1. ApubbapadavaṇṇanātiM3.1V3.1P3.1 atthasaṃvaṇṇanāvasena heṭṭhā aggahitatāya apubbassa abhinavassa padassa vaṇṇanā atthavibhāvanā . ‘‘ Hitvā punappunāgatamatthan ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1. ganthārambhakathā ) hi vuttaṃ .

Mallesūti ettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayameva .

Chāyūdakasampanne vanasaṇḍe viharatīti anupiyasāmantā katassa vihārassa abhāvato .

Yadi na tāva paviṭṭho , kasmā ‘‘ pāvisī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ pavisissāmī ’’ tiādi , tena avassaṃ bhāvini bhūte viya upacārā hontīti dasseti .

Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvento ‘‘ yathā kin ’’ tiādimāha .

Etan ti etaṃ ‘‘ atippago kho ’’ tiādikaṃ cintanaṃ ahosi .

AtiviyaV3.2 pago khoti ativiya pātova .

Channakopīnatāya , paribbājakapabbajjupagamena ca channaparibbājakaṃ , na naggaparibbājakaṃ .

2. Yasmā bhagavato uccākulappasutataṃ , mahābhinikkhamananikkhantataṃ , anaññasādhāraṇadukkaracaraṇaṃ , vivekavāsaṃ , lokasambhāvitataṃ , ovādānusāsanīhi lokassa bahupakārataṃ , parappavādamaddanaṃ , mahiddhikataṃP3.2 , mahānubhāvatanti evamādikaṃ taṃtaṃattapaccakkhaguṇavisesaṃ nissāya yebhuyyenaM3.2 aññatitthiyāpi bhagavantaṃ disvā ādaragāravabahumānaṃ dassentiyeva , tasmā vuttaṃ ‘‘ bhagavantaṃ disvā mānathaddhataṃ akatvā ’’ tiādi .

Lokasamudācāravasenāti lokopacāravasena . Cirassan ti cirakālena . Ādīni vadanti upacāravasena .

Tassāti bhaggavagottassa paribbājakassa . Gihisahāyoti gihikālato paṭṭhāya sahāyo .

Paccakkhātoti yenākārena paccakkhānā , taṃ dassetuṃ ‘‘ paccakkhāmī ’’ tiādi vuttaṃ .

3. Uddissāti satthukārabhāvena uddissāti ayamettha adhippāyoti taṃ dassento ‘‘ bhagavā me ’’ tiādimāha . Yadā sunakkhattassa ‘‘ bhagavantaṃ paccakkhāmī ’’ ti cittaṃ uppannaṃ , vācā bhinnā , tadā evassa bhagavatā saddhiṃ koci sambandho natthi asakyaputtiyabhāvato sāsanato paribāhirattā .

Ayaṃ tāvettha sāsanayutti , sā panāyaṃ ṭhapetvā sāsanayuttikovide aññesaṃ na sammadeva visayoti bhagavā sabbasādhāraṇavasenassa attanā sambandhābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ api nū ’’ ti ādiṃ vatvā sunakkhattaṃ ‘‘ ko santo kaṃ paccācikkhasī ’’ ti āha . Yasmā mukhāgatoyaṃ sambandho , na pūjāgatādiko , yo ca yācakayācitabbatāvasena hoti , tadubhayañcettha natthīti dassento bhagavā sunakkhattaṃ ‘‘ ko santo kaṃ paccācikkhasī ’’ ti avoca , tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ yācako vā ’’ tiādi vuttaṃ . Yācitako vā yācakaṃ paccācikkheyyāti sambandho .

Tvaṃ pana neva yācako ‘‘ ahaṃ bhante bhagavantaṃ uddissa viharissāmī ’’ ti evaṃ mama santikaṃ anupagatattā . Na yācitako ‘‘ ehi tvaṃ sunakkhatta mamaṃ uddissa viharāhī ’’ ti evaṃ mayā apatthitattā . Ko samānoti yācakayācitakesu ko nāma honto . Kan ti yācakayācitakesu eva kaṃ nāma hontaṃ maṃ paccācikkhasi .

TucchapurisātiP3.3 jhānamaggādiuttarimanussadhammesu kassacipi abhāvā rittapurisā . Nanu cāyaṃ sunakkhatto lokiyajjhānāni , ekaccābhiññañca uppādesīti ? Kiñcāpi uppādesi , tato pana bhagavati āghātuppādanena saheva parihīno ahosi .

