Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā
Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā
257. Tadanantarāyāti tesaṃ dvattiṃsavārānaṃ anantaraṃ vuttāya samuṭṭhānakathāya evamattho veditabboti yojanā .
Anattā iti nicchitāti anattātveva vinicchitā .
Iminā anattā iti nicchayāti ettha cidhātuyā vinicchayatthaṃ dasseti .
257. Samuṭṭhānakathāya
M3.457V3.418 pana karuṇāsītalabhāvena candasadisattā ‘‘ buddhacande ’’ ti vuttaṃ , kilesatimirapahānato ‘‘ buddhādicce ’’ ti vuttaṃ .
Piṭake tīṇi desayīti yasmā te desayanti , tasmā aṅgirasopi piṭakāni tīṇi desayi .
Tāni katamānīti āha ‘‘ suttantan ’’ tiādi .
Mahāguṇan ti mahānisaṃsaṃ .
Evaṃ nīyati saddhammo , vinayo yadi tiṭṭhatīti yadi vinayapariyatti anantarahitā tiṭṭhati pavattati , evaṃ sati paṭipattipaṭivedhasaddhammo nīyati pavattati .
Vinayapariyatti pana kathaṃ tiṭṭhatīti āha ‘‘ ubhatocā ’’ tiādi .
Parivārena ganthitā tiṭṭhantīti yojetabbaṃ .
Tasseva parivārassāti tasmiṃyeva parivāre .
Niyatakatan ti kataniyataṃ , niyamitanti attho .
Aññehi saddhin ti sesasikkhāpadehi saddhiṃ .
Asambhinnasamuṭṭhānānīti asaṅkarasamuṭṭhānāni .
Tasmā sikkheti yasmā vinaye sati saddhammo tiṭṭhati , vinayo ca parivārena ganthito tiṭṭhati , parivāre ca samuṭṭhānādīni dissanti , tasmā sikkheyya parivāraṃ , uggaṇheyyāti attho .
Ādimhi tāva purimanayeti ‘‘ channaṃ āpattisamuṭṭhānānaṃ katihi samuṭṭhānehi samuṭṭhātīti ekena samuṭṭhānena samuṭṭhāti , kāyato ca cittato ca samuṭṭhātī ’’ tiādinā ( pari .187) paññattivāre sakiṃ āgatanayaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
257. AnattātiV0.498M0.545 attavirahitā ‘‘ alavaṇabhojanan ’’ tiādīsu viya .
257. Pāḷiyaṃ nibbānañceva paññattīti ettha yasmā saṅkhatadhamme upādāya paññattā sammutisaccabhūtā puggalādipaññatti paramatthato avijjamānattā uppattivināsayuttavatthudhammaniyatena aniccadukkhalakkhaṇadvayena yuttāti vattuṃ ayuttā , kārakavedakādirūpena pana parikappitena attasabhāvena virahitattā ‘‘ anattā ’’ ti vattuṃ yuttā .
Tasmā ayaṃ paññattipi asaṅkhatattasāmaññatoV2.259 vatthubhūtena nibbānena saha ‘‘ anattā iti nicchayā ’’ ti vuttā .
Avijjamānāpi hi sammuti kenaci paccayena akatattā asaṅkhatā evāti .‘‘ Aniccākārādīhī ’’ ti iminā sabhāgadhammānan ti ettha aniccākārādīhi samāno bhāgo etesanti sabhāgā , teyeva dhammā sabhāgadhammāti vacanatthaṃ dasseti .
Karuṇāsītalabhāvena candasadiso .
Kilesatimirappahānato ādicco .
Yasmā te desayanti , tasmā aṅgīraso pi .
Piṭake tīṇi desayi tesaṃ aññatarattāti attho .
Vinayo yadi tiṭṭhati , evaṃ paṭipattisaddhammādi nīyati pavattatīti attho .
Ayaṃ pana kathaṃ tiṭṭhatīti ?
Āha ‘‘ ubhato cā ’’ tiādi .
Parivārena ganthitā tiṭṭhantīti attho .
Tasseva parivārassa sutte .
Karuṇāsītalattaṃ , paññāpabhāsitattañca bhagavato dassetuṃ ‘‘ buddhacande , buddhādicce ’’ ti etaṃ ubhayaṃ vuttaṃ .
Nāmamattampīti aniccādināmamattampi .
Pi saddena pageva nāmiko aniccādisabhāvoti dasseti .
Na paññāyatīti na khāyati .
