .
Kevalaṃ vuccati nibbānaṃ sabbasaṅkhatavivittattā .
Taṃ etassa adhigataṃ atthīti kevalī , sacchikatanirodho khīṇāsavo .
Kappa-saddoP3.193 panāyaṃ sa-upasaggo , anupasaggo cāti adhippāyena okappaniyapade labbhamānaṃ kappaniyasaddamattaṃ nidasseti , aññathā kappa-saddassa atthuddhāre okappaniyapadaṃ anidassanameva siyā .
Samaṇakappehīti vinayakkamasiddhehi samaṇavohārehi .
Niccakappan ti niccakālaṃ .
Paññattīti nāmañhetaṃ tassa āyasmato , yadidaṃ kappoti .
Kappitakesamassūti kattariyā cheditakesamassu .
Dvaṅgulakappoti majjhanhikavelāya vītikkantāya dvaṅgulatāvikappo .
Lesoti apadeso .
Anavasesaṃ pharituṃ samatthassa obhāsassa kenaci kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā , ayaṃ pana sabbasova pharīti dassetuṃ samantattho kappa-saddo gahitoti āha ‘‘ anavasesaṃ samantato ’’ ti .Yasmā devatānaṃ sarīrappabhā dvādasayojanamattaṃ ṭhānaṃ , tato bhiyyopi pharitvā tiṭṭhati , tathā vatthābharaṇādīhi samuṭṭhitā pabhā , tasmā vuttaṃ ‘‘ candimā viya , sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekaṃ pajjotaṃ karitvā ’’ ti .
Kasmā ete mahārājāno bhagavato santike nisīdiṃsu ?
Nanu yebhuyyena devatā bhagavato santikaṃ upagatā ṭhatvāva kathetabbaṃ kathentā gacchantīti ?
Saccametaṃ , idha pana nisīdane kāraṇaṃ atthi , taṃ dassetuṃ ‘‘ devatānan ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Idaṃ parittaṃ nāma sattabuddhapaṭisaṃyuttaṃ garu , tasmā na amhehi ṭhatvā gahetabban ’’ ti cintetvā parittagāravavasena nisīdiṃsu .
276. Kasmā panettha vessavaṇo eva kathesi , na itaresu yo kocīti ?
Tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi vuttaṃ .
Vissāsiko
M3.150 abhiṇhaṃ upasaṅkamanena .
Byattoti visārado , tañcassa veyyattiyaṃ suṭṭhu sikkhitabhāvenāti āha ‘‘ susikkhito ’’ ti .
Manussesu viya hi devesupi kocideva purimajātiparicayena susikkhito hoti , tatrāpi kocideva yathādhippetamatthaṃ vattuṃ samattho paripuṇṇapadabyañjanāya poriyā vācāya samannāgato .‘‘ Mahesakkhā ’’ ti imassa atthavacanaṃ ‘‘ ānubhāvasampannā ’’ ti , mahesakkhāti vā mahāparivārāti attho .
Pāṇātipāte
P3.194 ādīnavadassaneneva taṃ vipariyāyato tato veramaṇiyaṃ ānisaṃso pākaṭo hotīti ‘‘ ādīnavaṃ dassetvā ’’ icceva vuttaṃ .Tesu senāsanesūti yāni ‘‘ araññavanappatthānī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.34-45) vuttāni
V3.135 bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānabhūtāni araññāyatanāni , tesu bhikkhūhi sayitabbato , āsitabbato ca senāsanasaññitesu .
Nibaddhavāsinoti rukkhapabbatapaṭibaddhesu vimānesu niccavāsitāya nibaddhavāsino .Baddhattāti gāthābhāvena ganthitattā sambandhitattā .
‘‘ Uggaṇhātu bhante bhagavā ’’ ti attanā vuccamānaṃ parittaṃ bhagavantaṃ uggaṇhāpetukāmo vessavaṇo avocāti adhippāyena codako ‘‘ kiṃ pana bhagavato appaccakkhadhammo nāma atthī ’’ ti codesi .
Ācariyo sabbattha appaṭihatañāṇacārassa bhagavato na kiñci appaccakkhanti dassento ‘‘ natthī ’’ ti vatvā ‘‘ uggaṇhātu bhante bhagavā ’’ ti vadato vessavaṇassa adhippāyaṃ vivaranto ‘‘ okāsakaraṇatthan ’’ tiādimāha .
Yathā hi pañcasikho gandhabbadevaputto devānaṃ tāvatiṃsānaṃ , brahmuno ca sanaṅkumārassa sammukhā attano yathāsutaṃ dhammaṃ bhagavato santikaṃ upagantvā pavedeti , evamayampi mahārājā itarehi saddhiṃ āṭānāṭanagare gāthāvasena bandhitaṃ parittaṃ bhagavato pavedetuṃ okāsaṃ kārento ‘‘ uggaṇhātu bhante bhagavā ’’ ti āha , na naṃ tassa pariyāpuṇane niyojento .
