Ubhatovibhaṅgakhandhakaparivāravibhattidesanan ti ubhatovibhaṅgena ca khandhakena ca parivārena ca vibhajitabbadesanaṃ vinayapiṭakanti sambandho .
Nāthoti bhikkhubhikkhunīnaṃ hitapaṭipattiṃ yācanaṭṭhena ca kilesānaṃ upatāpanaṭṭhena ca veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsanaṭṭhena ca cittissariyaṭṭhena ca nātho .
Veneyyan ti vinetabbaṭṭhena veneyyaṃ .
Jinoti pañcamārānaṃ jitaṭṭhena jino .
Ayaṃ panettha yojanā – nātho veneyyaṃ vinento jino ubhatovibhaṅgakhandhakaparivāravibhattidesanaṃ yaṃ vinayapiṭakaṃ āhāti .
Samadhikasattavīsatisahassamattenāti saha adhikena sattasahassappamāṇena ca vīsatisahassappamāṇena
V2.271 ca ganthenāti sambandho .
Tassāti vinayapiṭakassa .
Samantapāsādikāti samantato pasādaṃ vahikā , janikā vā .
Tatrāyaṃ yojanā – tassa samadhikasattavīsatisahassamattena ganthena samantapāsādikā nāma saṃvaṇṇanā samattāti .Tatridan ti tatra idaṃ .
‘‘ Tatrā ’’ ti padaṃ purimavacanāpekkhaṃ .
Tatra ‘‘ samantapāsādikā nāmā ’’ ti vacaneti hi attho .
Samantapāsādikattasmin ti paccattatthe cetaṃ bhummavacanaṃ hoti ‘‘ idampi sīlasmin ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.194 ādayo ) viya , samantapāsādikattanti attho .
Ayaṃ panettha yojanātatra ‘‘ samantapāsādikā nāmā ’’ ti vacane samantapāsādikāya idaṃ samantapāsādikattaṃ
M0.649 hotīti ayaṃ samantapāsādikabhāvoti attho .
Ācariyaparaṃparatotiādīsu gāthāsu vuttaṃ navavidhaṃ visesanapadaṃ ‘‘ na dissatī ’’ ti padena sambandhitabbaṃ .
Sampassatan ti sammā passantānaṃ viññūnanti sambandho .
Yatoti yasmā , na dissatīti sambandho .
Etthāti saṃvaṇṇanāyaṃ .
Samantapāsādikātvevāti samantapāsādikā iti eva nāma .
Vinayassāti vinayapiṭakassa .
Vineyyadamanakusalenāti vineyyānaṃ damane chekena .
Lokanāthenāti lokānaṃ nāthena .
Lokamanukampamānenāti lokaṃ anukampamānena .
Ayañhettha yojanā – ācariyaparaṃparato … pe … vibhaṅganayabhedadassanato sampassataṃ viññūnaṃ ettha kiñci apāsādikaṃ yato na dissati , tasmā vineyyadamanakusalena lokanāthena lokamanukampamānena bhagavatā vuttassa vinayassa ayaṃ samantapāsādikātveva saṃvaṇṇanā pavattāti .Tissopi imā sīhaḷaṭṭhakathāyo sutvāti sambandho .
Kassa santike sutanti āha ‘‘ buddhamitto … pe … santike ’’ ti .
‘‘ Buddhamitto ’’ ti nāmena vissutassa yasassino vinayaññussa dhīrassa therassa santike sutvāti yojanā .
‘‘ Sutvā ’’ ti padaṃ ‘‘ āraddhā ’’ ti pade pubbakālakiriyāvisesanaṃ .
Mahāmeghavanuyyāne bhūmibhāge patiṭṭhito satthu mahābodhivibhūsito yo mahāvihāro atthīti yojanā .
Tassa mahāvihārassa dakkhiṇe disābhāge padhānagharaṃ padhānagharanāmakaṃ uttamaṃ sucicārittasīlena bhikkhusaṅghena sevitaṃ yaṃ pariveṇaṃ atthi , tattha kārayīti yojanā .
Konāmo
V2.272 kārayīti āha ‘‘ uḷārakulasambhūto … pe … vissuto ’’ ti .
Tattha uḷārakulasambhūto saṅghupaṭṭhāyako sadā anākulāya saddhāya ratanattaye pasanno ‘‘ mahānigamasāmī ’’ ti vissuto upāsako kārayīti sambandho .
