Sāriputtasīhanādavaṇṇanā
141. Pāvārenti
V3.47P3.65M3.52 sañchādenti sarīraṃ etenāti pāvāro , vatthaṃ .
Pāvaraṇaṃ vā pāvāro ,‘‘ vatthaṃ dussan ’’ ti pariyāyasaddā eteti dussameva pāvāro , so etassa bahuvidho anekakoṭippabhedo bhaṇḍabhūto atthīti dussapāvāriko .
So kira pubbe daharakāle dussapāvārabhaṇḍameva bahuṃ pariggahetvā vāṇijjaṃ akāsi , tena naṃ seṭṭhiṭṭhāne ṭhitampi ‘‘ pāvāriko ’’ tveva sañjānanti .
Bhagavatīti iti -saddo ādiattho , pakārattho vā , tena bhagavantaṃ upasaṅkamitvā therena vuttavacanaṃ sabbaṃ saṅgaṇhāti .‘‘ Kasmā evaṃ avocā ’’ ti tathāvacane kāraṇaṃ pucchitvā ‘‘ somanassapavedanatthan ’’ ti kasmā payojanaṃ vissajjitaṃ , tayidaṃ ambaṃ puṭṭhassa labujaṃ byākaraṇasadisanti ?
Nayidamevaṃ cintetabbaṃ .
Yā hissa therassa tadā bhagavati somanassuppatti , sā niddhāritarūpā kāraṇabhāvena coditā , tasmā evaṃ avocāti , sā eva ca yasmā niddhāritarūpā pavedanavasena bhagavato sammukhā tathāvacanaṃ payojeti , tasmā ‘‘ attano uppannasomanassapavedanatthan ’’ ti payojanabhāvena vissajjitaṃ .
Tatrāti tasmiṃ somanassapavedane .
Vihāre nivāsaparivattanavasena sunivatthanivāsano .
Ābhujitvāti ābandhitvā .
Samāpattito vuṭṭhāya ‘‘ aho santo vatāyaṃ ariyavihāro ’’ ti samāpattisukhapaccavekkhaṇamukhena attano guṇe anussarituṃ āraddho , ārabhitvā ca nesaṃ taṃ taṃ sāmaññavisesavibhāgavasena anussari .
Tathā hi ‘‘ samādhī ’’ ti sāmaññato gahitasseva ‘‘ paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādinā
P3.66 visesavibhāgo ,‘‘ paññā ’’ ti sāmaññato ca gahitasseva ‘‘ vipassanāñāṇan ’’ tiādinā visesavibhāgo uddhaṭo .
‘‘ Lokiyābhiññāsu dibbacakkhuñāṇasseva gahaṇaṃ therassaV3.48 itarehi sātisayanti dassetun ’’ ti vadanti , pubbenivāsañāṇampi pana ‘‘ kappasatasahassādhikassā ’’ tiādinā kiccavasena dassitameva , lakkhaṇahāravasena vā itaresaṃ pettha gahitatā veditabbā .
AtthappabhedassaM3.53 sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā .
Tathā dhammappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā .
Niruttipabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ niruttiyaṃ pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā .
Paṭibhānappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthāna karaṇasamatthaṃ paṭibhāne pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge ,( visuddhi .2.428) taṃ saṃvaṇṇanāsu ( visuddhi . ṭī .2.428) vuttanayeneva veditabbo .
Sāvakavisaye paramukkaṃsagataṃ ñāṇaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ sabbaññutaññāṇaṃ viya sabbañeyyadhammesu .
Tassāpi hi visuṃ parikammaṃ nāma natthi , sāvakapāramiyā pana sammadeva paripūritattā aggamaggasamadhigamenevassa samadhigamo hoti .
Sabbaññutaññāṇasseva sammāsambuddhānaṃ yāva nisinnapallaṅkā anussaratoti yojanā .
Bhagavato sīlaṃ nissāya guṇe anussaritumāraddhoti yojanā .
Yasmā guṇānaṃ bahubhāvato nesaṃ ekajjhaṃ āpāthāgamanaṃ natthi , sati ca tasmiṃ anirūpitarūpeneva anussaraṇena bhavitabbaṃ , tasmā thero savisaye ṭhatvā te anupadaṃ sarūpato anussari , anussaranto ca sabbapaṭhamaṃ sīlaṃ anussari , taṃ dassento ‘‘ bhagavato sīlaṃ nissāyā ’’ ti āha , sīlaṃ ārabbhāti attho .
Sesapadesupi eseva nayo .
Yasmā cettha thero ekekavasenaP3.67 bhagavato guṇe anussaritvā tato paraṃ catukkapañcakādivasena anussari , tasmā ‘‘ cattāro iddhipāde ’’ ti vatvā tato paraṃ bojjhaṅgabhāvanāsāmaññena indriyesu vattabbesu tāni aggahetvā ‘‘ cattāro magge ’’ tiādi vuttaṃ .