Iminā na nāyatīti ettha ñādhātuyā khāyanatthaṃ dasseti .
Dukkhahānin ti ettha dukkhaṃ jahātīti dukkhahānīti dassento
V2.186 āha ‘‘ dukkhaghātanan ’’ ti .
Dukkhaṃ hanatīti dukkhaghātano , saddhammo , taṃ .
Hāyati etenāti hāni , dukkhassa hāni dukkhahāni , sabbadukkhāpanūdanakāraṇanti attho .‘‘ Khandhakā yā ca mātikā ’’ ti vattabbe sukhuccāraṇatthāya rassavasena pāṭho atthīti āha ‘‘ khandhakā ya ca mātikā ’’ ti .
Piṭake tīṇi desayīti yasmā aññepi mahāvīrā sammāsambuddhā saddhammaṃ desayanti , tasmā
M2.273 aṅgīraso piṭakāni tīṇi desayīti yojanā .
Mahāguṇan ti mahānisaṃsaṃ .
Evaṃ nīyati saddhammoti yadi vinayapariyatti aparihīnā tiṭṭhati , evaṃ sati paṭipattipaṭivedhasaddhammopi nīyati pavattīyati , na parihāyatīti attho .
Vinayapariyatti pana kathaṃ tiṭṭhatīti āha ‘‘ ubhato cā ’’ tiādi .
Parivārena ganthitā tiṭṭhatīti yojetabbaṃ .Samuṭṭhānaṃ niyatokatan ti ( saṃ . ni .1.216) ettha ‘‘ samuṭṭhānaṃ niyatakatan ’’ ti vattabbe ‘‘ parosahassan ’’ tiādīsu viya okārāgamavasena ‘‘ samuṭṭhānaniyatokatan ’’ ti vuttanti āha ‘‘ samuṭṭhānaṃ niyatakatan ’’ ti .
Etenāti ‘‘ samuṭṭhānaṃ niyatokatan ’’ ti pāṭhena .
Paccetabboti pati etabbo , paṭimukhaṃ ñātabboti attho .
Niyatasamuṭṭhānaṃ kataṃ , vuttanti adhippāyo .
Asambhinnasamuṭṭhānāni asaṅkarasamuṭṭhānāni , aññehi asadisasamuṭṭhānānīti attho .
Yasmā parivāre sati vinayo tiṭṭhati , vinaye sati saddhammo tiṭṭhati , yasmā samuṭṭhānāni ca sutte dissanti , tasmā sikkheti attho .
Tasseva parivārassāti tasmiṃ eva parivāre .
Samuṭṭhānaṃ niyato katan ti ekaccaṃ samuṭṭhānena niyataṃ kataṃ .
Tasmiṃ parivāre kiñci sikkhāpadaṃ niyatasamuṭṭhānaṃ aññehi asādhāraṇaṃ , taṃ pakāsitanti attho .
Aññehīti tīhi sikkhāpadehi aññehi sikkhāpadehi .
Tatthāti sambhedanidānavacanesu .
Sambhedavacanena paccetabbanti sambandho .
Hīti saccaṃ .
Tāni tīṇi sikkhāpadāni ṭhapetvāti sambandho .
Sambhedaṃ nidānañcaññan ti sambhedo sikkhāpadānaṃ aññamaññasamuṭṭhānena saṃkiṇṇatā , nidānañca paññattiṭṭhānaṃ , aññaṃ puggalādivatthādi ca .
Paññattidesasaṅkhātan ti paññattiṭṭhānabhūtadesasaṅkhātaṃ .
‘‘ Imāni tīṇī ’’ ti iminā ‘‘ dissantī ’’ ti kiriyāya kattāraṃ dasseti .
‘‘ Paññāyantī ’’ ti iminā disadhātuyā khāyanatthaṃ dasseti .
‘‘ Dhammakāmo supesalo ’’ ti parivāre gāravajananatthaṃ vuttaṃ .
Tatthāti ‘‘ dissantī ’’ ti tattha .
‘‘ Ekena samuṭṭhānena samuṭṭhātīti paṭhamapārājikaṃ ekena samuṭṭhānena samuṭṭhātī ’’ ti vuttaṃ .
Pāḷiya ñhi niddiṭṭhasamuṭṭhānañca dissati .
‘‘ Tasseva parivārassa , samuṭṭhānaṃ niyato katan ’’ ti vuttaṃ purimanayeti attho .
