Paṭhamagāthāsaṅgaṇikaṃ
Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā
Paṭhamagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanā
Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā
Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā
335. Ekaṃsan ti
V2.217 ettha bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘ ekasmiṃ aṃse ’’ ti .
335. AḍḍhuḍḍhasatānītiM3.485V3.443 tīṇi satāni paññāsañca sikkhāpadāni .
335. VacanasampaṭicchanattheM0.566 vā nipātoti attho .Viggahan ti manussaviggahaṃ .
Dasanakhasamodhānasamujjalan ti dasannaṃ nakhānaṃ samūhena suṭṭhu ujjalaṃ .
Ettha ‘‘ samujjalan ’’ ti iminā añjalin ti padassa ādarena , abhimukhaṃ vā jalati dibbatīti añjalīti atthaṃ dasseti .
Atirekan ti dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ .
Āsīsamānarūpovāti ettha āsīsamānarūpo evāti atthaṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ paccāsīsamānarūpo viyā ’’ ti .
Ettha ‘‘ viyā ’’ ti iminā ‘‘ āsīsamāno ivā ’’ ti padavibhāgaṃ katvā iva saddo upamatthajotakoti dasseti .
Kāḷakan ti ‘‘ suddhakāḷakānan ’’ ti vuttakāḷakaṃ .
Kissāti ettha karaṇatthe chaṭṭhīvibhatti hotīti āha ‘‘ kena kāraṇenā ’’ ti .
Idhāti mama nisinnaṭṭhānaṃ .
‘‘ Āgato ’’ ti iminā idhamāgatoti ettha makāro padasandhikaramattoti dasseti .
Bhūtan ti bhūtārocanaṃ .
Paramparabhattan ti paramparabhojanaṃ .
Bhikkhunīsu ca akkosoti ‘‘ yā pana bhikkhunī bhikkhuṃ akkoseyya vā paribhāseyya vā ’’ ti ( pāci .1029) vuttasikkhāpadaṃ .
Antaravāsakan ti aññātikāya bhikkhuniyā cīvarapaṭiggaṇhanaṃ .
Assāti upālissa vissajjesīti sambandho .
Rūpiyan ti rūpiyasaṃvohāraṃ .
Suttan ti ‘‘ sāmaṃ suttaṃ viññāpetvā tantavāyehī ’’ ti ( pārā .637) vuttasikkhāpadaṃ .
Ujjhāpanaketi ujjhāpanake khiyyanake pācittiyaṃ .
Sabbatthāti sabbesu pañhesu .
Itīti evaṃ .
Pācitapiṇḍan ti bhikkhunīparipācitaṃ .
Cīvaraṃ datvāti ‘‘ samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā ’’ ti ( pāci .485) vuttasikkhāpadaṃ .
Vosāsantīti ‘‘ bhikkhū paneva kulesu nimantitā bhuñjanti , tatra cesā bhikkhunī ’’ ti ( pāci .558) vuttapāṭidesanīyaṃ .
Giraggan ti ‘‘ yā pana bhikkhunī naccaṃ vā gītaṃ vā ’’ ti ( pāci .834) vuttasikkhāpadaṃ .
Cariyāti ‘‘ antovassaṃ cārikaṃ careyyā ’’ ti ( pāci .970) ca ,‘‘ vassaṃvutthā cārikaṃ na pakkameyyā ’’ ti ( pāci .974) ca vuttasikkhāpadadvayaṃ .
Tatthāti vissajjane .
Bhaddako te ummaṅgoti ettha ummaṅga saddo pañhavācakoti āha ‘‘ bhaddakā te pañhā ’’ ti .
Tattha teti tava .
Kasmā
M0.589 pañhā ‘‘ ummaṅgo ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ pañcā hī ’’ tiādi .
Hi yasmā ummaṅgoti vuccati , tasmā pañhā ummaṅgo nāmāti yojanā .
‘‘ Ummujjitvā ṭhitattā ’’ ti iminā ummujjatīti ummaṅgoti vacanatthaṃ dasseti .
Mujadhātu ukārassa akāro , avijjandhakārasaṅkhātā udakato ummujjatīti attho .
Chandadānenāti pārivāsikena chandadānena .
Aḍḍhuḍḍhasatānīti tīṇi satāni , paññāsāni ca .
Viggahan ti manussaviggahaṃ .
Atirekaṃ vāti dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ .
Kāḷakan ti ‘‘ suddhakāḷakānan ’’ ti ( pārā .552-554) vuttakāḷakaṃ .
Bhūtan ti bhūtārocanaṃ .
Paramparabhattan ti paramparabhojanaṃ .
Bhikkhunīsu ca akkosoti yā pana bhikkhunī bhikkhuṃ akkoseyya vā paribhāseyya vā ( pāci .1029).
Antaravāsakan ti aññātikāya bhikkhuniyā cīvarapaṭiggahaṇaṃ .
Rūpiyan ti rūpiyasabbohāraṃ .
Suttan ti sāmaṃ suttaṃ viññāpetvā tantavāyehi .
Ujjhāpanaketi ujjhāpanake khīyanake .
Pācitapiṇḍan ti bhikkhunīpaapācitapiṇḍapātaṃ .
Cārittan ti nimantito sabhatto samāno santaṃ .
Cīvaraṃ datvāti samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā .
