Tikavāravaṇṇanā
Tikavāravaṇṇanā
Tikavāravaṇṇanā
323. Tikesu bhagavati tiṭṭhante yaṃ āpattiṃ āpajjati , sā āpatti atthīti yojanā .
323. Vo tumhehi na samudācaritabbaṃ .
323. Tikesu
M2.287 lohituppādāpattin ti pārājikāpattiṃ .Sabbatthāti sabbesu padesu .
Vitthāraṃ dassento āha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Tattha tatthāti tikesu , vitthāro evaṃ veditabboti yojanā .
Lohituppādāpattīti anulomapārājikāpatti .
Āvusovādenāti ‘‘ āvuso ’’ ti ālapanena .
‘‘ Āvusovādenā ’’ ti ‘‘ āvuso ’’ ti vohārena .
Voti tumhehi .
Kāleti purebhattakāle .
Āpattin ti dukkaṭāpattiṃ .
Vikāleti pacchābhattakāle .
Avasesaṃ āpattinti sambandho .
Sesā rattiñceva divā cāti ettha aruṇuggamane āpajjitabbā paṭhamakathinādī ( pārā .459) sabbā āpattiyopi rattindivānaṃ vemajjheyeva āpajjitabbattā tatiyakoṭṭhāsaññeva paviṭṭhāti daṭṭhabbā .
Atha vā uddhaste aruṇe āpajjitabbattā divā āpajjitabbesu eva paviṭṭhāti daṭṭhabbā , atthaṅgate sūriye bhikkhuniyo ovādanāpattiyo , pana rattandhakāre purisena saddhiṃ santiṭṭhanāpatti ca rattiyaññeva āpajjitabbā .
Purebhattaṃ kulāni upasaṅkamanaanatirittabhojanādīni divā eva āpajjitabbāni .
Keci pana ‘‘ bhojanapaṭisaṃyuttāni sekhiyāni , gaṇabhojanādīni ca divā eva āpajjitabbānī ’’ ti vadanti .
Tasmā īdisā āpattiyo muñcitvā sesāva tatiyakoṭṭhāsaṃ bhajantīti veditabbaṃ .
Na ūnadasavassoti dasavassassa bālasseva paññattasikkhāpadattā vuttaṃ .
Saddhivihārikaantevāsikesu
V2.272 asammāvattanāpattiṃ , alajjīnaṃ nissayadānādimpi dasavassova āpajjati , vuṭṭhāpiniṃ dve vassāni ananubandhādimpi ūnadasavassā āpajjanti .Dasavassomhīti ahaṃ dasavasso amhi .
Navoti pañcavassaaparipuṇṇo .
Majjhimoti pañcavassato paṭṭhāya yāva dasavassaaparipuṇṇo .
Kusalacitto āpajjatīti kusalacitto hutvā āpajjati .
Abyākatacittoti supantassa bhavaṅgacittaṃ sandhāya vuttaṃ .
Yan ti āpattiṃ .
Sabban ti āpattiṃ , āpajjatīti sambandho .
Dukkhavedanāsamaṅgī hutvā āpajjatīti yojanā .
Yan ti āpattiṃ .
Abyākatacittoti supantassa bhavaṅgacittaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tayo paṭikkhepāti ettha paṭikkhepassa sāmikaṃ dassento āha ‘‘ buddhassa bhagavato ’’ ti .
Kilesasallekhanakapaṭipattiyāti
V2.202 kilesaṃ sallikhati tanuṃ karotīti kilesasallekhanakā , sāyeva paṭipatti kilesasallekhanakapaṭipatti , tāya .Parisaṃ upaṭṭhāpento bāloti sambandho .
Parisaṃ upaṭṭhāpento paṇḍito cāti sambandho .
Avasesaṃ āpattinti yojanā .
Kāḷeti kāḷapakkhe .
Appavārentoti anādariyena appavārento kenaci paccayena appavāretvā kāḷapakkhacātuddase saṅghe pavārente tattha anādariyena appavārento tameva āpattiṃ kāḷepi āpajjatīti juṇhe evāti niyamo na dissati , pacchimavassaṃvuttho pana pacchimakattikapuṇṇamiyameva pavāretuṃ labbhatīti tattha appavāraṇāpaccayā āpattiṃ āpajjamāno eva juṇhe āpajjatīti niyametabboti daṭṭhabbaṃ .
Juṇheti juṇhapakkhe .
Juṇhe kappatīti etthāpi eseva nayo .
Kattikapuṇṇamāsiyāti
M0.571 pacchimakattikapuṇṇamāsiyā .