Catuyoniparicchedakañāṇaṃ mahāsīhanādasutte ( ma . ni .1.152) āgatanayeneva veditabbaṃ .
Cattāro ariyavaṃsā ariyavaṃsasutte ( a . ni .4.28) āgatanayeneva veditabbā .
Padhāniyaṅgā dayo saṅgīti ( dī . ni .3.317) dasuttarasuttesu ( dī . ni .3.355) āgamissanti .
Cha sāraṇīya dhammā parinibbānasutte ( dī . ni .2.141) āgatā eva .
Sukhaṃ supanādayo ( a . ni .11.15; paṭi . ma .2.22) ekādasa mettānisaṃsāM3.54 .
‘‘ Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccan ’’ tiādinā saṃ .
ni .
5.1081, mahāva .
15, paṭi .
ma .
2.30) catūsu ariyasaccesu tiparivattavasena āgatā dvādasa dhammacakkākārā .
Maggaphalesu pavattāniV3.49 aṭṭha ñāṇāni , cha asādhāraṇañāṇāni cāti cuddasa buddhañāṇāni .
Pañcadasa vimuttiparipācaniyā dhammā meghiyasuttavaṇṇanāyaṃ ( udā . aṭṭha .31) gahetabbā , soḷasavidhā ānāpānassati ānāpānassatisutte ( ma . ni .3.148), aṭṭhārasa buddhadhammā ( mahāni .69,156; cūḷani .85; paṭi . ma .3.5; dī . ni . aṭṭha .3.305) evaṃ veditabbā –
Atītaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ , anāgataṃse , paccuppannaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ .
Imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti , sabbaṃ vacīkammaṃ , sabbaṃ manokammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti .
Imehi chahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi chandassa hāni , natthi dhammadesanāya hāni , natthi vīriyassa hāni , natthi samādhissa hāni , natthi paññāya hāni , natthi vimuttiyā hāni .
Imehi dvādasahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi davā , natthi ravā , natthi apphuṭṭhaṃ , natthi vegāyitattaṃ , natthi abyāvaṭamano , natthi appaṭisaṅkhānupekkhāti .
TatthaP3.68 ‘‘ natthi davāti khiḍḍādhippāyena kiriyā natthi .
Natthi ravāti sahasā kiriyā natthī ’’ ti vadanti .
Sahasā pana kiriyā davā ,‘‘ aññaṃ karissāmī ’’ ti aññassa karaṇaṃ ravā .
Natthi apphuṭan ti ñāṇena aphusitaṃ natthi .
Natthi vegāyitattan ti turitakiriyā natthi .
Natthi abyāvaṭamanoti niratthakacittasamudācāro natthi .
Natthi appaṭisaṅkhānupekkhāti aññāṇupekkhā natthi .
Keci pana ‘‘ natthi dhammadesanāya hānī ’’ ti apaṭhitvā ‘‘ natthi chandassa hāni , natthi vīriyassa hāni , natthi satiyā [ sattiyā ( vibha . mūlaṭī . suttantabhājanīyavaṇṇanā )] hānī ’’ ti paṭhanti .
Jarāmaraṇādīsu ekādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu paccekaṃ catusaccayojanāvasena pavattāni catucattālīsa ñāṇāniyeva ( saṃ . ni .2.33) sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato ñāṇavatthūni .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ YatoM3.55 kho bhikkhave ariyasāvako evaṃ jarāmaraṇaṃ pajānāti , evaṃ jarāmaraṇasamudayaṃ pajānāti , evaṃ jarāmaraṇanirodhaṃ pajānāti , evaṃ jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānātī ’’ tiādi ( saṃ . ni .2.33).
JarāmaraṇasamudayotiV3.50 cettha jāti adhippetā .
Sesapadesu bhavādayo veditabbā .
Kusalacittuppādesu phassādayo paropaṇṇāsa kusaladhammā .
‘‘ Jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti ñāṇaṃ ,‘‘ asati jātiyā natthi jarāmaraṇan ’’ ti ñāṇaṃ , atītampi addhānaṃ ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti ñāṇaṃ ,‘‘ asati jātiyā natthi jarāmaraṇan ’’ ti ñāṇaṃ , anāgatampi addhānaṃ ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti ñāṇaṃ ,‘‘ asati jātiyā natthi jarāmaraṇan ’’ ti ñāṇaṃ .
‘‘ Yampi idaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ , tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhamman ’’ ti ñāṇanti evaṃP3.69 jarāmaraṇādīsu ekādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu paccekaṃ satta satta katvā sattasattati ñāṇavatthūni ( saṃ . ni .2.34) veditabbāni .
Tattha yampīti chabbidhampi paccavekkhaṇañāṇaṃ vipassanārammaṇabhāvena ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ .
Dhammaṭṭhitiñāṇan ti chapi ñāṇāni saṅkhipitvā vuttaṃ ñāṇaṃ .