Vosāsantīti bhikkhū paneva kulesu nimantitā bhuñjanti ( pāci .558), tattha cesā .
Giraggacariyāti ‘‘ yā pana bhikkhunī naccaṃ vā gītaṃ vā ’’ ti ( pāci .834) ca ,‘‘ antovassaṃ cārikaṃ careyyā ’’ ti ( pāci .970) ca vuttadvayaṃ .
Chandadānenāti pārivāsikachandadānena sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya ( pāci .1167).
Pārājikāni cattāri , bhikkhunīnaṃ saññācikakuṭiñca kosiyamissasanthatañca seyyā ca anupasampannena saha pathavīkhaṇanaṃ .
Gaccha devateti bhūtagāmapātabyatā sappāṇakaudakasiñcananti attho .
Mahāvihāroti mahallakavihāro .
Aññan ti aññavādakaṃ .
Dvāran ti yāvadvārakosā .
‘‘ Anādariyapācittīti ca sahadhammikaṃ vuccamāno ’’ ti pāṭho .
Payopānan ti surusurukārakaṃ .
Eḷakalomāni patto cāti eḷakalomadhovāpanañca ūnapañcabandhanapatto ca .
Ovādo ceva bhesajjan ti bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā ovādo taduttaribhesajjaviññāpanañca .
Sūci araññakoti ‘‘ aṭṭhimayaṃ vā dantamayaṃ vā visāṇamayaṃ vā sūcigharan ’’ ti ( pāci .517) ca ‘‘ yāni kho pana tāni āraññakāniV0.518 senāsanāni sāsaṅka … pe … paṭidesetabban ’’ ti ( pāci .570) ca .
Ovādoti yā pana bhikkhunī ovādāya vā saṃvāsāya vā na gaccheyya ( pāci .1055).
Pārājikāni cattārītiādi dvīsu nagaresu paññattasampiṇḍanaṃ .
335. AḍḍhuḍḍhasatānītiV2.277M2.292 paññāsādhikāni tīṇi satāni .
Viggahapadena manussaviggahaṃ vuttaṃ .
Atirekan ti paṭhamakathinaṃ .
Kāḷakan ti suddhakāḷakaṃ .
Bhūtan ti bhūtārocanaṃ .
Bhikkhunīsu ca akkosoti ‘‘ yā pana bhikkhunī bhikkhuṃ akkoseyyā ’’ ti ( pāci .1029) vuttaṃ sikkhāpadaṃ .
Dvepi ca bhedāti dve saṅghabhedasikkhāpadāni .
Antaravāsaka nāmena aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarapaṭiggahaṇaṃ vuttaṃ .
Suttan ti suttaṃ viññāpetvā vāyāpanaṃ .
Vikāleti vikālabhojanaṃ .
Cārittan ti purebhattaṃ pacchābhattaṃ cārittaṃ .
Nahānan ti orenaddhamāsanahānaṃ .
Cīvaraṃ datvāti samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā khiyyanaṃ .
Giraggan ti naccagītaṃ .
Cariyāti antovassaṃ cārikacaraṇaṃ .
Tatthevāti vassaṃvutthāya cārikaṃ apakkamitvā tattheva nivāsanaṃ paṭicca paññattasikkhāpadaṃ .
Chandadānenāti pārivāsikena chandadānena .
Pārājikāni cattārīti bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni .
Soḷasāti ādito pañca sikkhāpadāni , kuladūsanañcāti cha , bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni dasa nissaggiyāni .
Catuttiṃsāti paṭhamakathinasuddhakāḷakacīvarapaṭiggahaṇarūpiyacīvaravāyāpanakoseyyamissakaeḷakalomadhovāpanadutiyapattavajjitāniV2.278 bhikkhuvibhaṅge dvāvīsati , bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni dvādasa cāti catuttiṃsa .
Chapaññāsasatan ti vesāliyādīsu paññattāni dvattiṃsasikkhāpadāni ṭhapetvā sesā chapaññāsasataṃ .
DasaM2.293 gārayhāti vosāsaappaṭisaṃ viditasikkhāpadadvayañca ṭhapetvā sesāni dasa pāṭidesanīyāni .
Dve sattati sekhiyāni surusurukārakasāmisenahatthenapānīyathālakapaṭiggahaṇasasitthakapattadhovanāni tīṇi ṭhapetvā sesāni sekhiyāni .
Seyyāti anupasampannena sahaseyyasikkhāpadaṃ .
Khaṇaneti pathavīkhaṇanaṃ .
Gaccha devateti bhūtagāmasikkhāpadaṃ vuttaṃ .
Sappāṇakaṃ siñcan ti sappāṇodakasiñcanaṃ .
Mahāvihāroti mahallakavihāro .
Aññan ti aññavādakaṃ .
Dvāran ti yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanaṃ .
Sahadhammoti sahadhammikaṃ vuccamāno .
Payopānan ti surusurukārakasikkhāpadaṃ .
Eḷakalomoti eḷakalomadhovāpanaṃ .
Patto cāti dutiyapatto .
Ovādoti bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā ovādo .
Bhesajjan ti catumāsapaccayapavāraṇāsikkhāpadaṃ .
Āraññikoti catutthapāṭidesanīyaṃ .
Ovādoti ovādāya vā saṃvāsāya vā agamanaṃ .Pārājikāni cattārīti bhikkhunīnaṃ cattāri pārājikāni .