Vikappetvā ṭhapitaṃ vassikasāṭikaṃ pacchime pāṭipadadivase nivāsento dukkaṭaṃ āpajjatīti attho .
‘‘ Apaccuddharitvā hemante āpajjatī ’’ ti iminā ‘‘ vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātun ’’ ti niyamavacaneneva apaccuddharantassa dukkaṭanti dasseti .Kurundiyaṃ vuttanti sambandho .
Suvuttakāraṇaṃ dassento āha ‘‘ cātumāsan ’’ tiādi .
Apaccuddharitvāti paccuddharaṇaṃ akatvāti attho .
‘‘ Vikappetun ’’ ti vacanato avikappanapaccayā āpatti hemante āpajjati , vikappanā pana kattikapuṇṇamadivase kātabbāti dassanatthaṃ vuttanti ñātabbaṃ .
Hīti yasmā , pariyesanto ca nivāsento ca bhikkhūti yojanā .
Ayaṃ nayo avikappanaṃ sandhāya , purimo vikappitaparibhogapaccayāpattiṃ sandhāya .
Vassānupagamanaakaraṇīyena pakkamādayopi vasse eva āpajjati .
Vatthikammādimpi gilāno eva .
Pātimokkhuddese santiyā āpattiyā anāvikaraṇāpattisamanubhāsanaūnavīsativassūpasampādanādisabbaadhammakammāpattiyopi saṅghe eva .
Adhammena gaṇuposathādīsupi gaṇādimajjhe eva .
Alajjissa santike nissayaggahaṇādipi puggalassa santike eva āpajjati .
Vatthun ti methunadhammādivatthuṃ .
Paṭicchādeti etāyāti paṭicchādīti karaṇatthopi yujjati .
Vitthāraṃ dassento āha ‘‘ dvāraṃ pidahitvā ’’ tiādi .
Etadevāti parikammameva .
Adhotapādehi akkamanādīnipi anto eva āpajjati
M2.288 .Ubhayatthāti ubhayesu jantāgharapaṭicchādiudakapaṭicchādīsu .
Sabban ti akhilaṃ parikammādiṃ .
Vatthapaṭicchādi sabbakappiyatāyāti vatthapaṭicchādi sabbattha kappiyattāti attho .
Keci imamatthaṃ asallakkhetvā ‘‘ vatthapaṭicchādi sabbakappiyatā tāya paṭicchannenā ’’ ti likhanti .
‘‘ Vatthameva paṭicchādi vatthapaṭicchādī ’’ ti viggahattā ‘‘ tāyā ’’ ti na yujjati .
‘‘ Tenā ’’ ti bhavitabbattāti idaṃ sabbaṃ aññatarasmiṃ gaṇṭhipade likhitaṃ , vicāretvā gahetabbaṃ .
Niyyantīti nilīyitvā yanti .
Iminā vahantīti ettha vahadhātu gatyatthoti dasseti .
Abbhamahikādhūmarajarāhuvimuttan ti abbhena ca mahikāya ca dhūmena ca rajena ca rāhunā ca vimuttaṃ .
Tesūti abbhādīsu .
Tathāti yathā candamaṇḍalaṃ virocati , tathā sūriyamaṇḍalaṃ .
Karaṇīyena hutvāti sambandho .
Kappentoti karonto .
Āgantuko āpajjatīti sambandho .
Bhikkhuniyā anāpucchā ārāmappavesanādi ca antosīmāyameva .
Nissayapaṭipannassa anāpucchādisāpakkamanādi ca bahisīmāyameva .
Anajjhiṭṭhoti anajjhesito hutvāti sambandho .
Tiṇavatthārakasamathe kāyena vuṭṭhāti kāyasāmaggiyā dānattā .
323. Tikesu
M3.472V3.432 vacīsampayuttaṃ kāyakiriyaṃ katvāti kāyena nipaccakāraṃ katvā .Vacīsampayuttaṃ kāyakiriyaṃ katvāti kāyena nipaccakāraṃ katvāti attho .
Āgāḷhāya ceteyyāti āgāḷhasaddo daḷhapariyāyoti āha ‘‘ daḷhabhāvāyā ’’ ti .
Ā bhuso gāhiyate āgāḷho , gāḷho bāḷho daḷhoti atthato ekaṃ .
Ceteyyāti pakappeyya .
Na pūrayatoti na pūrayantassa .
Alajjī ca hoti bālo ca apakatatto cāti ettha bālamattaapakatattamattena kammaṃ na kātabbaṃ , āpattivaseneva pana kātabbanti dassento āha ‘‘ bālo ’’ tiādi .