KaṃM0.650 kārayīti āha ‘‘ cāru … pe … sampannasalilāsayan ’’ ti .
Tattha cārupākārasaṃcitaṃ sobhena pākārena suṭṭhu citaṃ cinitaṃ manoramaṃ sītacchāyatarūpetaṃ sītacchāyena rukkhena upetaṃ sampannasalilāsayaṃ madhurajalādhāraṃ yaṃ pāsādaṃ kārayīti yojanā .Mahānigamasāmino tatra pāsāde vasatāmayāti sambandho .
Kaṃ uddisitvā kīdisā kā āraddhāti āha ‘‘ sucisīlasamācāraṃ … pe … vinayavaṇṇanā ’’ ti .
Tattha sucisīlasamācāraṃ buddhasiri vhayaṃ theraṃ uddisitvā iddhā atthavinicchayādīhi paripuṇṇā yā vinayavaṇṇanā āraddhāti yojanā .
Kiṃnāmassa rañño katame saṃvacchare āraddhā , kismiṃ kāle pariniṭṭhitāti āha ‘‘ pālayantassa … pe … pariniṭṭhitā ’’ ti .
Tattha sakalaṃ laṅkādīpaṃ nirabbudaṃ katvāti sambandho .
Pālayantassa sirinivāsassa siripāla yasassino rañño jayasaṃvacchareti sambandho .
Samavīsatime kheme jayasaṃvacchare ayaṃ vinayasaṃvaṇṇanā āraddhā , ekavīsamhi rañño ekavīsatime saṃvacchare sampatte sati pariniṭṭhitāti yojanā .
Yathā attano saṃvaṇṇanā nirupaddavā sīghaṃ niṭṭhaṃ upagatā , evaṃ lokassa dhammūpasaṃhitā sīghaṃ gacchantūti āsīsaṃ dassento āha ‘‘ upaddavākule ’’ tiādi .
Tattha upaddavākule upaddavehi ākule loke sattaloke nirupaddavato upaddavavirahato yathā ayaṃ vinayasaṃvaṇṇanā ekasaṃvacchareneva niṭṭhaṃ upāgatā , evaṃ sabbassa lokassa āraddhā sabbepi dhammūpasaṃhitā atthā nirupaddavā sīghaṃ niṭṭhaṃ gacchantūti yojanā .
Attanā samācitassa puññassa icchitatthe pariṇāmanaṃ dassento āha ‘‘ ciraṭṭhitatthaṃ dhammassā ’’ tiādi .
Tattha dhammassa ciraṭṭhitatthaṃ imaṃ vinayasaṃvaṇṇanaṃ karontena saddhammabahumānena mayā yañca puññaṃ samācitaṃ , sabbassa tassa puññassa ānubhāvena sabbepi pāṇino dhammarājassa bhagavato saddhammarasasevino bhavantu .
Saddhammo
M0.651V2.273 ciraṃ tiṭṭhatu , devo kāle vassaṃ vassanto ciraṃ pajaṃ sattasamūhaṃ tappetu .
Rājā dhammena medaniṃ rakkhatūti yojanā .
Iti saddo parisamāpanattho .
Iti pariniṭṭhaṃ suṭṭhu āpanaṃ daṭṭhabbantīti attho .Saddhā ca buddhi ca vīriyañca saddhābuddhivīriyāni , visuddhāni ca tāni saddhābuddhivīriyāni ceti visuddhasaddhābuddhivīriyāni , paramāni ca tāni visuddhasaddhābuddhivīriyāni ceti paramavisuddhasaddhābuddhivīriyāni , tehi parimaṇḍito paramavisuddhasaddhābuddhivīriyapaṭimaṇḍito , tena , therenāti sambandho .
Sīlañca ācāro ca ajjavañca maddavañca sīlācārajjavamaddavāni , tāni ādīni yesaṃ teti sīlācārajjavamaddavādayo , ādisaddena khantisoraccādayo saṅgaṇhāti , teyeva guṇāti sīlācārajjavamaddavādiguṇā , tesaṃ samudayoti sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayo , tena samudito suṭṭhu pākaṭoti sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamudito , tena therenāti sambandho .
Sakasamayo ca samayantaro ca sakasamayasamayantarā , teyeva pana gahanasadisattā gahananti sakasamayasamayantaragahanaṃ , tassa ajjhogāhaṇaṃ sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇaṃ , tasmiṃ samattho sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamattho .
Tena therenāti sambandho .