‘‘ Tagghā ’’ ti nipātassa tasmā kāraṇāti atthaṃ dassento āha ‘‘ yasmā ’’ tiādi .
‘‘ Sampaṭicchanatthe ’’ ti iminā tagghasaddo sādhuatthoti dasseti , taggha sādhūti attho .
Kuṭīti kuṭikārasikkhāpadaṃ .
Kosiyan ti kosiyamissakasikkhāpadaṃ .
Seyyāti anupasampannena sahaseyyasikkhāpadaṃ .
Tīṇiyevāti ‘‘ samādahitvā visibbentī ’’ ti ekaṃ ,‘‘ sāmisenā ’’ ti ekaṃ ,‘‘ sasitthakan ’’ ti ekanti imāni tīṇiyeva .
Khaṇaneti pathavīkhaṇanaṃ .
Gaccha devateti bhūtagāmasikkhāpadaṃ .
Siñcan ti sappāṇakaudakasiñcanaṃ .
Mahāvihāroti mahallakavihāro .
Aññan ti aññavādakaṃ .
Dvāran ti yāva dvārakosā .
Sahadhammoti sahadhammikaṃ vuccamāno .
Payopānan ti surusurukārakaṃ .
Eḷakalomānīti eḷakalomadhovāpanaṃ .
Pattoti ūnapañcabandhanapatto .
Ovādoti bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā ovādo .
Bhesajjan ti taduttaribhesajjaviññāpanaṃ .
Sūcīti aṭṭhimayādisūcigharaṃ .
Āraññikoti
V3.444 ‘‘ yāni kho pana tāni āraññakāni senāsanānī ’’ tiādinā ( pāci .570) vuttapāṭidesanīyaṃM3.486 .
Ovādoti ‘‘ yā pana bhikkhunī ovādāya vā saṃvāsāya vā na gaccheyyā ’’ ti ( pāci .1055) vuttasikkhāpadaṃ .
Pārājikāni cattārītiādinā chasu nagaresu paññattaṃ ekato sampiṇḍitvā sāvatthiyā paññattaṃ visuṃ gaṇetvā sabbāneva sikkhāpadāni dvīhi rāsīhi saṅgaṇhāti .
Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
CatuvipattivaṇṇanāCatuvipattivaṇṇanā
Catuvipattivaṇṇanā
336. Yaṃ taṃ pucchimhāti ettha niggahitato paraṃ akāralopoti āha ‘‘ yaṃ taṃ apucchimhā ’’ ti
V2.218 .
Tattha yan ti pañhaṃ .
Tan ti tuvaṃ .
‘‘ Tvan ’’ tipi pāṭho , ayamevattho .
336. Ekatiṃsa garukā nāma ubhato aṭṭha pārājikā , bhikkhūnaṃ terasa , bhikkhunīnaṃ dasa saṅghādisesā .
Aṭṭhettha anavasesāti etesu yathāvuttagarukesu sādhāraṇāsādhāraṇavasena aṭṭha pārājikā anavasesā nāma .
336. EkatiṃsāM0.567 ye garukāti ubhato aṭṭha pārājikā , bhikkhūnaṃ terasa , bhikkhunīnaṃ dasa ca saṅghādisesā .
Sādhāraṇāsādhāraṇavasena aṭṭha anavasesā nāma pārājikāni .Taṃ tadevāti taṃ taṃ eva pañhaṃ .
Aññathāti aññaṃ ākāraṃ .
Tadevāti sīlavipattiṃyeva .
Vitthārato dassetuṃ ‘‘ pārājikan ’’ tiādinā apucchitameva vissajjitaṃ .
‘‘ Tattha yo cāyaṃ , akkosati hasādhippāyo ’’ ti pāṭho .
Duṭṭhullavibhāvanavasenāgatavipattiṃ ṭhapetvā pucchāpaṭipāṭiyā yāvatatiyakapañhaṃ vissajjitumārabhi .
Ye duṭṭhullā sā sīlavipattīti ettha nanu sīlavipattiṃ pucchanto pañho natthi , kasmā pana ‘‘ sā sīlavipattī ’’ ti vissajjanaṃ vuttanti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Etan ti ‘‘ ye duṭṭhullā sā sīlavipattī ’’ ti vacanaṃ .
Tamevatthaṃ vitthārento āha ‘‘ catūsu hī ’’ tiādi .
Vatvāti saṃkhepena vatvā .
Ukkhittānuvattikā bhikkhunī aṭṭha yāvatatiyakasaṅghādisesā idha pucchitattā anantarapañhā nāma jātā .
Tissannaṃ vipattīnan ti sīlavipattito avasesānaṃ tissannaṃ vipattīnaṃ .
Tatthāti ‘‘ thullaccayan ’’ tiādivacane .
‘‘ Abbhācikkhantī ’’ ti padassa kattāraṃ dassento āha ‘‘ vadantā ’’ ti .
‘‘ Tathāhan ’’ tiādinā vadanākāraṃ dasseti .
‘‘ Ayaṃ chahī ’’ ti iminā ayaṃ sāti ettha sā saddo padālaṅkāroti dasseti .
Ettāvatāti ettakena ‘‘ thullaccayan ’’ tiādivacanamattena .
Vissajjitaṃ hotīti sambandho .