Sutte dissanti uparīti heṭṭhā vutte , upari vakkhamāne ca parivārasutte eva dissanti .
Yasmā ca evaṃ , tasmā sakalasāsanādhārassa vinayassa ṭhitihetubhūtaṃ parivāraṃ sikkheti , evamettha yojanā daṭṭhabbā .
Tatthāti samuṭṭhānaniyamasambhedanidānasaṅkhātesu
M0.553 tīsu , niddhāraṇe bhummaṃ .
Sambhinnasamuṭṭhānānīti aññehi sādhāraṇasamuṭṭhānāni .
Ādimhi tāva purimanayeti sabbapaṭhame paññattivāre āgatanayaṃ sandhāya vadati , tattha pana paññattivāre ‘‘ paṭhamaṃ pārājikaṃ kattha paññattanti , vesāliyaṃ paññattan ’’ tiādinā ( pari .1) nidānampi dissati eva .Itaraṃ panāti samuṭṭhānaniyamasambhedehi aññaṃ pana .
Āḷavīti āḷaviyaṃ .
Sakkesu bhaggesu cāti ettha janapadanāmattā bahuvacanavasena vuttaṃ .
Paratoti āgatabhāvaṃ pana sandhāya parato āgate sutte dissatīti veditabbanti vuttaṃ .
Dvīsu vibhaṅgesu paññattaṃ yaṃ sikkhāpadaṃ uddisantīti yojanā .
‘‘ Vibhaṅgesū ’’ ti iminā vibhaṅgeti ettha sukāralopoti dasseti .
Tassāti sikkhāpadassa .
Yathāñāyan ti yuttiyā anurūpaṃ .
Tan ti samuṭṭhānaṃ .
Me suṇāthāti mama santikā suṇātha .
Itīti ayamattho .
Yathāñāyan ti yathābhūtaṃ .
‘‘ Sañcarittābhāsanañcā ’’ ti pāṭho .
‘‘ Sañcarittānubhāsanañcā ’’ tipi atthi .
Tassāti ubhatovibhaṅgapariyāpannassa sikkhāpadassa .
Nayavajjehi vinayavajjehīti attho .
Kathinan ti paṭhamakathinasamuṭṭhānaṃ .
Ananuññātāya saddhin ti ananuññātasamuṭṭhānena saddhiṃ .
Sadisā idha dissareti ettha idha saddo atthapakaraṇavasena ubhatovibhaṅgavisayoti āha ‘‘ idha ubhatovibhaṅge ’’ ti .
‘‘ Sadisānī ’’ ti iminā sadisāti ettha nikārassākārādeso dassito .
‘‘ Dissantī ’’ ti iminā dissareti ettha antisaddassa rekāro ( niruttidīpaniyaṃ 570 sute ) dassito .
Samuṭṭhānasīso
Paṭhamapārājikasamuṭṭhānavaṇṇanā
Paṭhamapārājikasamuṭṭhānavaṇṇanā
258. Kimatthaṃ
V2.187 ‘‘ methunaṃ sukkasaṃsaggo ’’ tiādivacanaṃ vuttanti āha ‘‘ idānī ’’ tiādi .
Tattha tatthāti ‘‘ methunaṃ sukkasaṃsaggo ’’ tiādivacane .
Samuṭṭhānasīsan ti samuṭṭhānānaṃ , samuṭṭhānesu vā sīsaṃ .
Sesānīti paṭhamapārājikato sesāni pañcasattati sikkhāpadāni .
Tenāti paṭhamapārājikena .‘‘ Sukkasaṃsaggo ’’ tiādivacanaṃ saṃvaṇṇento āha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Tattha tatthāti ‘‘ sukkasaṃsaggo ’’ tiādivacane .
258. Aniyatā paṭhamikāti āpattiṃ apekkhitvāva itthiliṅgaṃ kataṃ , paṭhamāniyataṃ sikkhāpadanti attho .
Khuddakavaṇṇanāvasāneti khuddakaṭṭhakathāya avasāne .
258. Nānubandhe pavattinin ti ‘‘ yā pana bhikkhunī vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ dve vassāni nānubandheyyā ’’ ti ( pāci .1111) vuttasikkhāpadaṃ .
258. Nānubandhe pavattinin ti ‘‘ yā pana bhikkhunī vutthāpitaṃ pavattiniṃ dve vassāni nānubandheyyā ’’ ti vuttasikkhāpadañca .
Ayaṃ pāṭho ekaccesu potthakesu na dissati .