Visesena añjati pākaṭaṃ karotīti viyatto , puggalo , viyattassa idaṃ veyyattiyaṃ , sati .
Paññā ca veyyattiyañca paññāveyyattiyaṃ , tena samannāgatenāti sambandho .
Samannāgatena therenāti yojanā .
Tīṇi piṭakānīti tipiṭakaṃ , tameva pariyāpuṇitabbattā pariyattīti tipiṭakapariyatti , tassa pabhedo ettha satthusāsaneti tipiṭakapariyattipabhedaṃ , tasmiṃ .
Saha aṭṭhakathāyāti sāṭṭhakathaṃ , satthu sāsanaṃ , tasmiṃ satthusāsaneti sambandho .
Satthuno pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena tividhaṃ sāsanaṃ satthusāsanaṃ , byāsopi yujjateva , tasmiṃ satthusāsane ‘‘ appaṭihata ’’ iti padena sambandhitabbaṃ .
Appaṭihataṃ ñāṇaṃ appaṭihatañāṇaṃ , idaṃ tasmiṃ vinayasaṃvaṇṇanākāle therassa paṭivedhañāṇābhāvato
M0.652 sutamayacintāmayañāṇaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Appaṭihatañāṇassa pabhāvo etassāti appaṭihatañāṇapabhāvo , tena therenāti sambandho .
Mahantaṃ veyyākaraṇametassāti mahāveyyākaraṇo , iminā sikkhāniruttiādīhi chaḷaṅge mahantaveyyākaraṇe therassa appaṭihatañāṇapabhāvataṃ dasseti , tena mahāveyyākaraṇena therenāti sambandho .
Karaṇaṃ vuccati ṭhānaṃ kariyati uccāriyati ettha , etenāti vā vacanatthena , karaṇassa sampattiV2.274 karaṇasampatti , tāya janitaṃ karaṇasampattijanitaṃ .
Sukhena theramukhato viniggataṃ sukhaviniggataṃ , karaṇasampattijanitena hetubhūtena sukhaviniggataṃ karaṇasampattijanitasukhaviniggataṃ .
Madhuravacanañca udāravacanañca madhurodāravacanaṃ , pubbapade uttarapadalopo , iminā keṭubhapakaraṇe ( subodhālaṃkāre 127-142 gāthāsu ) vuttesu dasasu saddaguṇesu madhuratāguṇena ca udāratāguṇena ca samannāgatabhāvaṃ dasseti .
Karaṇasampattijanitasukhaviniggatañca taṃ madhurodāravacanañceti karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanaṃ .
Atha vā karaṇasampattijanitañca taṃ sukhaviniggatamadhurodāravacanañceti karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanaṃ .
Elaṃ vuccati duruttadoso , natthi elametassāti nelā , soyeva vaṇṇo nelavaṇṇo , tena yuttaṃ nelavaṇṇayuttaṃ , karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanaṃ nelavaṇṇayuttametassāti karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacananelavaṇṇayutto , thero .
Visesanaparapadasamāso , nelavaṇṇayuttakaraṇasampatti janitasukhaviniggatamadhurodāravacanoti hi attho , tena therenāti sambandho .
Yuttañca parisāya sotena anurūpattā , muttañca parisāya visāradattāti yuttamuttaṃ , vacanaṃ , taṃ vadati sīlenāti yuttamuttavādī , tena therenāti sambandho .
KammasassataucchedaissaranimmānādivasenaM0.653 nānā vādā etesanti vādino , nānāvādā janā , vādīnaṃ , vādīsu vā varo kammakiriyavādattāti vādivaro , tena therenāti sambandho .
Pāḷiyā atthaṃ vaṇṇetuṃ samatthattā mahanto kavi mahākavi , tena therenāti sambandho .
Atthadhammaniruttipaṭibhānavasena pabhinnāya paṭisambhidāya parivāritoti pabhinnapaṭisambhidāparivāro , tasmiṃ uttarimanussadhammeti sambandho .
Cha abhiññā ca paṭisambhidā ca chaḷabhiññāpaṭisambhidā , tā ādayo yesaṃ teti chaḷabhiññāpaṭisambhidādayo , ādisaddena tevijjādayo saṅgaṇhāti .
Chaḷabhiññāpaṭisambhidādayo pabhedā etassāti chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedo , soyeva guṇo chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedaguṇo , tena paṭimaṇḍito chaḷabhiññāpaṭisambhidādippabhedaguṇapaṭimaṇḍito , tasmiṃ uttarimanussadhammeti sambandho .