Chedanakādivaṇṇanā
Chedanakādivaṇṇanā
337. Kati
M0.590 chedanakānītiādipucchānaṃ anusandhipucchābhāvaṃ dassento āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .
Pucchā hi anusandhiananusandhivasena duvidhā .
Tattha vissajjanena anusandhivasena pucchā anusandhipucchā nāma , vissajjanamanapekkhitvā yathākāmapucchā ananusandhipucchā nāma .
Tāsaṃ vitthāro nettiaṭṭhakathādīsu gahetabbo .
Idhāpi ‘‘ ekādasa yāvatatiyakā ’’ ti vissajjanena anusandhānattā anusandhipucchā nāma .
Yasmā pana vissajjitoti sambandho .
Saṅkhāvasenāti ekādasā ’’ ti saṅkhāya sattiyā , āyattena vā .
Saṅkhānusandhivasenevāti ‘‘ katī ’’ ti saṅkhāya anusandhivasena eva .
337. Pamāṇātikkantamañcanisīdanakaṇḍupaṭicchādivassikasāṭikāsugatacīvarappamāṇaṃ bhikkhunīnaṃ udakasāṭikāti cha chedanakāni .
337.‘‘ Ye ca yāvatatiyakā ’’ ti pañhassa ‘‘ ime kho yāvatatiyakā ’’ ti vissajjanaṃ vatvā tadanantaraṃ ‘‘ sādhāraṇaṃ asādhāraṇan ’’ tiādipañhānaṃ vissajjane vattabbe yasmā taṃ avatvā ‘‘ kati chedanakānī ’’ tiādike aṭṭha pañhe antarā vissajjetvā tesaṃ anantarā ‘‘ vīsaṃ dve satāni bhikkhūnaṃ … pe … chacattārīsā bhikkhūnaṃ , bhikkhunīhi asādhāraṇā ’’ tiādinā ukkameneva sādhāraṇādipañhā vissajjitā , tasmā taṃ ukkamavissajjanakāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ yasmā pana ye ca yāvatatiyakāti ayaṃ pañho ’’ tiādimāha .Tesan ti pañhānaṃ .
Tatthāti ‘‘ cha chedanakānī ’’ tiādipāṭhe .
Cīvaravippavāsasammutiādayo catasso sammutiyo .
‘‘ Ayaṃ tattha sāmīcī ’’ ti evaṃ āgatā satta sāmīciyo .
Idamevāti idaṃ eva vacanaṃ .
Apubban ti pubbe na vuttaṃ , aporāṇaṃ navanti attho .
Yaṃ panetan ti yaṃ pana etaṃ vacanaṃ .
‘‘ Soḷasā ’’ ti iminā sodasāti ettha dakārassa ḷakāraṃ katvā ‘‘ soḷasā ’’ ti pāṭhopi yujjatīti dasseti .
Jānanti paññattāti ettha ‘‘ evaṃ vatvā ’’ ti pāṭhasesaṃ ajjhāharitvā yojetabbabhāvaṃ dassento āha ‘‘ jānan ’’ ti
V2.219 evaṃ vatvā paññattā ’’ ti .
Teti ‘‘ jānan ’’ ti paññattā sikkhāpadāti attho .
Evan ti vakkhamānanayena .Paviseyyātīti ettha iti saddo parisamānattho .
Iti veditabboti yojanā .
Asādhāraṇādivaṇṇanā
Asādhāraṇādivaṇṇanā
338. Purima pañhan ti ‘‘ kati chedanakānī ’’ tiādipañhānaṃ pure vuttaṃ pañhaṃ .
Tatthāti ‘‘ vīsaṃ dve satānī ’’ tiādipāṭhe .
338.‘‘ Dhovanañca paṭiggaho ’’ ti gāthā aṭṭhakathācariyānaṃ .
338. Pubbe vuttacuddasaparamāneva antarapañhe niṭṭhapetvā purimapañhaṃ vissajjento .
338. Dhovanañca paṭiggahotiādigāthā aṭṭhakathācariyānaṃ gāthāva .
‘‘ Dveaniyatehī ’’ ti padassa asamāhāradiguvākyaṃ dassento āha ‘‘ dvīhi aniyatehī ’’ ti .
‘‘ Saddhin ’’ ti iminā sahādiyoge karaṇavacananti dasseti .
Tattha dhovanañca paṭiggahoti aññātikāya bhikkhuniyā cīvaradhovāpanaṃ cīvarapaṭiggahaṇañca .
Dhovanañca paṭiggahoti gāthā aṭṭhakathācariyānaṃ .
Chabbassāni nisīdanan ti dve sikkhāpadāni .
Dve lomāti tiyojanātikkamadhovāpanavasena dve eḷakalomasikkhāpadāni .
Vassikā āraññakena cāti vassikasāṭikā pariyesanaaraññakesu senāsanesu viharaṇasikkhāpadena saha .
Gāthāyaṃ ‘‘ dhovanañca sikkhāpadan ’’ tiādinā yojanā kātabbā .
Dve lomāti dve eḷakalomasikkhāpadāni .
Koseyya … pe … dve lomāti eḷakalomavagge ādito satta sikkhāpadāni vuttāni .
Dve lomāni eḷakalomatiyojanaparamāni .
‘‘ Sakalo ’’ tiādikāya aḍḍhateyyagāthāya yojanā suviññeyyāva .