Pāḷiyaṃ nānubandhe pavattinin ti vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ ananubandhanasikkhāpadaṃ .
Liṅgavipariyāyoti liṅgavipallāso .
Kāyamānasikā katāti ettha kāyamānasesu pavattā kāyamānasikāti vutte samuṭṭhānāti āha ‘‘ kāyacittasamuṭṭhānā katā ’’ ti .
Dutiyapārājikasamuṭṭhānavaṇṇanā
Chasattati paṭhamapārājikasamuṭṭhānā .
Dutiyapārājikasamuṭṭhānavaṇṇanā
259. Idaṃ
M0.554 samuṭṭhānaṃ ekaṃ samuṭṭhānasīsanti sambandho .
‘‘ Adinnādānan ’’ ti iminā adinnan ti ettha samudāyanāme ekadesavohāroti dasseti .
Sesānīti dutiyapārājikato sesāni ekūnasattati sikkhāpadāni .
Tenāti dutiyapārājikena .Tatthāti ‘‘ viggahuttarī ’’ tiādivacane .
Viggahuttarītiādipadānaṃ byañjane ādaramakatvā atthameva dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ manussaviggahauttarimanussadhammasikkhāpadānī ’’ ti .
Aniyatā dutiyikāti āpattiṃ apekkhitvā pāḷiyaṃ itthiliṅgavasena vuttaṃ , aṭṭhakathāyaṃ pana sikkhāpadaṃ apekkhitvā napuṃsakaliṅgavasena dutiyanti vuttaṃ .
259.‘‘ Kukkuccaṃ cīvaraṃ datvāti kukkuccuppādanañca dhammikānaṃ kammānaṃ chandaṃ datvā khīyanañca cīvaraṃ datvā khīyanañcā ’’ ti pāṭho .
‘‘ Datvā ’’ ti uppaṭipāṭiyā vuttaṃ , tasmā ‘‘ kukkuccaṃ dhammikaṃ datvāti pāṭho sundaro ’’ ti vadanti , vicāretvā gahetabbaṃ .
Samuṭṭhānā tikā katāti ettha ‘‘ tikasamuṭṭhānā ’’ ti vattabbe padavipariyāyavasena kakārassa dīghavasena samuṭṭhānā tikāti vuttanti dassento āha ‘‘ tikasamuṭṭhānā katā ’’ ti .
Sañcarittasamuṭṭhānavaṇṇanā
260.‘‘ Sañcarī ’’ ti
V2.188 idaṃ tāva sañcarittaṃ nāma ekasamuṭṭhānasīsaṃ , sesāni tena sadisāni .Vibhaṅge āgatena ‘‘ riñcantī ’’ ti ( pārā .576) padena eḷakalomadhovāpanasikkhāpadaṃ upalakkhitvā vuttanti āha ‘‘ vibhaṅge riñcanti uddesanti āgatan ’’ ti .
260. Eḷakalomasikkhāpadavatthusmiṃ
V2.260 ‘‘ bhikkhuniyo eḷakalomāni dhovantiyo rajantiyo vijaṭentiyo riñcanti uddesaṃ paripucchan ’’ ti ( pārā .576) āgatattā imaṃ riñcanti-padaṃ gahetvā sikkhāpadaṃ upalakkhitanti dassento ‘‘ vibhaṅge ‘ riñcanti uddesan ’ ti āgataṃ eḷakalomadhovāpanasikkhāpadan ’’ ti āha .Vassikasāṭikasikkhāpadan ti
M2.274 asamaye vassikasāṭikapariyesanasikkhāpadaṃ ( pārā .626 ādayo ).‘‘ Yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāya ’’ iti ( pāci .135-136) ca ‘‘ aññātikāya bhikkhuniyā cīvaraṃ dadeyya ’’ iti ( pāci .169) ca ‘‘ cīvaraṃ sibbeyya ’’ iti ( pāci .176-177) ca vuttasikkhāpadattayanti yojanā .
Ratanasikkhāpadan ti ratanaṃ vā ratanasammataṃ vā paṭisāmanasikkhāpadaṃ ( pāci .502 ādayo ).
‘‘ Samaṇacīvarena cā ’’ ti evaṃ vacanaṃ vuttanti sambandho .
‘‘ Samaṇacīvaraṃ dadeyyā ’’ ti idaṃ ( pāci .917) vacanaṃ sandhāyāti sambandho .
