Bhassasamācārādidesanāvaṇṇanā
153. Bhassasamācāreti vacīsamācāre .
Ṭhitoti yathāraddhaṃ taṃ avicchedavasena kathento .
Tenāha ‘‘ kathāmaggaṃ anupacchinditvā kathento ’’ ti .
Musāvādūpasañhitan ti antarantarā pavattena musāvādena upasaṃhitaṃ .
Vibhūti vuccati visuṃbhāvo , tattha niyuttanti vebhūtikaṃ , tadeva vebhūtiyaṃ , pesuññaṃ .
Tenāha ‘‘ bhedakaravācan ’’ ti .
Karaṇuttariyalakkhaṇato sārambhato jātāti sārambhajā .
Tassā pavattiākāradassanatthaṃ ‘‘ tvaṃ dussīlo ’’ tiādi vuttaṃ .
Bahiddhākathā amanāpā ,
V3.68 manāpāpi parassa cittavighātāvahattā karaṇuttariyapakkhiyamevāti dassento ‘‘ tuyhan ’’ tiādimāha .
Vikkhepakathāpavattan ti vikkhepakathāvasena pavattaṃ .Jayapurekkhāro hutvāti attano jayaṃ purakkhatvā .
Yaṃ kiñci na bhāsatīti yojanā .
‘‘ Mantā ’’ ti vuccati paññā , mantanaṃ jānananti katvā .
‘‘ Mantā ’’ ti idaṃ ‘‘ mantetvā ’’ ti iminā samānatthaṃ nipātapadanti āha ‘‘ upaparikkhitvā ’’ ti .
Yuttakathamevāti attano , suṇantassa ca yuttarūpameva kathaṃ .
Hadaye nidahitabbayuttan ti atthasampattiyā , byañjanasampattiyā
P3.96 atthavedādipaṭilābhanimittattā citte ṭhapetabbaṃ , vimuttāyatanabhāvena manasi kātabbanti attho .Sabbaṅgasampannāpi vācā akāle bhāsitā abhājane bhāsitā viya na atthāvahāti āha ‘‘ yuttapattakālenā ’’ ti .
Ayañca caturaṅgasamannāgatā subhāsitavācā
M3.76 saccasambodhāvahāditāya sattānaṃ mahiddhikā mahānisaṃsāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ bhāsitā hī ’’ tiādi vuttaṃ .Sīlācāreti sīle ca ācāre ca parisuddhasīle ceva parisuddhamanosamācāre ca .
Ṭhitoti patiṭṭhahanto .
Saccaṃ etassa atthīti saccoti āha ‘‘ saccakatho ’’ ti .
Esa nayo saddhoti etthāpi .
Tenāha ‘‘ saddhāsampanno ’’ ti .
‘‘ Nanu ca heṭṭhā saccaṃ kathitamevā ’’ ti kasmā vuttaṃ ?
Heṭṭhā hi vacīsamācāraṃ kathentena saccaṃ kathitaṃ , paṭipakkhapaṭikkhepavasena idha sīlaṃ kathentena taṃ paripuṇṇaṃ katvā dassetuṃ saccaṃ sarūpeneva kathitaṃ .
‘‘ Puggalādhiṭṭhānāya kathāya ārabbhantarañcetaṃ , tathāpi saccaṃ vatvā anantarameva saccassa kathanaṃ punaruttaṃ hotīti parassa codanāvasaro mā hotū ’’ ti tattha parihāraṃ dātukāmo ‘‘ idha kasmā puna vuttan ’’ ti āha .
Heṭṭhā vācāsaccaṃ kathitaṃ caturaṅgasamannāgataṃ subhāsitavācaṃ dassentena .
Antamaso … pe … dassetuṃ idha vuttaṃ ‘‘ evaṃ sīlaṃ suparisuddhaṃ hotī ’’ ti .
Imasmiṃ panatthe ‘‘ evaṃ parittakaṃ kho , rāhula , tesaṃ sāmaññaṃ , yesaṃ natthi sampajānamusāvāde lajjā ’’ tiādi nayappavattaṃ rāhulovādasuttaṃ dassetabbaṃ .