Uttarimanussānaṃ jhānalābhiādīnaṃ dhammo uttarimanussadhammo , atha vā manussānaṃ kusalakammapathasaṅkhātadhammato uttarīti uttarimanussadhammo , jhānādidhammo , tasmiṃ ,‘‘ suppatiṭṭhita ’’ iti padena sambandhitabbaṃ .
Suppatiṭṭhitā buddhi etesanti suppatiṭṭhitabuddhino , tesaṃ therānanti sambandho .
Therānaṃ vaṃse pakārena dippanti , padīpo viyāti vā theravaṃsappadīpā , tesaṃ .
Thiro sīlasamādhipaññāsaṅkhāto guṇo etesamatthīti therā , tesaṃ , vaṃsālaṅkārabhūtenāti sambandho .
Mahāvihāre vasanasīlā vasanadhammā , vasane sādhukārīti vā mahāvihāravāsino , tesaṃ , therānanti sambandhoV2.275 .
Vaṃse alaṅkāro , vaṃsassa vāti vaṃsālaṅkāro , so hutvā bhūto , vaṃsālaṅkārabhāvaṃ vā pattoti vaṃsālaṅkārabhūto , tena therenāti sambandho .
Vipulā ca sā visuddhā ceti vipulavisuddhā , visesanobhayapado , vipulavisuddhā buddhi etassāti vipulavisuddhabuddhi , tena therenāti sambandho .
Nāmameva nāmadheyyaṃ , gahitaṃ nāmadheyyametassāti gahitanāmadheyyoM0.654 , tena therena katā samantapāsādikā nāma ayaṃ vinayasaṃvaṇṇanā tiṭṭhatūti sambandho .Suddhacittassa tādino lokajeṭṭhassa mahesino ‘‘ buddho ’’ ti nāmampi yāva lokamhi pavattati , tāva lokanittharaṇesīnaṃ kulaputtānaṃ sīlavisuddhāya nayaṃ dassentī lokasmiṃ tiṭṭhatūti yojanā .
Iti nigamanassa atthayojanā samattā .
Nigamanakathā
Ettāvatā ca –
Ratanapuṇṇanāmassa , purassa rājadhāniyā ;
Dakkhiṇe munirūpassa , īsaṃpācīnanissite .
Yo vihāro sapāsādo , kārito rājadeviyā ;
Yā vasatā mayā tatra , katā pācityādiyojanā .
Māpitaratnapuṇṇassa , sattaraseva rājino ;
Jayavasseṭṭhārasamhi , sampatteyaṃ suniṭṭhitā .
‘‘ Ratanapuṇṇā ’’ tivhayassa rājadhānīnagarassa dakkhiṇasmiṃ disābhāge pañcayojanappamāṇe ṭhāne dvīhi mahātaḷākehi susobhitassa midhilanāmanagarassa puratthimasmiṃ disābhāge diyaḍḍhagāvutappamāṇe ṭhāne anekatālapantīhi susobhito catunnaṃ kulānaṃ ramaṇīyabhūto ‘‘ kaphrū ’’ iti
V2.276 voharito yo so mahāgāmo patiṭṭhito , tattha paṭisandhiyā jātena sīlādiguṇehi pasaṃsitena ‘‘ jāgaro ’’ ti garūhi gahitanāmadheyyena tikkhattuṃ rājūhi rājamuddinā lañchitena me katāyaṃ pācityādivaṇṇanāya yojanā sampatte jinacakke terasādhikacatuvassasatādhikaṃ dvisahassaṃ , sakkarāje pana ekatiṃsādhikadvivassasatādhikaṃ sahassaṃ gimhāne jeṭṭhamāse juṇhapakkhassa pañcame sukkavāre niṭṭhaṃ pattā anāyāsenāti .
YojanāyaM0.655 imissāhaṃ , racanassānubhāvato ;
Bhaveyyānekajātīsu , piṭakattayadhārako .
Kusalo cubhayatthesu , parisāsu visārado ;
Samijjhantu susaṅkappā , mayhañca sabbapāṇinaṃ .
Vappādimanatikkamma , sammā devo pavassatu ;
Attajamiva rakkhantu , rājāno cāpi medininti .
Iti bhadantajāgarattherena katā
Pācityādivaṇṇanāya yojanā samattā .