Tasmā uggaṇhātūti yathidaṃ parittaṃ mayā paveditamattameva hutvā catunnaṃ parisānaṃ cirakālaṃ hitāvahaṃ hoti , evaṃ uddhaṃ ārakkhāya gaṇhātu , sampaṭicchatūti attho .
Satthu kathiteti satthu ārocite , catunnaṃ parisānaṃ satthu kathane vāti attho .
Sukhavihārāyāti
P3.195 yakkhādīhi avihiṃsāya laddhabbasukhavihārāya . 277. Sattapi
M3.151 buddhā cakkhumanto pañcahi cakkhūhi cakkhumabhāve visesābhāvato .
Tasmāti yasmā cakkhumabhāvo viya sabbabhūtānukampitādayo sabbepi visesā sattannampi buddhānaṃ sādhāraṇā , tasmā , guṇanemittakāneva vā yasmā buddhānaṃ nāmāni nāma , na liṅgikāvatthikayādicchakāni , tasmā buddhānaṃ guṇavisesadīpanāni ‘‘ cakkhumantassā ’’ tiādinā ( dī . ni .3.277) vuttāni etāni ekekassa satta satta nāmāni honti .
Tesaṃ nāmānaṃ sādhāraṇabhāvaṃ atthavasena yojetabbāti dassetuṃ ‘‘ sabbepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Sabbabhūtānukampinoti anaññasādhāraṇamahākaruṇāya sabbasattānaṃ anukampikā .
Nhātakilesattāti aṭṭhaṅgikena ariyamaggajalena saparasantānesu niravasesato dhotakilesamalattā .
Mārasenāpamaddinoti saparivāre pañcapi māre pamadditavanto .
Vusitavantoti maggabrahmacariyavāsaṃ , dasavidhaṃ ariyavāsañca vusitavanto .
Vusitavantatāya eva bāhitapāpatā vuttā hotīti ‘‘ brāhmaṇassā ’’ ti padaṃ anāmaṭṭhaṃ .
Vimuttāti anaññasādhāraṇānaṃ pañcannampi vimuttīnaṃ vasena niravasesato muttā .
Aṅgatoti sarīraṅgato , ñāṇaṅgato ca , dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa- ( dī . ni .2.33;3.200; ma . ni .2.385) asītianubyañjanehi nikkhamanappabhā , byāmappabhā , ketumālāuṇhīsappabhāV3.136 ca sarīraṅgato nikkhamanakarasmiyo , yamakamahāpāṭihāriyādīsu uppajjanakappabhā ñāṇaṅgato nikkhamanakarasmiyo .
Na etāneva ‘‘ cakkhumā ’’ tiādinā ( dī . ni .3.277) vuttāni satta nāmāni , atha kho aññānipi bahūni aparimitāni nāmāni .
Kathanti āha ‘‘ asaṅkhyeyyāni nāmāni saguṇena mahesinoti vuttan ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .1313; udā . aṭṭha .53; paṭi . aṭṭha .76).
Kena vuttaṃ ?
Dhammasenāpatinā .
Yadi evaṃ kasmā vessavaṇo etāneva gaṇhīti āha ‘‘ attano pākaṭanāmavasenā ’’ ti .Khīṇāsavā
P3.196 janāti adhippetā .
Te hi kammakilesehi jātāpi evaṃ na puna jāyissantīti iminā atthena janā .Yathāha ‘‘ yo ca kālaghaso bhūto ’’ ti ( jā .1.2.190) desanāsīsamattan ti nidassanamattanti attho , avayavena vā samudāyupalakkhaṇametaṃ .
Sati ca pisuṇavācappahāne
M3.152 pharusavācā pahīnāva hoti , pageva ca musāvādoti ‘‘ apisuṇā ’’ icceva vuttā .Mahattāti mahā attā sabhāvo etesanti mahattā .
Tenāha ‘‘ mahantabhāvaṃ pattā ’’ ti .
Mahantāti vā mahā antā , parinibbānapariyosānāti vuttaṃ hoti .
Mahantehi vā sīlādīhi samannāgatā .
Ayaṃ tāva aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena attho .
Itaresaṃ pana matena buddhādīhi ariyehi mahanīyato pūjanīyato mahaṃ nāma nibbānaṃ , mahamanto etesanti mahantā , nibbānadiṭṭhāti attho .
Nissāradāti sārajjarahitā , nibbhayāti attho .
Tenāha ‘‘ vigatalomahaṃsā ’’ ti .
Hitan ti hitacittaṃ , sattānaṃ hitesīti attho .