Vassikāti vassikasāṭikasikkhāpadaṃ .
Dvevīsati khuddakāti –
‘‘ Sakalo bhikkhunivaggo , paramparañca bhojanaṃ ;
Anatirittaṃ abhihaṭaṃ , paṇītañca acelakaṃ ;
Jānaṃ duṭṭhullachādanaṃ .
‘‘ Ūnaṃ
V0.519 mātugāmena saddhiṃ , yā ca anikkhantarājake ;
Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā , vikāle gāmappavesanaṃ .
‘‘ Nisīdane ca yā sikkhā , vassikāya ca sāṭikā ;
Dvāvīsati imā sikkhā , khuddakesu pakāsitā ’’ ti .
–
PāṭhoM0.568 .
‘‘ Kulesu cārittāpattī ’’ ti pāṭho na gahetabbo sādhāraṇattā tassa sikkhāpadassa .Āraññakena cāti sāsaṅkasikkhāpadaṃ vuttaṃ .
Paṇītan ti paṇītabhojanaviññatti .
Ūnan ti ūnavīsativassasikkhāpadaṃ .
Nisīdane ca yā sikkhā , vassikā yā ca sāṭikāti nisīdanavassikasāṭikānaṃ pamāṇātikkamo .
Āpattikkhandhā ceva uposathādīni ca ‘‘ pārājikasaṅghādisesā ’’ tiādinā vibhattattā ‘‘ vibhattiyo ’’ ti vuttāni .
Paṇītan ti
V2.279 paṇītabhojanaviññāpanaṃ .Tevīsati saṅghādisesāti bhikkhunīnaṃ āgatāni dasa , bhikkhūnaṃ terasāti tevīsati .
Ūnan ti ūnavīsativassūpasampādanaṃ .
Mātugāmena saddhin ti saṃvidhāya gamanaṃ vuttaṃ .
Yā sikkhāti yaṃ sikkhāpadaṃ .
Nisīdane
M2.294 ca yā sikkhāti pamāṇātikkantanisīdanakārāpane yaṃ sikkhāpadaṃ .
Tathā vassikā yā ca sāṭikāti etthāpi .Saṅghamhā
M0.591 dasa nissareti ettha ‘‘ saṅghamhā nissārīyatī ’’ ti ( pāci .680,730) evaṃ vuttā dasāti yojanānayaṃ dassento āha ‘‘ saṅghamhā nissārīyatī ’’ tiādi .
Tatthāti bhikkhunivibhaṅge .
Dvecattālīsa nissaggiyātiādīsupi eseva nayo .
Chacattārīsā cimeti chacattārīsa ime .Tathāti yathā khuddakā , tathāti attho .
‘‘ Pārājikāni saṅghādiseso ’’ ti evaṃ vuttasikkhāpade eva vibhajitvā vuttattā vibhattiyo nāma .
Itīti evaṃ .
Sādhāraṇan ti aṭṭhannampi sādhāraṇaṃ .
Pārājikabhūtā vibhattiyo pārājikavibhattiyo .
Pāḷiyaṃ sataṃ sattati chaccevime honti ubhinnaṃ asādhāraṇāti bhikkhūnaṃ bhikkhunīhi asādhāraṇā chacattārīsa , bhikkhunīnaṃ bhikkhūhi asādhāraṇā tiṃsādhikaṃ satañcāti evaṃ ubhinnaṃ asādhāraṇā ca chasattatiadhikaṃ sataṃ sikkhāpadānīti attho .
Sataṃ sattati cattārīti ubhinnaṃ sādhāraṇasikkhānaṃ gaṇanā catusattatiadhikaṃ sataṃ sikkhāpadānīti attho .
Sādhāraṇe sattavajjo saṅghādiseso .
Tesan ti pārājikānaṃ .
Kaṇhasappādayo durāsadā viya durāsadā hontīti yojanā .
‘‘ Durūpagamanāti iminā sadadhātuyā gatyatthaṃ dasseti .
Durāsajjanāti dukkhena āsajjitabbā , āsajjituṃ na sukarāti attho .
Aññatarasmiṃ gaṇṭhipade ‘‘ atha vā ‘ dve uposathā dve pavāraṇā cattāri kammāni pañceva uddesā caturo bhavanti , naññathā ’ ti pāḷiṃ uddharanti .
Tattha ‘ cattāri kammānī ’ ti visesābhāvā uddharitapotthakameva sundaraṃ , pubbepi vibhattimattadassanavaseneva cetaṃ vuttaṃ .
‘ Na samathehi vūpasamanavasenā ’ ti vatvā cattāri kammavibhajane ‘ samathehi vūpasammatī ’ ti na visesitaṃ uposathappavāraṇānaṃyeva vibhāgattā .
Kasmā ?
Etthāpi ‘ uposathappavāraṇānaṃyeva visesetvā nayaṃ dethā ’ ti vuttattā , adhammena vaggādikammena āpattiyopi vūpasammantīti āpajjanatoti veditabban ’’ ti vuttaṃ , vicāretabbaṃ .
Samūpamāti samaupamā .
Samūpamākāraṃ dassento āha ‘‘ yathā ’’ tiādi .