‘‘ Khayadhamman ’’ tiādinā pana pakārena pavattañāṇassa dassanaṃ , vipassanādassanato vipassanā paṭivipassanādassanamattamevāti na taṃ ‘‘ aṅgan ’’ ti vadanti , pāḷiyaṃ ( saṃ . ni .2.34) pana sabbattha ñāṇavasena aṅgānaṃ vuttattā ‘‘ nirodhadhammanti ñāṇan ’’ ti iti -saddena pakāsetvā vuttaṃ vipassanāñāṇaṃ sattamaṃ ñāṇanti ayamattho dissati .
Na hi yampi idaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ , tampi ñāṇanti sambandho hoti ñāṇaggahaṇena etasmiṃ ñāṇabhāvadassanassa anadhippetattā ,‘‘ khayadhammaṃ … pe … nirodhadhamman ’’ ti etesaṃ sambandhabhāvappasaṅgo cāti .
Catuvīsati … pe … vajirañāṇan ti ettha keci tāva āhu ‘‘ bhagavā devasikaṃ dvādasakoṭisatasahassakkhattuṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjati , dvādasakoṭisatasahassakkhattumeva ca arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjati , tāsaṃ purecaraṃ , sahavacarañca ñāṇaṃ paṭipakkhehi abhejjataṃ , mahattañca upādāya mahāvajirañāṇaṃ nāma .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘ TathāgataṃM3.56 , bhikkhave , arahantaṃ sammāsambuddhaṃ dve vitakkā bahulaṃ samudācaranti – khemo ca vitakko , paviveko ca vitakko ’ ti ( itivu .38).
Khemavitakko hi bhagavato mahākaruṇāsamāpattiṃ pūretvā ṭhito , pavivekavitakko arahattaphalasamāpattiṃ .
Buddhānañhi bhavaṅgaparivāso lahuko , matthakappatto samāpattīsuP3.70 vasībhāvo , tasmā samāpajjanavuṭṭhānāni katipayacittakkhaṇeheva ijjhanti .
Pañca rūpāvacarasamāpattiyo catasso arūpasamāpattiyo appamaññāsamāpattiyā saddhiṃ dasa , nirodhasamāpatti , arahattaphalasamāpattiV3.51 cāti dvādasetā samāpattiyo bhagavā paccekaṃ divase divase koṭisatasahassakkhattuṃ purebhattaṃ samāpajjati , tathā pacchābhattan ’’ ti .
‘‘ Evaṃ samāpajjitabbasamāpattisañcāritañāṇaṃ mahāvajirañāṇaṃ nāmā ’’ ti keci .
Apare pana ‘‘ yaṃ taṃ bhagavatā abhisambodhidivase pacchimayāme paṭiccasamuppādamukhena paṭilomanayena jarāmaraṇato paṭṭhāya ñāṇaṃ otāretvā anupadadhammavipassanaṃ ārabhantena yathā nāma puriso suviduggaṃ mahāgahanaṃ mahāvanaṃ chindanto antarantarā nisānasilāyaṃ pharasuṃ sunisitaṃ karoti , evameva nisānasilāsadisiyo samāpattiyo antarantarā samāpajjitvā ñāṇassa tikkhavisadasūrabhāvaṃ sampādetuṃ anulomapaṭilomato paccekaṃ paṭiccasamuppādaṅgavasena sammasanto divase divase lakkhakoṭilakkhakoṭiphalasamāpattiyo samāpajjati , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘ catuvīsati … pe … mahāvajirañāṇaṃ nissāyā ’ ti ’’.
Nanu bhagavato samāpattisamāpajjane parikamme payojanaṃ natthīti ?
Nayidaṃ ekantikaṃ .
Tathā hi vedanāpaṭippaṇāmanādīsu savisesaṃ parikammapubbaṅgamena samāpattiyo samāpajji .
Apare pana ‘‘ lokiyasamāpattisamāpajjane parikammena payojanaṃ natthi .
Lokuttarasamāpattisamāpajjane tajjaṃ parikammaṃ icchitabbamevā ’’ ti vadanti .
‘‘ Aparamparā ’’ tiP3.71 padaṃ yesaṃ desanāya atthi , te aparampariyāva .
Kusalapaññattiyan ti kusaladhammānaṃ paññāpane .
Anuttaroti uttamo .
Upanissaye ṭhatvāti ñāṇūpanissaye ṭhatvā yādiso pubbūpanissayo pubbayogo ,M3.57 tattha patiṭṭhāya .
Mahantato saddahati paṭipakkhavigamena ñāṇassa viya saddhāyapi tikkhavisadabhāvāpattito .
Avasesaarahantehīti pakatisāvakehi .
Asīti mahātherā paramatthadīpaniyaṃ theragāthāvaṇṇanāyaṃ nāmato uddhaṭā .
Cattāro mahātherāti mahākassapaanuruddhamahākaccānamahākoṭṭhikattherā .