Yathābhūtaṃ vipassisun ti pañcupādānakkhandhesu samudayādito yāthāvato vividhenākārena passiṃsu .
‘‘ Ye cāpī ’’ ti pubbe paccattabahuvacanena aniyamato vutte tesampīti atthaṃ sampadānabahuvacanavasena niyametvā ‘‘ namatthū ’’ ti ca padaṃ ānetvā yojeti yaṃ taṃ-saddānaṃ abyabhicāritasambandhabhāvato .
Vipassiṃsu namassantīti vā yojanā .
Paṭhamagāthāyāti ‘‘ ye cāpi nibbutā loke ’’ ti
P3.197 evaṃ vuttagāthāya .
Dutiyagāthāyāti tadantaragāthāya .
Tattha desanāmukhamattan ti itaresampi buddhānaṃ nāmaggahaṇe patte imasseva bhagavato nāmaggahaṇaṃ tathā desanāya mukhamattaṃ , tasmā tepi atthato gahitā evāti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ ayampi hī ’’ tiādi .
Tattha ayan ti ayaṃ gāthā .
Purimayojanāyaṃ tassāti visesitabbatāya abhāvato ‘‘ yanti nipātamattan ’’ ti vuttaṃ , idha pana ‘‘ tassa namatthū ’’ ti evaṃ sambandhassa ca icchitattā ‘‘ yan ’’ ti nāmapadaṃ upayogekavacananti dassento ‘‘ yaṃ namassanti gotaman ’’ ti āha . 278.‘‘ Yato
V3.137 uggacchati sūriyo ’’ tiādikaṃ kasmā āraddhaṃ ?
Yaṃ ye yakkhādayo satthu dhammaāṇaṃ , attano ca rājāṇaṃ nādiyanti , tesaṃ ‘‘ idañcidañca niggahaṃ karissāmā ’’ ti sāvanaṃ kātukāmā tattha tattha dvisahassaparittadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu attano āṇāya vattānaṃ attano puttānaṃ , aṭṭhavīsatiyā yakkhasenāpatiādīnañca satthari pasādagāravabahumānañca pavedetvā niggahārahānaṃ santajjanatthaṃ āraddhaṃ .
TatthaM3.153 ‘‘ yato uggacchatī ’’ tiādīsu ‘‘ yato ṭhānato udetī ’’ ti vuccati , kuto pana ṭhānato udetīti vuccati ?
Pubbavidehavāsīnaṃ tāva majjhanhikaṭṭhāne ṭhito jambudīpavāsīnaṃ udetīti vuccati , uttarakurukānaṃ pana oggacchatīti iminā nayena sesadīpesupi sūriyassa uggacchanoggacchanapariyāyo veditabbo .
Ayañca attho heṭṭhā aggaññasuttavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .3.121) pakāsito eva .Aditiyā puttoti lokasamudācāravasena vuttaṃ .
Lokiyā hi deve aditiyā puttā , asure atithiyā puttāti vadanti .
Ādippanato pana ādicco , ekappahāreneva tīsu dīpesu ālokavidaṃsanena samujjalanatoti attho .
Maṇḍalīti ettha ī -kāro bhusatthoti āha ‘‘ mahantaṃ maṇḍalaṃ assāti maṇḍalī ’’ ti .
Mahantaṃ hissa vimānamaṇḍalaṃ paññāsayojanāyāmavitthārato .
‘‘ Saṃvarīpi
P3.198 nirujjhatī ’’ ti imināva divasopi jāyatīti ayampi attho vuttoti veditabbo .
Ratti antaradhāyatīti sinerupacchāyālakkhaṇassa andhakārassa vigacchanato .Udakarahadoti jaladhi .
‘‘ Tasmiṃ ṭhāne ’’ ti idaṃ puratthimasamuddassa uparibhāgena sūriyassa gamanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tathā hi jambudīpe ṭhitānaṃ puratthimasamuddato sūriyo uggacchanto viya upaṭṭhāti .
Tenāha ‘‘ yato uggacchati sūriyo ’’ ti .
Samuddanaṭṭhena attani patitassa sammadeva , sabbaso ca undanaṭṭhena kiledanaṭṭhena samuddo .
Samuddo hi kiledanaṭṭho rahado .
Sāritodakoti anekāni yojanasahassāni vitthiṇṇodako , saritā nadiyo udake etassāti vā saritodako .
Sinerupabbatarājā cakkavāḷassa vemajjhe ṭhito , taṃ padhānaṃ katvā vattabbanti adhippāyena ‘‘ itoti sineruto ’’ ti vatvā tathā pana disāvavatthānaṃ anavaṭṭhitanti ‘‘ tesaṃ nisinnaṭṭhānato vā ’’ ti vuttaṃ .