Aparādho nāma suppaṭipattiyā virajjhanahetubhūto kilesuppādoti āha ‘‘ yattako te aparādho ,V3.3 tattako doso ’’ ti . Yāvañcāti avadhiparicchedabhāvadassanaṃ ‘‘ yāvañcaM3.3 tena bhagavatā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.3) viya . Teti tayā . Idan ti nipātamattaṃ . Aparaddhan ti aparajjhitaṃ . Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ paccācikkhāmidānāhaṃ bhante bhagavantan ’’ tiādīni vadantena tucchapurisa tayā yāvañcidaṃ aparaddhaṃ , na tassa aparādhassa pamāṇaṃ atthīti .

4. Manussadhammāti bhāvanānuyogena vinā manussehi anuṭṭhātabbadhammā . So hi manussānaṃ cittādhiṭṭhānamattena ijjhanato tesaṃ sambhāvitadhammo viya ṭhito tathā vutto , manussaggahaṇañcettha tesu bahulaṃ pavattanato .

Iddhibhūtaṃ pāṭihāriyaṃ , na ādesanānusāsanīpāṭihāriyanti adhippāyo .

Kateti pavattite .

Niyyātīti niggacchati , vaṭṭadukkhato niggamanavasena pavattatīti attho . Dhamme hi niggacchante taṃsamaṅgipuggalo ‘‘ niggacchatī ’’ ti vuccati , aṭṭhakathāyaṃ pana ni-saddo upasaggamattaṃ , yāti icceva atthoti dassetuṃ gacchatīti attho vutto .

Tatrāti padhānabhāvena vuttassa atthassa bhummavasenaP3.4 paṭiniddesoti tasmiṃ dhamme sammā dukkhakkhayāya niyyanteti ayamettha atthoti dassento āha ‘‘ tasmiṃ … pe … saṃvattamāne ’’ ti .

5. Agganti ñāyatīti aggaññaṃ . Lokapaññattin ti lokassa paññāpanaṃ .

Lokassa aggan ti lokuppattisamaye ‘‘ idaṃ nāma lokassa aggan ’’ ti evaṃ jānitabbaṃ bujjhitabbaṃ . Aggamariyādan ti ādimariyādaṃ .

6. Ettakaṃ vippalapitvāti ‘‘ na dānāhaṃ bhante bhagavantaṃ uddissa viharissāmī ’’ ti ,‘‘ na hi pana me bhante bhagavā uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ karotī ’’ ti ,‘‘ na hi pana me bhante bhagavā aggaññaṃ paññapetī ’’ ti ca ettakaṃ vippalapitvā . Idaṃ kira so bhagavā satthukiccaṃ iddhipāṭihāriyaṃ , aggaññapaññāpanañca kātuṃ na sakkotīti pakāsento kathesi . Tenāha ‘‘ sunakkhatto kirā ’’ tiādi .

Uttaravacanavasena patiṭṭhābhāvato appatiṭṭho . Tato eva niravo nissaddo .

Ādīnavadassanatthan ti diṭṭhadhammikassa ādīnavassa dassanatthaṃ . Tenāha ‘‘ sayameva garahaṃ pāpuṇissasī ’’ ti . Samparāyikā pana ādīnavā anekavidhā , te dassento sunakkhatto na saddaheyyāti diṭṭhadhammikasseva gahaṇaṃM3.4 .

Anekakāraṇenāti ‘‘ itipi so bhagavā arahan ’’ tiādinā ( dī . ni .1.157,255) anekavidhena vaṇṇakāraṇena .

Evaṃ me avaṇṇoV3.4 na bhavissatīti ajjhāsayena attano bālatāya vaṇṇārahānaṃ avaṇṇaṃ kathetvā .

Evaṃ bhagavā makkhibhāve ādīnavaṃ dassetvā puna tassa kathane kāraṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ iti kho te ’’ tiādimāhāti taṃ dassetuṃ ‘‘ tato ’’ tiādi vuttaṃ . Evañhi sunakkhattassa appakopi vacanokāso na bhavissatīti .

ApakkamītiP3.5 attanā yathāṭhitā vuṭṭhāya apasakki . Apakkanto sāsanato bhaṭṭho . Tenāha ‘‘ cuto ’’ ti .

Evamevāti apakkamanto ca na yathā tathā apakkami , yathā pana kāyassa bhedā apāye nibbatteyya , evameva apakkami .