Tesupi aggasāvakesu sāriputtatthero paññāya visiṭṭhabhāvato .
Sāriputtattheratopi eko paccekabuddho tikkhavisadañāṇo abhinīhāramahantatāya sambhatañāṇasambhārattā .
Satipi paccekabodhiyā avisesesu bahūsu ekajjhaṃ sannipatitesu pubbayogavasena lokiye visaye siyā kassaci ñāṇassa visiṭṭhatāti dassetuṃ ‘‘ sace panā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Sabbaññubuddhova buddhaguṇe mahantato saddahatī ’’ ti idaṃ heṭṭhā āgatadesanāsotavasena vuttaṃ .
Buddhā hi buddhaguṇe mahattaṃ paccakkhatova passanti , na saddahanavasena .
Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ seyyathāpi nāmā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Gambhīro uttānotiV3.52 gambhīro vā uttāno vāti jānanatthaṃ .
‘‘ Evamevā ’’ tiādi yathādassitāya upamāya upameyyena saṃsandanaṃ .
Buddhaguṇesu appamattavisayampi lokiyamahājanassa ñāṇaṃ apavattitarūpeneva pavattati anavattitasabhāvattāti vuttaṃ ‘‘ ekabyāma … pe … veditabbā ’’ ti .
TatthaP3.72 ñātaudakaṃ viyāti pamāṇato ñātaudakaṃ viya .
Ariyānaṃ pana tattha attano visaye pavattanakañāṇaṃ pavattitarūpeneva pavattati attano paṭivedhānurūpaṃ , abhinīhārānurūpañca avattitasabhāvattāti dassento ‘‘ dasabyāmayottenā ’’ tiādimāha .
Tattha paṭividdhasaccānampi paṭipakkhavidhamanapubbayogavisesavasena ñāṇaṃ sātisayaṃ , mahānubhāvañca hotīti imamatthaṃ dassetuṃ sotāpannañāṇassa dasabyāmaudakaṃ opammabhāvena dassetvā tato paresaṃ dasuttaradiguṇadasaguṇaasītiguṇavisiṭṭhaṃ udakaṃ opammaṃ katvā dassitaṃ .
Nanu evaṃ sante buddhaguṇā parimitaparicchinnā , therena ca te paricchijja ñātāti āpajjatīti ?
Nāpajjatīti dassento ‘‘ tattha yathā so puriso ’’ tiādimāha .
Tattha so purisoti so caturāsītibyāmasahassappamāṇena yottena caturāsītibyāmasahassaṭṭhāne mahāsamudde udakaṃ minitvā ṭhito puriso .
So hi therassa upamābhāvena gahito .
DhammanvayenātiM3.58 anumānañāṇena .
Tañhi siddhaṃ dhammaṃ anugantvā pavattanato ‘‘ dhammanvayo ’’ ti vuccati , tathā anvayavasena atthassa bujjhanato anvayabuddhi , anumeyyaṃ anuminotīti anumānaṃ , nidassane diṭṭhanayena anumeyyaṃ gaṇhātīti ‘‘ nayaggāho ’’ ti ca vuccati .
Tenāha ‘‘ dhammanvayenā ’’ tiādi .
Svāyaṃ dhammanvayo na yassa kassaci hoti , atha kho tathārūpassa aggasāvakassevāti āha ‘‘ sāvakapāramiñāṇe ṭhatvā ’’ ti .
Yadi thero buddhaguṇe ekadesato paccakkhe katvā tadaññe nayaggāhena gaṇhi , nanu evaṃ sante buddhaguṇā parimitaparicchinnā āpannāti ?
Nayidaṃ evanti dassento ‘‘ anantā aparimāṇā ’’ ti .
‘‘ Saddahatī ’’ ti vatvā puna tamevatthaṃ vibhāvento ‘‘ therena hi … pe … bahutarā ’’ ti āha .
Kathaṃ panāyamattho evaṃ daṭṭhabboti evaṃ adhippāyabhedakaṃ upamāya saññāpetuṃ ‘‘ yathā kathaṃ viyā ’’ tiādi vuttaṃ ‘‘ upamāyamidhekacceP3.73 viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānantī ’’ ti ( saṃ . ni .2.67) ito nava ito navāti ito majjhaṭṭhānato yāva dakkhiṇatīrā nava ito majjhaṭṭhānato yāva uttaratīrā nava .
Idāni yathāvuttamatthaṃ suttena samatthetuṃ ‘‘ buddhopī ’’ ti gāthamāha .
Yamakayugaḷamahānadīmahogho viyāti dvinnaṃ ekato samāgatattā yugaḷabhūtānaṃ mahānadīnaṃ mahogho viya .
AnucchavikaṃV3.53 katvāti yoyaṃ mama pasādo buddhaguṇe ārabbha ogāḷho hutvā uppanno , taṃ anucchavikaṃ anurūpaṃ katvā .