Dvīhi catūhi tīhi kiccaṃ ekenāti dvīhi vivādādhikaraṇaṃ , catūhi anuvādādhikaraṇaṃ , tīhi āpattādhikaraṇaṃ , ekena kiccādhikaraṇaṃ sammatīti attho .
Sādhāraṇan ti aṭṭhahi pārājikehi sādhāraṇaṃ .
Ekekassa pārājikassāti sambandho .
Avirūḷhī bhavanti teti ettha upamānopameyyānaṃ pākaṭabhāvaṃ katvā yojanānayaṃ dassento āha ‘‘ yathā ete ’’ tiādi .
Avirūḷhidhammāti avirūḷhīsabhāvā .
Pakatisīlabhāvenāti pakatiyā sīlavantabhāvena ,‘‘ pakatisīlābhāvenā ’’ tipi pāṭho , pakatisīlassa abhāvena , abhāvahetūti attho .
Ettāvatāti ettakena ‘‘ aṭṭheva pārājikā ’’ tiādivacanamattena , dassitaṃ hotīti sambandho .
Vibhattiyoti pārājikādivasena vibhajitabbāti vibhattiyoti .
Tatthāti ‘‘ tevīsati saṅghādisesā ’’ tiādipāṭhe
V2.220 .Sabbasaṅgāhikavacanan ti sabbesaṃ tiṇṇaṃ samathānaṃ , sabbāsaṃ vā āpattīnaṃ samathānaṃ saṅgāhikavacanaṃ .
‘‘ Dvīhi samathehī ’’ ti sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena cāti dvīhi samathehi .
Etan ti ‘‘ dve uposathā dve pavāraṇā ’’ ti vacanaṃ .
Vibhajanā nīti vibhajitabbānaṃ vibhajanakiriyāya avinābhāvato bhāvavasena vuttaṃ , tasmā vibhajitabbāti vibhattiyoti vacanattho kātabbo .
Vibhattiyoti āpattikkhandhā ceva uposathapavāraṇādayo ca adhippetā .
Te hi pārājikādibhedena , bhikkhuuposathādibhedena ca vibhajīyanti .
Tenāha ‘‘ vibhattiyo ’’ tiādi .
Aparāpi imā vibhattiyo hontīti yojanā .
Heṭṭhā vuttassa ‘‘ vibhattimattadassaneneva cetaṃ vuttaṃ , na samathehi vūpasamanavasenā ’’ ti vacanassa atthanayato aññaṃ atthanayaṃ dassento āha ‘‘ athavā ’’ tiādi ,‘‘ imāpi vibhattiyo ’’ ti padaṃ ‘‘ nissāyā ’’ ti pade avuttakammaṃ
M0.592 .
Nissāya āpajjantīti sambandho .
Tāti āpattiyo .
Vuttappakārehevāti tīhi samathehīti vuttapakāreheva .
Taṃmūlikānan ti te eva uposathādayo mūlametāsanti taṃmūlikā , tāsaṃ .
Iminā kāriyūpacārena vuttanayaṃ dasseti .
Tā vibhattiyoti uposathādivibhattiyo .
Tesan ti aṭṭhannaṃ pārājikādīnaṃ .
Dvīhītiādi vivādādhikaraṇādīnaṃ samathehi vūpasamadassanaṃ .Dvīhi … pe … kiccaṃ ekena sammatīti dvīhi vivādādhikaraṇaṃ , catūhi anuvādādhikaraṇaṃ , tīhi āpattādhikaraṇaṃ , ekena kiccādhikaraṇaṃ sammatīti attho .
Pārājikādiāpattivaṇṇanā
Pārājikādiāpattivaṇṇanā
Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pārājikādiāpattivaṇṇanā
339. Evaṃ vissajjetvāti sambandho .
Yadidaṃ āpattipārājikaṃ nāmāti yojanā .
Āpattipārājikan ti āpattisaṅkhātaṃ pārājikaṃ .
‘‘ Parājayamāpanno ’’ ti iminā sāsanato puggalaṃ parājetīti pārājikan ti vacanatthaṃ dasseti .
Ṇyapaccayo hetukatvatthavācako , yakārassa kakāro .
Cutoti cavako .
Paraddhoti viraddho .
Bhaṭṭhoti patito .
Niraṅkatoti saṅghamhā apasārito .
Anīhate tasmiṃ puggaleti tasmiṃ puggale saṅghamhā nīharitvā na harite , anapanīteti attho .
‘‘ Uposathapavāraṇādibhedo ’’ ti iminā saṃvāsasarūpaṃ dasseti .
Byañjane ādaramakatvā ‘‘ etaṃ āpattī ’’ ti vuttaṃ .
Ayaṃ hīti ayaṃ evaṃ vakkhamāno .
Etthāti gāthāyaṃ .
Tena tasmāti ettha ‘‘ tasmā ’’ ti padena ‘‘ tenā ’’ ti padassa kāraṇatthaṃ dasseti .
339. Niraṅkatoti
V3.445 saṅghamhā apasārito .
Adhikaraṇabhedavaṇṇanā
339. Nibbacanamattan ti vevacanamattaṃ .
339. Idan ti ‘‘ pārājikanti yaṃ vuttan ’’ tiādinā vuttaṃ vacanaṃ sandhāya vadati .
Idañhi heṭṭhā ‘‘ garuka lahukan ’’ tiādinā uddhaṭapañhesu anāgatampi ‘‘ sabbānipetāni viyākarohi , handa vākyaṃ suṇoma te ’’ ti ettha yathāvuttāni aññānipi ‘‘ sabbānipetāni viyākarohi , handa vākyaṃ suṇomā ’’ ti evaṃ gahitamevāti dassento ‘‘ iminā pana āyācanavacanena saṅgahitassā ’’ tiādi vuttaṃ .Etthāti dutiyagāthāyaṃ .