Tesan ti catunnaṃ mahārājānaṃ .
Nisinnaṭṭhānaṃ āṭānāṭanagaraṃ .
Tattha hi nisinnā te imaṃ parittaṃ bandhiṃsu .
Tesaṃ nisinnaṭṭhānatoti vā satthu santike tesaṃ nisinnaṭṭhānato .
Ubhayathāpi sūriyassa udayaṭṭhānā puratthimā disā nāma hoti .
Purimapakkhaṃyevettha vaṇṇenti .
Tena vuttaṃ ‘‘ ito sā purimā disā ’’ ti .
Sūriyo , pana candanakkhattādayo ca sineruṃ dakkhiṇato , cakkavāḷapabbatañca vāmato katvā parivattenti .
Yattha
V3.138 ca nesaṃ uggamanaṃ paññāyati , sā puratthimāM3.154 disā .
Yattha okkamanaṃ paññāyati , sā pacchimā disā .
DakkhiṇapasseP3.199 uttarā disā , vāmapasse dakkhiṇā disāti catumahādīpavāsīnaṃ paccekaṃ sineru uttarādisāyameva , tasmā anavaṭṭhitā disāvavatthāti āha ‘‘ iti naṃ ācikkhati jano ’’ ti .Yaṃ disan ti yaṃ puratthimadisaṃ yasassīti mahāparivāro .
Koṭisatasahassaparimāṇā hi devatā abhiṇhaṃ parivārenti .
Candananāgarukkhādīsu osadhitiṇavanappatisugandhānaṃ abbanato , tehi dittabhāvūpagamanato ‘‘ gandhabbā ’’ ti laddhanāmānaṃ cātumahārājikadevānaṃ adhipati bhāvato .
Me sutan ti ettha meti nipātamattaṃ .
Sutan ti vissutanti attho .
Ayañhettha yojanā – tassa dhataraṭṭhamahārājassa puttāpi bahavo .
Kittakā ?
Asīti , dasa eko ca .
Ekanāmā .
Kathaṃ ?
Indanāmā .
‘‘ Mahapphalā ’’ ti ca sutaṃ vissutametaṃ loketi .
Ādicco gotamagotto , bhagavāpi gotamagotto , ādiccena samānagottatāya ādicco bandhu etassātipi ādiccabandhu , ādiccassa vā bandhūti ādiccabandhu , taṃ ādiccabandhunaṃ .
Anavajjenāti avajjapaṭipakkhena brahmavihārena .
Samekkhasi odhiso , anodhiso ca pharaṇena olokesiāsayānusayacariyādhimuttiādivibhāgāvabodhavasena .
Vatvā vandantīti ‘‘ lokassa anukampako ’’ ti kittetvā vandanti .
Sutaṃ netan ti sutaṃ nanūti etasmiṃ atthe nu -saddo .
Aṭṭhakathāyaṃ pana nokāroyanti adhippāyena amhehīti attho vutto .
Etan ti etaṃ tathā parikittetvā amanussānaṃ devatānaṃ vandanaṃ .
Vadanti dhataraṭṭhamahārājassa puttā .
279. Yena
P3.200 petā pavuccantīti ettha vacanasesena attho veditabbo , na yathārutavasenevāti dassento ‘‘ yena disābhāgena nīharīyantūti vuccantī ’’ ti āha .
Ḍayhantu vāti pete sandhāya vadati .
Chijjantu vā hatthapādādike pisuṇā piṭṭhimaṃsikā .
Haññantu pāṇātipātinotiādikā .
Pavuccantīti vā samuccanti ,‘‘ alaṃ tesan ’’ ti samācinīyantīti attho .
Evañhi vacanasesena vinā eva attho siddho hoti .Chijjantu vā hatthapādādike pisuṇā piṭṭhimaṃsikā .
Rahassaṅgan ti bījaṃ sandhāya vadati .
280. Yasmiṃ disābhāge sūriyo atthaṃ gacchatīti ettha ‘‘ yato ṭhānato udetī ’’ ti ettha vuttanayānusārena attho veditabbo .
281. Yena
M3.155 disābhāgena uttarakuru rammo avaṭṭhito , ito sā uttarā disāti yojanāV3.139 .Mahānerūti mahanto , mahanīyo ca nerusaṅkhāto pabbato .
Tenāha ‘‘ mahāsineru pabbatarājā ’’ ti .
Rajatamayaṃ .
Tathā hi tassa pabhāya ajjhotthataṃ tassaṃ disāyaṃ samuddodakaṃ khīraṃ viya paññāyati .
Maṇimayan ti indanīlamayaṃ .
Tathā hi dakkhiṇadisāya samuddodakaṃ yebhuyyena nīlavaṇṇaṃ hutvā paññāyati , tathā ākāsaṃ .