Paṭiggahetuṃ sampaṭicchituṃ añño koci na sakkhissati yāthāvato anavabujjhanato .
Paṭiggahetuṃ sakkoti tassa hetuto , paccayato , sabhāvato , kiccato , phalato sammadeva paṭivijjhanato .
Pūrattan ti puṇṇabhāvo .
Paggharaṇakāleti vikiraṇakāle , patanakāleti attho .
‘‘ Pasanno ’’ ti iminā pasādassa vattamānatā dīpitāti ‘‘ uppannasaddho ’’ ti imināpi saddhāya paccuppannatā pakāsitāti āha ‘‘ evaṃ saddahāmīti attho ’’ ti .
Abhiññāyatīti abhiñño , adhiko abhiñño bhiyyobhiñño , so eva atisayavacanicchāvasena ‘‘ bhiyyobhiññataro ’’ ti vuttoti āha ‘‘ bhiyyataro abhiññāto ’’ ti .
Dutiyavikappe pana abhijānātīti abhiññā , abhivisiṭṭhā paññā , bhiyyo abhiññāM3.59 etassāti bhiyyobhiñño , so eva atisayavacanicchāvasena bhiyyobhiññataro , svāyamassa atisayo abhiññāya bhiyyobhāvakatoti āha ‘‘ bhiyyatarābhiñño vā ’’ ti .
Sambujjhati etāyāti sambodhi , sabbaññutaññāṇaṃ , aggamaggañāṇañca .
Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi aggamaggañāṇaṃ , aggamaggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ sambodhi nāma .
Tattha padhānavasena tadatthadassaneP3.74 paṭhamavikappo , padaṭṭhānavasena dutiyavikappo .
Kasmā panettha arahattamaggañāṇasseva gahaṇaṃ , nanu heṭṭhimānipi bhagavato maggañāṇāni savāsanameva yathāsakaṃ paṭipakkhavidhamanavasena pavattāni .
Savāsanappahānañhi ñeyyāvaraṇappahānanti ?
Saccametaṃ , taṃ pana aparipuṇṇaṃ paṭipakkhavidhamanassa vippakatabhāvatoti āha ‘‘ arahattamaggañāṇe vā ’’ ti .
Aggamaggavasena cettha ariyānaṃ bodhittayapāripūrīti dassetuṃ ‘‘ arahattamaggeneva hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Nippadesāti anavasesā .
Gahitā hontīti arahattamaggena gahitena adhigatena gahitā adhigatā honti .
Sabban ti tehi adhigantabbaṃ .
Tenāti sambodhinā sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānena arahattamaggañāṇena . 142. Khādanīyānaṃ uḷāratā sātarasānubhāvenāti āha ‘‘ madhure āgacchatī ’’ ti .
Pasaṃsāya uḷāratā visiṭṭhabhāvenāti āha ‘‘ seṭṭhe ’’ ti , obhāsassa uḷāratā mahantabhāvenāti vuttaṃ ‘‘ vipule ’’ ti .
Usabhassa ayanti āsabhī , idha pana āsabhī viyāti āsabhī .
Tenāha ‘‘ usabhassa vācāsadisī ’’ ti .
Yena pana guṇenassā taṃsadisatā , taṃ dassetuṃ ‘‘ acalā asampavedhī ’’ ti vuttaṃ .
Yato kutoci anussavanaṃ anussavo .
Vijjāṭṭhānesu kataparicayānaṃ ācariyānaṃ taṃ tamatthaṃ viññāpentī paveṇī ācariyaparamparā .
Kevalaṃ attano matiyā ‘‘ itikira evaṃkirā ’’ ti parikappanā itikira .
Piṭakassa ganthassa sampadānato sayaṃ sampadānabhāvena gahaṇaṃ piṭakasampadānaṃ .
Yathāsutānaṃ atthānaṃ ākārassa parivitakkanaṃ ākāraparivitakko .
Tatheva ‘‘ evametan ’’ ti diṭṭhiyā nijjhānakkhamanaṃ diṭṭhinijjhānakkhanti .
Āgamādhigamehi
V3.54 vinā takkamaggaṃ nissāya takkanaṃ takko .
Anumānavidhiṃ nissāya nayaggāho .
Yasmā buddhavisayeP3.75 ṭhatvā bhagavato ayaṃ therassa codanā , therassa ca so avisayo , tasmā ‘‘ paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viyā ’’ ti vuttaṃ .Sīhanādo viyāti sīhanādo , taṃsadisatā cassa seṭṭhabhāvena , so
M3.60 cettha evaṃ veditabboti dassento ‘‘ sīhanādo ’’ tiādimāha .
Neva dandhāyantenāti na mandāyantena .
Na bhaggarāyantenāti aparisaṅkantena .Anuyogadāpanatthan ti anuyogaṃ sodhāpetuṃ .
Vimaddakkhamañhi sīhanādaṃ nadanto atthato tattha anuyogaṃ sodheti nāma .