Samanubhāsanāsamuṭṭhānavaṇṇanā
261. Bhedan ti
M0.555 idaṃ samanubhāsanaṃ nāma ekaṃ samuṭṭhānasīsaṃ , sesāni tena sadisāni .Kathinasamuṭṭhānavaṇṇanā
262. Ubbhatan ti idaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ nāma ekaṃ samuṭṭhānasīsaṃ , sesāni tena sadisāni .
Āvasathena saddhin ti āvasathasaddena saddhiṃ .
Eḷakalomasamuṭṭhānavaṇṇanā
263.‘‘ Eḷakalomā ’’ ti idaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ nāma ekaṃ samuṭṭhānasīsaṃ .
Itoti yathāvuttato .
Pāḷin ti mātikāpāḷiṃ .
Virajjhitvāti pubbāparato virādhetvā .
Yathāti yenākārena
V2.189 .
Pana saddo anuggahattho .
Kiñcāpi likhanti , pana tathāpīti yojanā .Evan ti tathākārena .
Atthānukkamoti atthassa anukkamo .
‘‘ Abhikkhukāvā sena cā ’’ ti etaṃ vacanaṃ vuttanti sambandho .
‘‘ Abhikkhuke āvāse vassaṃ vaseyyā ’’ ti ( pāci .1047) idaṃ vacanaṃ sandhāyāti sambandho .
‘‘ Bhikkhunī ’’ tiādinā vuttānīti sambandho .
Ādisaddena ‘‘ sikkhamānā ca sāmaṇerī gihiniyā ’’ ti pāṭhaṃ saṅgaṇhāti .
Padasodhammasamuṭṭhānavaṇṇanā
264. Padan ti idaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ nāma ekaṃ samuṭṭhānasīsaṃ , sesāni tena sadisāni .
‘‘ Tathā atthaṅgatena cā ’’ ti etaṃ vacanaṃ vuttanti sambandho .
‘‘ Atthaṅgate sūriye ovadeyyā ’’ ti ( pāci .154-155) idaṃ vacanaṃ sandhāyāti sambandho .
Anokāso ca … pe … sandhāya vuttanti ( pāci .1219-1221) etthāpi eseva nayo .
Addhānasamuṭṭhānavaṇṇanā
265. Addhānan ti
M0.556 idaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ nāma ekaṃ samuṭṭhānasīsaṃ , sesāni tena sadisāni .
265. Pāḷiyaṃ buddhañāṇenāti paṭividdhasabbaññutaññāṇena .Theyyasatthasamuṭṭhānavaṇṇanā
266. Theyyasatthan ti idaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ nāma ekaṃ samuṭṭhānasīsaṃ , sesāni tena sadisāni .
‘‘ Byūhena sattamā ’’ ti idaṃ vacanaṃ vuttanti yojanā .
Tadanantaramevāti tassa sikkhāpadassa anantarameva ,‘‘ āgata ’’ iti sambandho .
Dhammadesanāsamuṭṭhānavaṇṇanā
267. Dhammadesanāsamuṭṭhāne samuṭṭhānasīsaṃ natthi , sabbāni ekadasa sikkhāpadāni sampiṇḍetvā dhammadesanāsamuṭṭhānānīti vuttāni .
267.‘‘ Na desenti tathāgatā ’’ ti etena chattapāṇissa dhammadesanāpaṭikkhepaṃ dasseti .
Evan tiādi nigamanaṃ .
Tesan ti tesaṃ sikkhāpadānaṃ
V2.190 .
Sambhinnasamuṭṭhānan ti saṃsaggasamuṭṭhānaṃ .
Tividhan ti bhūtārocanacorivuṭṭhāpanaananuññātasamuṭṭhānavasena tippakāraṃ .
Tan ti niyatasamuṭṭhānaṃ , hotīti sambandho .
Puna tan ti niyatasamuṭṭhānaṃ , dassetunti sambandho .
Puna tan ti vacanaṃ .Nettidhammānulomikan ti ettha kāyavācaṃ neti vinetīti netti , kāyavācaṃ neti vineti ettha , etāyāti vā netti .
Dhammoti pāḷi .
Sā hi yasmā atthaṃ dhāreti , tasmā dhammoti vuccati .
Nettiyeva dhammo nettidhammo , tassa anulomikaṃ nettidhammānulomikaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ vinayapāḷidhammassa anuloman ’’ ti .
Iti samuṭṭhānasīsavaṇṇanāya yojanā samattā .