Ādimhi ceva icchitabboti sambandho .
Hīti saccaṃ .
Etthāti parivāsadānādīsu catūsu kammesu .
‘‘ Saṅgho ’’ tiādivacanattho tipadabhinnādhikaraṇabāhiratthasamāso hoti , cevasaddacasaddehi ādisesapadānaṃ ubhayapadatthapadhānabhāvaṃ dasseti ,‘‘ icchitabbo ’’ ti padaṃ kārakānaṃ kiriyāpekkhattā kiriyatthāya pakkhittaṃ .
Assāti āpattiyā , iminā aññapadaṃ dasseti .
Icchitabbatthe apaccayaṃ katvā taddhitantipi vadanti .
Lahukanayo panesa .
Ayaṃ panettha
V2.221 garukanayo – ādi ca seso ca ādisesā , saṅgho ādisesesu assā icchitabboti saṅghādisesoti .
Seseti ādito sesā majjhantā .
Padan ti sikkhāpadaṃ .
Saddhācittaṃ pasannacittanti attho ,‘‘ santācittan ’’ ti vā pāṭho .
Anāḷiyan ti daliddaṃ .
Kiñcāpi idaṃ nibbacanaṃ ‘‘ garukaṃ lahukañcā ’’ tiādipañhe natthi ,‘‘ handa vākyaṃ suṇoma te ’’ ti iminā pana vacanena saṅgahitassatthassa dīpanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ .Anekaṃsikataṃ
M0.593 padan ti ettha padan ti sikkhāpadaṃ .
Anekaṃsena kataṃ anekaṃsikatan ti dassento āha ‘‘ yasmā idaṃ sikkhāpadaṃ anekaṃsena katan ’’ ti .
Yasmā kataṃ , tasmā aniyatoti pavuccatīti yojanā .
Tatthāti aniyate .
Yatthāti sikkhāpade .
Sopīti sikkhāpadadhammopi .Accayesūti dosesu .
Te hi niddosaṃ atikkamma ayanti gacchanti pavattantīti accayāti vuccanti .
Tenāti accayena .
Thūloti oḷāriko .
‘‘ Thūlattā ’’ ti iminā ‘‘ tenetan ’’ ti ettha tenasaddassa kāraṇatthaṃ dasseti .
Accayassa thūlattāti sambandho .
Etan ti āpattidhammaṃ .
Imāya gāthāya aññesaṃ lahukāpattīnaṃ thūlo accayo thullaccayoti vacanatthaṃ dasseti .
Dvebhāve sati saṃyogaparattā rasso hotīti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Nissajjitvā desetabbato ’’ ti iminā nissajjanaṃ nissaggo , āpattidesanato pubbabhāge kattabbassa vinayakammassetamadhivacanaṃ , so etassatthīti nissaggiyan ti vacanatthaṃ dasseti .
Kusaladhammasaddena kusalacittameva gahetabbanti āha ‘‘ kusaladhammasaṅkhātaṃ kusalacittan ’’ ti .
‘‘ Kusalacittaṃ pātetī ’’ ti iminā cittaṃ pātetīti pācittiyan ti vacanatthaṃ dasseti .
Ettha ‘‘ cittapātiyan ’’ ti vattabbe padavipariyāyaṃ katvā , takārassa ca lopaṃ katvā ‘‘ pācittiyan ’’ ti vuttaṃ .
Acinteyyo hi pāḷinayo .
Ṇyapaccayo hetukatvatthavācako .
Nanu ‘‘ pāteti kusalaṃ dhamman ’’ ti imināva ‘‘ pācittiyan ’’ ti padassa nibbacanaṃ siddhaṃ , kasmā pana ‘‘ aparajjhati cittasammohanaṭṭhānan ’’ ti vuttanti āha ‘‘ yaṃ panā ’’ tiādi .
Yasmā hotīti sambandho .
Pāṭidesanīyāsu nibbacanameva adassetvā kasmā ‘‘ bhikkhu aññātako santo ’’ tiādi vuttanti āha ‘‘ vuttagārayhabhāvakāraṇadassanatthamevā ’’ ti .
‘‘ Paṭidesetabbato ’’ ti iminā aññāpattidesanānayato ‘‘ gārayhan ’’ tiādinā paṭi visuṃ vatvā desetabbāti pāṭidesanīyāti nibbacanaṃ dasseti .
Dukkaṭan ti
V2.222M0.594 ettha dusaddo duṭṭhuattho ca virūpattho ca hotīti dassento āha ‘‘ duṭṭhu kataṃ , virūpaṃ vā katan ’’ ti .
Tan ti kammaṃ .
Taṃ panetan ti dukkaṭaṃ , khalitanti sambandho .
Assāti dukkaṭassa .
Tassattho evaṃ veditabboti yojanā .
Hīti vitthāro .
Yaṃ pāpanti yojanā .
Yadīti atha .
Yadi saddo hi athapariyāyo .