Manussā jāyanti .
Kathaṃ jāyanti ?
Amamā apariggahāti yojanā .
Mamattavirahitāti ‘‘ idaṃ mama idaṃ mamā ’’ ti mamaṅkāravirahitāti adhippāyo .
Yadi tesaṃ ‘‘ ayaṃ mayhaṃ bhariyā ’’ ti pariggaho natthi ,‘‘ ayaṃ me mātā , ayaṃ bhaginī ’’ ti evarūpā idha viya mariyādāpi na siyā mātuādibhāvassa ajānanatoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ mātaraṃ vā ’’ tiādi .
Chandarāgo nuppajjatīti ettha ‘‘ dhammatāsiddhassa sīlassa ānubhāvena putte
P3.201 diṭṭhamatte eva mātu thanato thaññaṃ paggharati , tena saññāṇena nesaṃ mātari puttassa mātusaññā , mātu ca putte puttasaññā paccupaṭṭhitā ’’ ti keci .Naṅgalāti liṅgavipallāsena vuttanti āha ‘‘ naṅgalānipī ’’ ti .
Akaṭṭheti akasite akatakasikamme .
Taṇḍulāva tassa phalan ti sattānaṃ puññānubhāvahetukā thusādiabhāvena taṇḍulā eva tassa sālissa phalaṃ .
Tuṇḍikiran ti pacanabhājanassa nāmanti vuttaṃ ‘‘ ukkhaliyan ’’ ti .
Ākiritvāti taṇḍulāni pakkhipitvā .
Niddhūmaṅgārenāti dhūmaṅgārarahitena kevalena agginā .
Jotikapāsāṇato aggimhi uṭṭhahante kuto dhūmaṅgārānaṃ sambhavo .
Bhojanan ti odanamevādhippetanti ‘‘ bhojanamevā ’’ ti avadhāraṇaṃ katvā tena nivattetabbaṃ dassento ‘‘ añño sūpo vā byañjanaṃ vā na hotī ’’ ti āha .
Yadi evaṃ rasavisesayutto tesaṃ āhāro na hotīti ?
Noti dassento ‘‘ bhuñjantānaṃ … pe … raso hotī ’’ ti āha .
Macchariyacittaṃ nāma na hotīti dhammatāsiddhassa sīlassa ānubhāvena .
Tathā hi te katthacipi amamā pariggahāva hutvā vasanti .
Apica
M3.156 tattha uttarakurukānaṃ puññānubhāvasiddho ayampi viseso veditabbo – tattha kira tesu tesu padesesu ghanacitapattasañchannasākhāpasākhā kūṭāgārūpamā manoramā rukkhā tesaṃ manussānaṃ nivesanakiccaṃ sādhenti , yattha sukhaṃ nivasanti , aññepi tattha rukkhā sujātā sabbadāpi pupphitaggā tiṭṭhanti , jalāsayāpi vikasitakamalakuvalayapuṇḍarīkasogandhikādipupphasañchannā sabbakālaṃ paramasugandhaṃ samantato pavāyantāP3.202 tiṭṭhanti .
Sarīrampi tesaṃ atidīghatādidosarahitaṃ ārohapariṇāhasampannaṃ jarāya anabhibhūtattā valipalitādidosarahitaṃ yāvatāyukaṃ aparikkhīṇajavabalaparakkamasobhameva hutvā tiṭṭhati .
Anuṭṭhānaphalūpajīvitāya na caV3.140 nesaṃ kasivāṇijjādivasena , āhārapariyeṭṭhivasena dukkhaṃ atthi , tato eva na dāsadāsikammakarādipariggaho atthi , na ca tattha sītuṇhaḍaṃsamakasavātātapasarīsapavāḷādiparissayo atthi .
Yathā nāmettha gimhānaṃ pacchime māse paccūsavelāyaṃ samasītuṇhautu hoti , evameva sabbakālaṃ samasītuṇhova utu hoti , na ca tesaṃ koci upaghāto , vihesā vā uppajjati .
Akaṭṭhapākimameva sāliṃ akaṇaṃ athusaṃ sugandhaṃ taṇḍulaphalaṃ paribhuñjantānaṃ nesaṃ kuṭṭhaṃ , gaṇḍo , kilāso , soso , kāso , sāso , apamāro , jaroti evamādiko na koci rogo uppajjati .
Na te khujjā vā vāmanakā vā kāṇā vā kuṇī vā khañjā vā pakkhahatā vā vikalaṅgā vā vikalindriyā vā honti .
Itthiyopi tattha nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷā nāccodātā sobhaggappattarūpā honti .