Anuyuñjanto ca naṃ sodhāpeti nāma .
Dātun ti sodhetuṃ .
Keci ‘‘ dānatthan ’’ ti atthaṃ vadanti , tadayuttaṃ .
Na hi yo sīhanādaṃ nadati , so eva tattha anuyogaṃ detīti yujjati .
Nighaṃsanan ti vimaddanaṃ .
Dhamamānan ti tāpayamānaṃ , tāpana ñcettha gaggariyā dhamāpanasīsena vadati .
Sabbe teti sabbe te atīte niruddhe sammāsambuddhe , tenetaṃ dasseti – ye te ahesuṃ atītaṃ addhānaṃ tava abhinīhārato oraṃ sammāsambuddhā , tesaṃ tāva sāvakañāṇagocare dhamme paricchindanto mārādayo viya buddhānaṃ lokiyacittacāraṃ tvaṃ jāneyyāsi .
Ye pana te abbhatītā tato parato chinnavaṭumā chinnapapañcā pariyādiṇṇavaṭṭā sabbadukkhavītivattā sammāsambuddhā , tesaṃ sabbesampi sāvakañāṇassa avisayabhūte dhamme kathaṃ jānissasīti .
Anāgatabuddhānaṃ panāti pana -saddo visesatthajotano , tena atītesu tāva khandhānaṃ bhūtapubbattā tattha siyā ñāṇassa savisaye gati , anāgatesu pana sabbaso asañjātesu kathanti imamatthaṃ joteti .
Tenāha ‘‘ anāgatāpī ’’ tiādi
P3.76 .
‘‘ Cittena paricchinditvā viditā ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu atītānāgate sattāhe eva pavattaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa visayo , na tato paranti ?
Nayidaṃ cetopariyañāṇakiccavasena vuttaṃ , atha kho pubbenivāsaanāgataṃsañāṇavasena vuttaṃ , tasmā nāyaṃ doso .Viditaṭṭhāne na karoti sikkhāpadeneva tādisassa paṭikkhepassa paṭikkhittattā , setughātato ca .
Kathaṃ pana thero dvayasambhave paṭikkhepameva akāsi , na vibhajja byākāsīti āha ‘‘ thero kirā ’’ tiādi .
Pāraṃ pariyantaṃ minotīti pāramī , sā eva ñāṇanti pāramiñāṇaṃ , sāvakānaṃ pāramiñāṇaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ , tasmiṃ .
Sāvakānaṃ ukkaṃsapariyantagate jānane nāyaṃ anuyogo , atha kho sabbaññutaññāṇe sabbaññutāya jānane .
Keci pana ‘‘ sāvakapāramiñāṇeti sāvakapāramiñāṇavisaye ’’ ti atthaṃ vadanti .
Tathā sesapadesupi .
Sīla
V3.55 .
.
pe … samatthan ti sīlasamādhipaññāvimuttisaṅkhātakāraṇānaṃM3.61 jānanasamatthaṃ .
Buddhasīlādayo hi buddhānaṃ buddhakiccassa , parehi ‘‘ buddhā ’’ ti jānanassa ca kāraṇaṃ . 143. Anumānañāṇaṃ viya saṃsayapiṭṭhikaṃ ahutvā ‘‘ idamidan ’’ ti yathāsabhāvato ñeyyaṃ dhāreti nicchinotīti dhammo , paccakkhañāṇanti āha ‘‘ dhammassa paccakkhato ñāṇassā ’’ ti .
Anuetīti anvayoti āha ‘‘ anuyogaṃ anugantvā ’’ ti .
Paccakkhasiddhañhi atthaṃ anugantvā anumānañāṇassa pavatti diṭṭhena adiṭṭhassa anumānanti veditabbo .
Vidite vedakampi ñāṇaṃ atthato viditameva hotīti ‘‘ anumānañāṇaṃ nayaggāho vidito ’’ ti vuttaṃ .
Viditoti viddho paṭiladdho , adhigatoti attho .
Appamāṇoti aparimāṇo mahāvisayattā .
Tenāha ‘‘ apariyanto ’’ ti .
Tenāti apariyantattā , tena vā apariyantena ñāṇena , eteneva thero yaṃ yaṃ anumeyyamatthaṃ ñātukāmo
P3.77 hoti , tattha tatthassa asaṅgamappaṭihaṭaanumānañāṇaṃ pavattatīti dasseti .
Tenāha ‘‘ so iminā ’’ tiādi .
Tattha imināti iminā kāraṇena .Pākārassa thirabhāvaṃ uddhamuddhaṃ āpetīti uddhāpaṃ , pākāramūlaṃ .
Ādi -saddena pākāradvārabandhaparikhādīnaṃ saṅgaho veditabbo .
Paccante bhavaṃ paccantimaṃ .
Paṇḍitadovārikaṭṭhāniyaṃ katvā thero attānaṃ dassetīti dassento ‘‘ ekadvāranti kasmā āhā ’’ ti codanaṃ samuṭṭhāpesi .