Idampīti idampi kammaṃ , pāpanti sambandho .‘‘ Lapitan ’’ ti iminā durābhaṭṭhan ti ettha bhāsadhātuyā kathanatthaṃ dasseti .
Yan ti vacanaṃ .
Kiñca bhiyyoti tato atirekaṃ kathetabbavacanaṃ kiñcāti attho .
Saṃkiliṭṭhañca yaṃ padan ti ettha cakāro pisaddattho ‘‘ padan ’’ ti ettha yojetabbo , yaṃ saddo kāraṇatthoti āha ‘‘ saṃkiliṭṭhaṃ yasmā tampi padan ’’ ti .
Tampi padan ti tampi vacanaṃ .
Pada saddo hi vacanavācako .
Tampi vacanaṃ yasmā saṃkiliṭṭhaṃ hotīti yojanā .
Kathaṃ saṃkiliṭṭhaṃ hotīti yojanā .
‘‘ Yasmā ’’ ti padena yaṃ saddo kāraṇatthoti dasseti .
Nan ti padaṃ .
‘‘ Etaṃ iti vuccatī ’’ ti saṃvaṇṇetabbapadaṃ .
‘‘ Dubbhāsitanti etaṃ vuccatī ’’ ti saṃvaṇṇanāpadaṃ .
Etan ti etaṃ padaṃ , etaṃ vacananti attho .
Etthāti sekhiyagāthāya .
Idan ti āpattīnaṃ nibbacanadīpakaṃ vacanaṃ , vuttanti sambandho .
Kassa dīpanatthaṃ vuttanti āha ‘‘ saṅgahitassa atthassa dīpanatthan ’’ ti .
Tatthāti ‘‘ channamativassatī ’’ tiādivacane .
Gehan ti pakatigehaṃ .
Idaṃ pana gehanti yojanā .
Vitthārento āha ‘‘ mūlāpattiñhī ’’ tiādi .
‘‘ Avivaṭan ’’ ti vatvā tassatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ succhannan ’’ ti .
Vivaṭan ti acchannaṃ .
Nātivassanabhāvaṃ vitthārento āha ‘‘ mūlāpattiñhī ’’ tiādi .
Vivaranto bhikkhu nāpajjatīti sambandho .
Suddhanteti suddhakoṭṭhāse .
‘‘ Tasmā ’’ ti ca ‘‘ tenā ’’ ti ca yebhuyyena atthato ekaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ tena kāraṇenā ’’ ti .
Evañcetaṃ vivaṭan ti evaṃ etaṃ channaṃ ce vivaṭanti yojanā .
Paripātiyamānānan ti abhibhūyamānānaṃ .
‘‘ Rukkhādigahanaṃ araññan ’’ ti iminā pavanan ti padassa araññapariyāyataṃ dasseti .
Gatisaddassa bhavabhedādiatthaṃ paṭikkhipitvā paṭissaraṇatthe hotīti dassento āha
M0.595 ‘‘ paṭissaraṇaṃ hotī ’’ ti .
Tan ti pavanaṃ .
Teti migā .
‘‘ Assasantī ’’ ti padena ‘‘ passasantī ’’ ti atthopi gahetabbo avinābhāvato , ānāpānaṃ karontīti attho .
Ākāsoti ajaṭākāso .
Pakkhīnan ti vihaṅgamānaṃ .
‘‘ Sabbesaṃ saṅkhatadhammānan ’’ ti iminā dhammānan ti ettha saṅkhatadhammoyeva gahetabboti dasseti .
‘‘ Vināsovā ’’ tiV2.223 iminā vibhava saddo vināsavācakoti dasseti .
Tesan ti sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ .
Gatīti patiṭṭhā .
Kasmā vibhavo dhammānaṃ gati hotīti āha ‘‘ na hī ’’ tiādi .
Hīti yasmā .
Teti sabbepi saṅkhatadhammā .
Vināsan ti vibhavaṃ .
Sucirampīti asītivassādikālampi .
Nibbānaṃ arahato gatīti saṃvaṇṇetabbapadaṃ .
‘‘ Khīṇāsavassā ’’ ti iminā arahatoti padassa atthaṃ dasseti .
‘‘ Anupādisesanibbānadhātū ’’ ti iminā ‘‘ nibbānan ’’ ti padassa idha adhippetanibbānaṃ dasseti .Gāthāya te te atthā saṃgahetvā gaṇiyanti etthāti gāthāsaṅgaṇikaṃ .
Iti paṭhamagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanāya yojanā samattā .
Adhikaraṇabhedaṃ
Ukkoṭanabhedādivaṇṇanā
Ativassatīti ovassati , vassodakaṃ pavisatīti attho .
‘‘ Ākāso pakkhinaṃ gatī ’’ ti ca pāṭho atthi , so jātivasena yujjati .
Pakkhīnan ti ujukameva .
Dhammānan ti yathā catupaccaye dhārayatīti dhammo , tesaṃ .
Tenāha ‘‘ saṅkhatadhammānan ’’ ti .
Paṭhamagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanā niṭṭhitā .
Gāthāsaṅgaṇikan ti gāthāsaṅgaho , te te atthā gāthāhi saṅgahetvā gaṇīyanti kathīyanti etthāti hi gāthāsaṅgaṇikaṃ .
Pārājikādiāpattivaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭhamagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanānayo niṭṭhito .