Tattha bālo na jānātīti sambandho .
Ayan ti bālo .
Ettāvatāti ettakena ajānanamattena .
Apakatattoti vinaye apakataññū .
Tenāha ‘‘ āpattānāpattiṃ na jānātī ’’ ti ( pari .325).
Bālabhāvamūlakaṃ āpattinti sambandho .
Dve āpattikkhandheti pārājikasaṅghādisesavasena
V2.203 dve āpattirāsayo .Tesan ti tiṇṇaṃ puggalānaṃ , kātabbanti sambandho .
‘‘ Diṭṭhiñca anissajjantānaṃyeva kammaṃ kātabban ’’ ti idaṃ bhikkhūhi ovadiyamānassa diṭṭhiyā anissajjanapaccayā dukkaṭaṃ , pācittiyampi vā avassameva sambhavatīti vuttaṃ .
Kāyiko davo nāmāti kāyiko parihāso nāma .
Mukhālambarakaraṇādibhedoti mukhena ālambaranāmakatūriyakiccassa karaṇādibhedo
M0.572 .
Mukhālambarakaraṇādibhedoti mukhabherivādanādippabhedo .
MukhālambarakaraṇādibhedotiV2.273 mukhabherīvādanādippabhedo .Dvīhipi dvārehīti kāyavacīvasena dvīhipi dvārehi .
Kāyadvāre paññattasikkhāpadavītikkamoti kāyadvāre paññattassa kāyasaṃsaggādisikkhāpadassa vītikkamo .
Yassa sikkhāpadassa vītikkame kāyasamuṭṭhānā āpattiyo , taṃ kāyadvāre paññattasikkhāpadaṃ .
Vacīdvāre paññattasikkhāpadavītikkamoti vacīdvāre paññattassa duṭṭhullavācādisikkhāpadassa vītikkamo .
Kāyikena upaghātikenāti ettha upaghātikaṃ nāma asikkhananti āha ‘‘ asikkhanenā ’’ ti .
Kasmā asikkhanaṃ upaghātaṃ nāmāti āha ‘‘ yo hī ’’ tiādi .
Tattha yoti puggalo .
Tan ti kāyadvāre paññattasikkhāpadaṃ .
Nan ti evameva .
Hi yasmā upaghātetīti sambandho .
Upaghātetīti vināseti .
Upaghāteti vināseti .
Upaghātetīti vināseti .
Vejjakammena samannāgatoti sambandho .
Sāsanauggahaṇaārocanādinā vācasikena micchājīvenāti yojanā .
‘‘ Mā bhaṇḍanaṃ karī ’’ ti iminā ‘‘ mā ’’ ti paṭisedhassa ‘‘ karī ’’ ti pāṭhasesena sambandhitabbabhāvaṃ dasseti .
Na voharitabban ti ettha vipubbaavapubba-haradhātu kathanatthoti āha ‘‘ na kiñci vattabban ’’ ti .
Hīti saccaṃ .
Vadatoti vadantassa .
Bījanaggāhādiketi ādisaddena dhammajjhesanādiṃ saṅgaṇhāti .
Bījaniggāhādiketi cittaṃ bījaniṃ gāhetvā anumodanādikaraṇeti attho .
Okāsakammaṃ kārentassāti ettha ‘‘ okāsan ’’ ti ca ‘‘ okāsakamman ’’ ti ca sadisanti āha ‘‘ okāsaṃ kārentassā ’’ ti .
Na ādātabban ti na gaṇhitabbaṃ .
Tamevatthaṃ dassento āha ‘‘ yattha gahetvā ’’ tiādi .
Na ādātabban ti ‘‘ imasmā vihārā parampi mā nikkhama , vinayadharānaṃ vā santikaṃ āgaccha vinicchayaṃ dātun ’’ ti vutte tassa vacanaṃ na gahetabbanti attho .
Yan ti vinayaṃ .
Soti bhikkhu .
Soti vinayo .
Tassāti bhikkhussa .
Idan ti kammaṃ .
Aññaṃ pucchāti mayā aññaṃ bhikkhuṃ pucchāhīti yojanā .
Itīti evaṃ .
Soti tīhaṅgehi samannāgato bhikkhu .
Assāti tīhaṅgehi samannāgatassa .
Na sākacchitabboti na saha kathetabbo .
‘‘ Laddhin ’’ ti iminā idamappahāyāti ettha idaṃsaddassa visayaṃ dasseti .
‘‘ Avijahitvā ’’ ti iminā hādhātu tvāpaccayoti dasseti .