Yassā paññāya vasena puriso ‘‘ paṇḍito ’’ ti vuccati , taṃ paṇḍiccan ti āha ‘‘ paṇḍiccena samannāgato ’’ ti .
Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ .
Medhati sammosaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā , sā etassa atthīti medhāvī .
Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppattikā , ṭhānaso uppajjanakapaññā .
Anupariyāyanti etenāti anupariyāyo , so eva pathoti anupariyāyapatho , parito pākārassa anusaṃyāyanamaggo .
Pākārabhāgā sandhātabbā etthāti pākārasandhi , pākārassa phullitappadeso .
So pana heṭṭhimantena dvinnampi iṭṭhakānaṃ vigamena evaṃ vuccatīti āha ‘‘ dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānan ’’ ti .
Chinnaṭṭhānan ti chinnabhinnappadeso , chinnaṭṭhānaṃ vā .
Tañhi ‘‘ vivaran ’’ ti vuccati .
Kiliṭṭhan ti malīnaṃ .
Upatāpentīti kilesapariḷāhena santāpenti .
Vibādhentīti pīḷenti .
Uppannāya paññāya nīvaraṇehi na kiñci kātuṃ sakkāti āha ‘‘ anuppannāya paññāya uppajjituṃ na dentī ’’ ti .
Tasmāti paccayūpaghātena
M3.62 uppajjituṃ appadānato .Catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittāti catubbidhāyapi
P3.78 satipaṭṭhānabhāvanāya sammadeva ṭhapitacittā .Yathāsabhāvena bhāvetvāti aviparītasabhāvena yathā paṭipakkhā samucchijjanti , evaṃ bhāvetvā .
Purimanaye
V3.56 satipaṭṭhānāni , bojjhaṅgā ca missakā adhippetāti tato aññathā vattuṃ ‘‘ apicetthā ’’ tiādi vuttaṃ .Missakāti samathavipassanāmaggavasena missakā .
‘‘ Catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā ’’ tiādito vuttattā satipaṭṭhāne vipassanāti gahetvā ‘‘ satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā ’’ ti vuttattā , maggapariyāpannānaṃyeva ca nesaṃ nippariyāyabojjhaṅgabhāvato , tesu ca sabbaso adhigatesu lokanāthena sabbaññutaññāṇampi adhigatameva hotīti ‘‘ bojjhaṅge maggo , sabbaññutaññāṇañcāti gahite sundaro pañho bhaveyyā ’’ ti mahāsivatthero āha , na panevaṃ gahitaṃ porāṇehīti adhippāyo .
Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ .
Theroti sāriputtatthero .
Tatthāti tesu paccantanagarādīsu .
Nagaraṃ viya nibbānaṃ tadatthikehi upagantabbato , upagatānañca parissayarahitasukhādhigamanaṭṭhānato .
Pākāro viya sīlaṃ tadupagatānaṃ parito ārakkhabhāvato .
Pariyāyapatho viya hirī sīlapākārassa adhiṭṭhānabhāvato .
Vuttañhetaṃ ‘‘ pariyāyapathoti kho bhikkhu hiriyā etaṃ adhivacanan ’’ ti .
Dvāraṃ viya ariyamaggo nibbānanagarappavesanaañjasabhāvato .
Paṇḍitadovāriko viya dhammasenāpati nibbānanagarapaviṭṭhapavisanakānaṃ sattānaṃ sallakkhaṇato .
Dinnoti dāpito , sodhitoti attho .
144. Nipphattidassanatthan ti
P3.79 siddhidassanatthaṃ , adhigamadassanatthanti attho .‘‘ Pañcanavutipāsaṇḍe ’’ ti idaṃ yasmā thero paribbājako hutvā tato pubbeva nibbānapariyesanaṃ caramāno te te pāsaṇḍino upasaṅkamitvā nibbānaṃ pucchi , te nāssa cittaṃ ārādhesuṃ , taṃ sandhāya vuttaṃ .
Te pana pāsaṇḍā heṭṭhā vuttā eva .
Tatthevāti tassayeva bhāgineyyassa desiyamānāya desanāya .
Parassa vaḍḍhitaṃ bhattaṃ bhuñjanto viya sāvakapāramiñāṇaṃ hatthagataṃ akāsi adhigacchi .
Uttaruttaran ti heṭṭhimassa heṭṭhimassa uttaraṇato atikkamanato uttaruttaraṃ , tato eva padhānabhāvaṃ pāpitatāya
M3.63 paṇītapaṇītaṃ .
Uttaruttaran ti vā uparūpari .
Paṇītapaṇītan ti paṇītataraṃ , paṇītatamañcāti attho .Kaṇhan ti kāḷakaṃ saṃkilesadhammaṃ .
Sukkan ti odātaṃ vodānadhammaṃ .