Tathā hi dīghaṅgulī tambanakhī lambatthanā tanumajjhā puṇṇacandamukhī visālakkhī mudugattā saṃhitūrū odātadantā gambhīranābhī tanujaṅghā dīghanīlavellitakesī puthulasusoṇī nātilomānālomā subhagā utusukhasamphassā saṇhā sakhilasambhāsā nānābharaṇavibhūsitā vicaranti .
Sabbadā hi soḷasavassuddesikā viya honti .
Purisā ca pañcavīsativassuddesikā viya , na puttadāresu rajjanti .
Ayaṃ tattha dhammatā .
Sattāhikameva ca tattha itthipurisā kāmaratiyā viharanti , tato vītarāgā yathāsakaṃ gacchanti .
Na tattha idha viya gabbhokkantimūlakaṃ , gabbhapariharaṇamūlakaṃP3.203 , vijāyanamūlakaṃ vā dukkhaṃ hoti .
Rattakañcukato kañcanapaṭimāM3.157 viya dārakā mātukucchito amakkhitā eva semhādinā sukheneva nikkhamanti , ayaṃ tattha dhammatā .
Mātā pana puttaṃ vā dhītaraṃ vā vijāyitvā tesaṃ vicaraṇappadese ṭhapetvā anapekkhā yathāruci gacchati .
Tesaṃ tattha sayitānaṃ ye passanti purisā , itthiyo vā , te attano aṅguliyo upanāmenti , tesaṃ kammabalena tato khīraṃ pavattati , tena dārakā yāpenti .
Evaṃ pana vaḍḍhantā katipayadivaseheva laddhabalā hutvā dārikā itthiyo upagacchanti , dārakā purise .
Kapparukkhato eva ca tesaṃ tattha tattha vatthābharaṇāni nippajjanti .
Nānāvirāgavaṇṇavicittāni hi sukhumāni mudusukhasamphassāni vatthāni tattha tattha kapparukkhesu olambantāni iṭṭhanti .
Nānāvidharaṃsijālasamujjalavividhavaṇṇaratanavinaddhāni anekavidhamālākammalatākammabhittikammavicittāni sīsūpagagīvūpagahatthūpagakaṭūpagapādūpagāni sovaṇṇamayāni ābharaṇāni ca kapparukkhato olambanti .
Tathā vīṇāmudiṅgapaṇavasammatāḷasaṅkhavaṃsavetāḷaparivānivallakīpabhutikā tūriyabhaṇḍāpi tato tato olambanti .
Tattha ca bahū phalarukkhā kumbhamattāniV3.141 phalāni phalanti madhurarasāni , yāni paribhuñjitvā te sattāhampi khuppipāsāhi na bādhīyanti .
Najjopi tattha suvisuddhajalā supatitthā ramaṇīyā akaddamā vālukatalā nātisītā nāccuṇhā surabhigandhīhi jalajapupphehi sañchannā sabbakālaṃ surabhiṃ vāyantiyo sandanti .
Na tattha kaṇṭakatiṇakakkhaḷagacchalatā honti , akaṇṭakā pupphaphalasampannā eva honti .
Candananāgarukkhā sayameva rasaṃ paggharantiP3.204 .
Nhāyitukāmā ca nadītitthe ekajjhaṃ vatthābharaṇāni ṭhapetvā nadiṃ otaritvā nhatvā uttiṇṇuttiṇṇā upariṭṭhimaṃ vatthābharaṇaṃ gaṇhanti , na tesaṃ evaṃ hoti ‘‘ idaṃ mama , idaṃ parassā ’’ ti , tato eva na tesaṃ koci viggaho vā vivādo vā .
Sattāhikā eva ca nesaṃ kāmaratikīḷā hoti , tato vītarāgā viya vicaranti .
Yattha ca rukkhe sayitukāmā honti , tattheva sayanaṃ upalabhanti .
Mate ca satte disvā na rodanti , na socanti , tañca maṇḍayitvā nikkhipanti .
Tāvadeva ca nesaṃ tathārūpā sakuṇā upagantvā mataṃ dīpantaraṃ nenti .
Tasmā susānaṃ vā asuciṭṭhānaṃ vā tattha natthi .
Na ca tato matā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjanti .
‘‘ Dhammatāsiddhassa pañcasīlassa ānubhāvena teM3.158 devaloke nibbattantī ’’ ti vadanti .
Vassasahassameva ca nesaṃ sabbakālaṃ āyuppamāṇaṃ .
Sabbametaṃ tesaṃ pañcasīlaṃ viya dhammatāsiddhaṃ evāti veditabbaṃ .Tatthāti tasmiṃ uttarakurudīpe .
Ekakhuraṃ katvāti anekasaphampi ekasaphaṃ viya katvā , assaṃ viya katvāti attho .