Suddhaṃ brahmacārin ti ettha sabbathā kilesasuddho khīṇāsavova gahetabboti āha ‘‘ khīṇāsavaṃ bhikkhun ’’ ti .
‘‘ Pātabyabhāvan ’’ ti iminā pātabyatan ti ettha tāpaccayo bhāvatthe hotīti dasseti .
‘‘ Paṭisevanan ’’ ti iminā pātabyasaddo yathākāmaparibhuñjanatthoti dasseti
M0.573 .Gativisodhanan ti duggatito sugatiyā visujjhanaṃ
V2.204 .‘‘ Akusalāni ceva mūlāni cā ’’ ti iminā akusalasaddassa ca mūlasaddassa ca tulyādhikaraṇabhāvaṃ dasseti .
Tasmā akusalasaṅkhātāni mūlāni akusalamūlānīti tulyādhikaraṇasamāso kātabbo .
Akusalāni ceva mūlāni cāti akosallasambhūtaṭṭhena ekantākusalabhāvato akusalāni , attanā sampayuttadhammānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanato mūlāni , na akusalabhāvasādhanato .
Na hi mūlato akusalānaṃ akusalabhāvo , kusalādīnaṃ vā kusalādibhāvo .
Tathā ca sati momūhacittadvayamohassa akusalabhāvo na siyā .
Duccaritānīti ettha dusaddassa duṭṭhuvirūpatthabhāvaṃ dassento āha ‘‘ duṭṭhu caritāni , virūpāni vā caritānī ’’ ti .
Virūpānīti vikārasabhāvāni .
Duṭṭhu caritānīti paccayato sampayuttadhammato pavattiākārato ca na suṭṭhu asammāpavattitāni .
Virūpānīti bībhacchāni sampati āyatiñca aniṭṭharūpattā .
Suṭṭhu caritānītiādīsu vuttavipariyāyena attho veditabbo .
‘‘ Karaṇabhūtenā ’’ ti iminā ‘‘ kattubhūtenā ’’ ti atthaṃ paṭikkhipati .
Tattha tatthāti tasmiṃ tasmiṃ khandhake .
Dvepi cete tikā paṇṇattiyā vā kammapathehi vā kathetabbā .
Paṇṇattiyā tāva kāyadvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo kāyaduccaritaṃ , avītikkamo kāyasucaritaṃ .
Vacīdvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo vacīduccaritaṃ , avītikkamo vacīsucaritaṃ .
Ubhayattha paññattasikkhāpadassa vītikkamo manoduccaritaṃ manodvāre paññattasikkhāpadassa abhāvato .
Tayidaṃ dvāradvaye akiriyasamuṭṭhānāya āpattiyā vasena veditabbaṃ .
Yathāvuttāya āpattiyā avītikkamova manosucaritaṃ .
Ayaṃ paṇṇattikathā .
Pāṇātipātādayo pana tisso cetanā kāyadvāre vacīdvārepi uppannā kāyaduccaritaṃ dvārantare uppannassapi kammassa sanāmāpariccāgato yebhuyyavuttiyā tabbahulavuttiyā ca .
Tenāhu aṭṭhakathācariyā –
‘‘ Dvāre caranti kammāni , na dvārā dvāracārino ;
Tasmā dvārehi kammāni , aññamaññaṃ vavatthitā ’’ ti .( dha . sa . aṭṭha . kāmāvacarakusala dvārakathā , kāyakammadvāra );
Tathā
M3.473V3.433 catasso musāvādādicetanā kāyadvārepi vacīdvārepi uppannā vacīduccaritaṃ , abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti tayo manokammabhūtāya cetanāya sampayuttadhammā manoduccaritaṃ , kāyavacīkammabhūtāya pana cetanāya sampayuttā abhijjhādayo taṃtaṃpakkhikā vā honti abbohārikā vā .
Pāṇātipātādīhi viramantassa uppannā tisso cetanāpi viratiyopi kāyasucaritaṃ kāyikassa vītikkamassa akaraṇavasena pavattanato .
Kāyena pana sikkhāpadānaṃ samādiyamāne sīlassa kāyasucaritabhāve vattabbameva natthi .
Musāvādādīhi viramantassa catasso cetanāpi viratiyopi vacīsucaritaṃ vācasikassa vītikkamassa akaraṇavasena pavattanato .
Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manosucaritanti ayaṃ kammapathakathā .Iti tikavāravaṇṇanāya yojanā samattā .
Tikavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Tikavāravaṇṇanā niṭṭhitā .