Guttā satikavāṭena pidahitā dvārā etenāti guttadvāroti āha ‘‘ chasu indriyesū ’’ tiādi
P3.97 .
Pariyesanapaṭiggaṇhanaparibhogavissajjanavasena bhojane mattaṃ jānātīti bhojane mattaññū .Saman ti avisamaṃ .
Samacāritā hi kāyavisamādīni pahāya kāyasamādipūraṇaṃ .
Nisajjāyāti ettha iti -saddo ādiattho , tena ‘‘ āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī ’’ ti evamādiṃ saṅgaṇhāti .
Bhāvanāya cittaparisodhanañhi jāgariyānuyogo , na niddāvinodanamattaṃ .
Nittandīti vigatathinamiddho .
Sā pana nittanditā kāyālasiyavigamane pākaṭā hotīti vuttaṃ ‘‘ kāyālasiyavirahito ’’ ti .
‘‘ Āraddhavīriyo ’’ ti iminā duvidhopi vīriyārambho gahitoti taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ kāyikavīriyenāpī ’’ tiādi vuttaṃ .
Saṅgamma gaṇavihāro
V3.69 sahavāso saṅgaṇikā , sā pana kilesehipi evaṃ hotīti tato visesetuṃ ‘‘ gaṇasaṅgaṇikan ’’ ti vuttaṃ .
Gaṇena saṅgaṇikaṃ gaṇasaṅgaṇikanti .
Ārambhavatthuvasenāti anadhigatavisesādhigamakāraṇavasena ekavihārī , na kevalaṃ ekībhāvavasena .Kilesasaṅgaṇikan ti
M3.77 kilesasahitacittataṃ .Yathā tathāti vipassanāvasena , paṭisaṅkhānavasena vā .
Samathavasena ārammaṇūpanijjhānaṃ .
Vipassanāvasena lakkhaṇūpanijjhānaṃ .
Kalyāṇapaṭibhānoti sundarapaṭibhāno , sā panassa paṭibhānasampadā vacanacāturiyasahitāva icchitāti āha ‘‘ vākkaraṇa … pe … sampanno cā ’’ ti .
‘‘ Paṭibhānan ’’ ti hi ñāṇampi vuccati ñāṇassa upaṭṭhitavacanampi .
Tattha atthayuttaṃ kāraṇayuttaṃ paṭibhānamassāti yuttapaṭibhāno .
Pucchitānantarameva sīghaṃ byākātuṃ asamatthatāya no muttapaṭibhānaṃ assāti no muttapaṭibhāno .
Idha pana vikiṇṇavāco muttapaṭibhāno adhippetoti adhippāyena ‘‘ sīlasamācārasmiñhi ṭhitabhikkhu muttapaṭibhāno na hotī ’’ ti vuttaṃ .
Gamanasamatthāyāti
P3.98 assutaṃ dhammaṃ gametuṃ samatthāya .Dhāraṇasamatthāyāti sātisayaṃ sativīriyasahitatāya yathāsutaṃ yathāpariyattaṃ dhammaṃ dhāretuṃ samatthāya .
Munanato anuminanato mutīti anumāna paññāya nāmaṃ .
Tīhi padehīti ‘‘ gatimā dhitimā mutimā ’’ ti tīhi padehi .
Heṭṭhāti heṭṭhā ‘‘ āraddhavīriyo ’’ ti vuttaṭṭhāne .
Idhāti ‘‘ dhitimā ’’ ti vuttaṭṭhāne .
Vīriyampi heṭṭhā guṇabhūtaṃ gahitanti vuttovāyamattho .
Heṭṭhāti ‘‘ jāgariyānuyogamanuyutto , jhāyī ’’ ti ettha vipassanāpaññā kathitā .
Idhāti ‘‘ dhitimā mutimā ’’ ti ettha buddhavacanagaṇhanapaññā kathitā karaṇapubbāparakosallapaññādīpanato .
Kilesakāmopi vatthukāmo viya yathāpavatto assādīyatīti vuttaṃ ‘‘ vatthukāmakilesakāmesu agiddho ’’ ti .