‘‘ Gāvin ’’ ti vatvā puna ‘‘ pasun ’’ ti vuttattā gāvito itaro sabbo catuppado idha ‘‘ pasū ’’ ti adhippetoti āha ‘‘ ṭhapetvā gāvin ’’ ti .
Tassāti gabbhinitthiyā .
Piṭṭhi onamituṃ sahatīti kucchiyā garubhāratāya tesaṃ āruḷhakāle piṭṭhi onamati , tesaṃ nisajjaṃ sahati pallaṅke nisinnā viya honti .
Sammādiṭṭhiketi kammapathasammādiṭṭhiyā sammādiṭṭhike .
Etthāti jambudīpe .
Ettha hi janapadavohāro , na uttarakurumhi .
Tathā hi ‘‘ paccantimamilakkhuvāsike ’’ ti ca vuttaṃ .
Tassa raññoti vessavaṇamahārājassa .
Iti so attānameva paraṃ viya katvā vadati .
Eseva nayo paratopi .
Bahuvidhaṃ
P3.205 nānāratanavicittaṃ nānāsaṇṭhānaṃ rathādi dibbayānaṃ upaṭṭhitameva hoti sudantavāhanayuttaṃ , na nesaṃ yānānaṃ upaṭṭhāpane ussukkaṃ āpajjitabbaṃ atthi .
Etānīti hatthiyānādīni .
Nesan ti vessavaṇaparicārikānaṃ .
Kappitāni hutvā uṭṭhitāni āruhituṃ upakappanayānāni .
Nipannāpi nisinnāpi vicaranti candimasūriyā viya yathāsakaṃ vimānesu .Nagarā
V3.142 ahūti liṅgavipallāsena vuttanti āha ‘‘ nagarāni bhaviṃsūti attho ’’ ti .
Āṭānāṭā nāmāti itthiliṅgavasena laddhanāmaṃ nagaraṃ āsi .Tasmiṃ ṭhatvāti tasmiṃ padese parakusiṭanāṭānāmake nagare ṭhatvā .
Tato ujuṃ uttaradisāyaṃ .
Etassāti kasivantanagarassa .
Aparabhāge aparakoṭṭhāse , parato icceva attho .
Kuveroti tassa purimajātisamudāgataṃ nāmanti teneva pasaṅgena yenāyaṃ sampatti adhigatā , tadassa pubbakammaṃ ācikkhituṃ ‘‘ ayaṃ kirā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ucchuvappan ti ucchusassaṃ .
Avasesasālāhīti avasesayantasālāhi , nissakkavacanañcetaṃ .
Tatthevāti puññatthaṃ dinnasālāyameva .
Paṭiesantoti
M3.159 pati pati atthe esanto vīmaṃsanto .
Na kevalaṃ te vīmaṃsanti eva , atha kho tamatthaṃ patiṭṭhāpentīti āha ‘‘ visuṃ visuṃ atthe upaparikkhamānā anusāsamānā ’’ ti .Yakkharaṭṭhikāti yakkharaṭṭhādhipatino .
Yakkhā ca vessavaṇassa rañño nivesanadvāre niyuttā cāti yakkhadovārikā , tesaṃ yakkhadovārikānaṃ .
Yasmā dharaṇīporakkhaṇito purāṇodakaṃ bhassayantaṃ heṭṭhā vuṭṭhi hutvā nikkhamati , tasmā taṃ tato gahetvā meghehi pavuṭṭhaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘ yato pokkharaṇito udakaṃ gahetvā meghā pavassantī ’’ ti .
Yatoti yato dharaṇīpokkharaṇito .
Sabhāti
P3.206 yakkhānaṃ upaṭṭhānasabhā .Tasmiṃ ṭhāneti tassā pokkharaṇiyā tīre yakkhānaṃ vasanavane .
Sadā phalitāti niccakālaṃ sañjātaphalā .
Niccapupphitāti niccaṃ sañjātapupphā .
Nānādijagaṇāyutāti nānāvidhehi dijagaṇehi yuttā .
Tehi pana sakuṇasaṅghehi ito cito ca sampatantehi paribbhamantehi yasmā sā pokkharaṇī ākulā viya hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ vividhapakkhisaṅghasamākulā ’’ ti .
Koñcasakuṇehīti sārasasakuntehi .
‘‘ Evaṃ viravantānan ’’ ti iminā tathā vassitavasena ‘‘ jīvañjīvakā ’’ ti ayaṃ tesaṃ samaññāti dasseti .
Uṭṭhavacittakāti etthāpi eseva nayo .
Tenāha ‘‘ evaṃ vassamānā ’’ ti .
Pokkharasātakāti pokkharasaṇṭhānatāya ‘‘ pokkharasātakā ’’ ti evaṃ laddhanāmā .