Savipakkhaṃ katvāti pahātabbapahāyakabhāvadassanavasena yathākkamaṃ ubhayaṃ savipakkhaṃ katvā .
‘‘ Ayaṃ kaṇhadhammo , imassa ayaṃ pahāyako ’’ ti evaṃ kaṇhaṃ paṭibāhitvā desanāvasena nīharitvā sukkaṃ ,‘‘ ayaṃ sukkadhammo , iminā ayaṃ pahātabbo ’’ ti evaṃ sukkaṃ paṭibāhitvā kaṇhaṃ .
Saussāhan ti phaluppādanasamatthatāvasena sabyāpāraṃ .
Tenāha ‘‘ savipākan ’’ ti .
Vipākadhammanti attho .
Tasmiṃ
V3.57 desite dhammeti tasmiṃ vuttanayena bhagavā tumhehi desite dhamme ekaccaṃ dhammaṃ nāma sāvakapāramiñāṇaṃ jānitvā paṭivijjhitvā .
Taṃjānane hi vutte catusaccadhammajānanaṃ avuttasiddhanti .‘‘ Catusaccadhammesū ’’ ti idaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ vuttākāradassanaṃ .
Vipakkho pana parato āgamissati .
Etthāti ‘‘ dhammesu niṭṭhaṃ agaman ’’ ti etasmiṃ pade .
Therasallāpoti therānaṃ sallāpasadiso vinicchayavādo
P3.80 .
Kāḷavallavāsīti kāḷavallavihāravāsī .
Idānīti etarahi ‘‘ idāhaṃ bhante ’’ tiādivacanakāle .
Imasmiṃ pana ṭhāneti ‘‘ dhammesu niṭṭhaṃ agaman ’’ ti imasmiṃ padese , imasmiṃ vā niṭṭhānakāraṇabhūte yoniso parivitakkane .
‘‘ Imasmiṃ pana ṭhāne buddhaguṇesu niṭṭhaṅgato ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu sāvakapāramiñāṇasamadhigatakāle eva thero buddhaguṇesu niṭṭhaṅgatoti ?
Saccametaṃ , idāni pana taṃ pākaṭaṃ jātanti evaṃ vuttaṃ .
Sabban ti ‘‘ catusaccadhammesū ’’ tiādi sumattherena vuttaṃ sabbaṃ .
Arahatte niṭṭhaṅgatoti etthāpi vuttanayeneva anuyogaparihārā veditabbā .
Yadipi dhammasenāpati ‘‘ sāvakapāramiñāṇaṃ mayā samadhigatan ’’ ti ito pubbepi jānātiyeva , idāni pana asaṅkhyeyyāparimeyyabhede buddhaguṇe nayaggāhavasena pariggahetvā kiccasiddhiyā tasmiṃ ñāṇe niṭṭhaṅgato ahosīti dassento ‘‘ mahāsivatthero … pe … dhammesūti sāvakapāramiñāṇe niṭṭhaṅgato ’’ ti avoca .
Buddhaguṇā pana nayato āgatā , te nayaggāhato yāthāvato jānanto sāvakapāramiñāṇe tathājānanavasena niṭṭhaṅgatattā sāvakapāramiñāṇameva tassa aparāparuppattivasena , tena tena bhāvetabbakiccabahutāvasena ca ‘‘ dhammesū ’’ ti puthuvacanena vuttaṃ .Anantāparimeyyānaṃ anaññavisayānaṃ
M3.64 buddhaguṇānaṃ nayato pariggaṇhanena therassa sātisayo bhagavati pasādo uppajjatīti āha ‘‘ bhiyyosomattāyā ’’ tiādi .‘‘ Suṭṭhu akkhāto ’’ ti vatvā taṃ evassa suṭṭhu akkhātataṃ dassetuṃ ‘‘ niyyāniko maggo ’’ ti vuttaṃ .
Svākkhātatā hi dhammassa yadatthaṃ desito , tadatthasādhanena veditabbā .
Phalatthāya niyyātīti anantaravipākattā , attano uppattisamanantarameva phalanipphādanavasena pavattatīti attho .
Vaṭṭacārakato niyyātīti vā niyyāniko , niyyānasīloti vā .
Rāgadosamohanimmadanasamatthoti idhāpi
P3.81 ‘‘ pasannosmi bhagavatīti dassetī ’’ ti ānetvā sambandho .
Vaṅkādīti ādi -saddena jimhakuṭile , aññe ca paṭipattidose saṅgaṇhāti .
Bhagavā tumhākaṃ buddhasubuddhatā viya dhammasudhammatā , saṅghasuppaṭipatti ca dhammesu niṭṭhaṅgamanena sāvakapāramiñāṇe niṭṭhaṅgatattā mayhaṃ suṭṭhu vibhūtā supākaṭā jātāti dassento thero ‘‘ svākkhāto bhagavatā dhammo , suppaṭipanno saṅghoti pasīdin ’’ ti avoca .