Sabbakālaṃ
V3.143 sobhatīti sabbautūsu sobhati , na tassā hemantādivasena sobhāvirato atthi .Evaṃbhūtā ca niccaṃ pupphitajalajathalajapupphatāya , phalabhārabharitarukkhaparivāritatāya , aṭṭhaṅgasamannāgatasalilatāya ca nirantaraṃ sobhati .
282. Parikamman ti pubbupacāraṃ .
Parisodhetvāti ekakkharassāpi avirādhanavasena ācariyasantike sabbaṃ sodhetvā .
Suṭṭhu uggahitāti parimaṇḍalapadabyañjanāya poriyā vācāya vissaṭṭhāya anelagaḷāya atthassa viññāpanīyā sammadeva uggahitā .
Tathā hi ‘‘ atthañca byañjanañca parisodhetvā ’’ ti vuttaṃ .
Atthaṃ jānato eva hi byañjanaṃ parisujjhati , no ajānato .
Padabyañjanānīti padañceva byañjanañca ahāpetvā .
Evañhi paripuṇṇā nāma
M3.160 hotīti .Visaṃvādetvāti aññathā katvā .
Tejavantaṃ na hoti virajjhanato ceva vimhayatthabhāvato
P3.207 ca .
Sabbasoti anavasesato ādimajjhapariyosānato .
Tejavantaṃ hotīti sabhāvaniruttiṃ avirādhetvā suppavattibhāvena sādhanato .Evaṃ payogavipattiṃ pahāya payogasampattiyā sati parittassa atthasādhakataṃ dassetvā idāni ajjhāsayavipattiṃ pahāya ajjhāsayasampattiyā atthasādhakataṃ dassetuṃ ‘‘ lābhahetū ’’ tiādi vuttaṃ .
Idaṃ parittabhaṇanaṃ sattānaṃ anatthapaṭibāhanahetūti tassa ñāṇakaruṇāpubbakatā nissaraṇapakkho .
Mettaṃ purecārikaṃ katvāti mettāmanasikārena sattesu hitapharaṇaṃ purakkhatvā .
‘‘ Vatthuṃ vā ’’ tiādi pubbe catuparisamajjhe katāya sādhanāya bhagavato pavedanaṃ .
Gharavatthun ti vasanagehaṃ .
Nibaddhavāsan ti paragehepi nevāsikabhāvena vāsaṃ na labheyya , yaṃ pana mahārājānaṃ , yakkhasenāpatīnañca ajānantānaṃyeva kadāci vasitvā gamanaṃ , taṃ appamāṇanti adhippāyo .
Samitin ti yakkhādisamāgamaṃ .
Kāmaṃ pāḷiyaṃ ‘‘ na me so ’’ ti āgataṃ , itaresampi pana mahārājānamattanā ekajjhāsayatāya tesampi ajjhāsayaṃ hadaye ṭhapetvā vessavaṇo tathā avoca .
Kaññaṃ anu anu vahituṃ ayutto anāvayho , sabbakālaṃ kaññaṃ laddhuṃ ayuttoti attho , taṃ anāvayhaṃ .
Tenāha ‘‘ na āvāhayuttan ’’ ti .
Na vivayhanti avivayhaṃ , kaññaṃ gahetumayuttanti attho .
Tenāha ‘‘ na vivāhayuttan ’’ ti .
Āhito ahaṃmāno etthāti attā , attabhāvo .
Attā
P3.208 visayabhūto etāsaṃ atthīti attā , paribhāsā , tāhi .
Pariyattaṃ katvā vacanena paripuṇṇāhi .
Yathā yakkhā akkositabbā , evaṃ pavattā akkosā yakkhaakkosā nāma , tehi .
Te pana ‘‘ kaḷārakkhi kaḷāradantā kāḷavaṇṇā ’’ ti evaṃ ādayo .Viruddhāti
V3.144 virujjhanakā parehi virodhino .Rabhasāti sārambhakāti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ karaṇuttariyā ’’ ti .
Rabhasāti vā sāhasikā .
Sāmino manaso assavāti manassā , kiṅkarā .
Ye hi ‘‘ kiṃ karomi bhaddante ’’ ti sāmikassa vase vattanti , te evaṃ vuccanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ yakkhasenāpatīnaṃ ye manassā , tesan ’’ ti .
Āṇāya avarodhitupacārā avaruddhā , te pana āṇāvato paccatthikā nāma hontīti ‘‘ paccāmittā verino ’’ ti vuttaṃ .
Ujjhāpetabban ti heṭṭhā katvā cintāpetabbaṃ , taṃ
M3.161 pana ujjhāpanaṃ tesaṃ nīcakiriyāya jānāpanaṃ hotīti āha ‘‘ jānāpetabbā ’’ ti .