1. Tattha tatthāti ‘‘ tassa anuttānatthavaṇṇanaṃ karissāmī ’’ ti yo parivārasaṅkhāto vinayo saṃvaṇṇetabbabhāvena vutto , tattha . Saṅkhepatthoti samāsattho . Yaṃ tenāti ettha tasaddassa aniyamaniddesabhāvaṃ dassento āha ‘‘ yo so ’’ ti . Tattha yoti aniyama niddeso , tassa ‘‘ tenā ’’ ti niyamanaṃ daṭṭhabbaṃ . Soti padālaṅkāro . Dvīsu hi sabbanāmesu yebhuyyena pubbameva padhānaṃ , pacchimaṃ pana vacanālaṅkāraṃ . Yo so bhagavā paññapesīti sambandho . Ciraṭṭhitikatthan ti ciraṃ pañcavassasahassakālaṃ ṭhitikatthāya ,‘‘ yācito ’’ ti ca ‘‘ paññapesī ’’ ti ca sambandho . Dhammasenāpatinā yācitoti sambandho . Yācito hutvā paññapesīti yojanā . Tena bhagavatā paññattanti sambandho . ‘‘ Jānatā passatā ’’ ti dvinnaṃ padānaṃ kammameva dassento āha ‘‘ tassa tassā ’’ tiādi . Tattha ‘‘ paññattikālan ’’ ti iminā ‘‘ jānatā ’’ ti padassa kammaṃ dasseti ,‘‘ dasa atthavase ’’ ti iminā ‘‘ passatā ’’ ti padassa kammaṃ . Evaṃ kammadassanena yojanānayaṃ dassetvā idāni karaṇadassanena aparampi yojanānayaṃ dassento āha ‘‘ apicā ’’ tiādi . ‘‘ Pubbenivāsādīhī ’’ tiādisaddena dibbacakkhussa visuṃ gahetabbattā iddhividhadibbasotaparacittavijānanāni gahetabbāni . Imehi padehi ‘‘ jānatā , passatā ’’ tiV2.183 dvinnaṃ padānaṃ pañcannaṃ lokiyaabhiññānameva karaṇabhāvaṃ dasseti . Tīhi vijjāhīti pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayañāṇasaṅkhātāhi tīhi vijjāhi . Chahi vā pana abhiññāhīti saha āsavakkhayañāṇena pañcalokiyābhiññāsaṅkhātāhi chahi abhiññāhi . SabbatthātiM0.549 sabbesu tīsu kālesu , pañcasupi ñeyyadhammesu . Samantacakkhunāti anāvaraṇasabbaññutaññāṇasaṅkhātena samantacakkhunā . Paññāyāti sabbaññutapaññāya . Tirokuṭṭādīti ādisaddena tiropabbatādayo saṅgaṇhāti . Maṃsacakkhunāti pasādacakkhunā . Paṭivedhapaññāyāti maggapaññāya . Desanāpaññāyāti sabbaññutapaññāya . Sabbaññutapaññāyeva hi atthato desanāpaññā nāma . Tena vuttaṃ ‘‘ tassā paññāya tejasā . Abhidhammakathāmaggaṃ , devānaṃ sampavattayīti ( dha . sa . aṭṭha . ganthārambhakathā 5). Imehi padehi avatthāvasena visuṃ visuṃ dvinnaṃ padānaṃ karaṇasambhavaṃ dasseti . Arahatāti arīnaṃ arānañca hatattā , paccayādīnañca arahattā arahatā . Sammāsambuddhenāti sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhena , tena bhagavatāti sambandho . Kenābhatan ti taṃ paṭhamaṃ pārājikaṃ kena ābhataṃ , iti saṅkhepatthoti yojanā . 1. Pakatatthapaṭiniddeso ta-saddoti tassa ‘‘ bhagavatā ’’ tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttatthassa yāya vinayapaññattiyā bhagavā pakato adhikato supākaṭo ca , taṃ vinayapaññattiṃV3.416 saddhiṃ yācanāya atthabhāvena dassento ‘‘ yo so … pe … vinayapaññattiṃ paññapesī ’’ ti āha . Tattha vinayapaññattin ti vinayabhūtaṃ paññattiṃ . 1. VisuddhaparivārassaM2.271V2.257 sīlakkhandhādidhammakkhandhasarīrassa bhagavato vinayapariyattisāsane khandhakānaṃ anantaraṃ parivāroti yo vinayo saṅgahaṃ samāruḷho , tassa dāni anuttānatthavaṇṇanaṃ karissāmīti yojanā . Samantacakkhunāti sabbaññutaññāṇena . Ativisuddhena maṃsacakkhunāti rattindivaṃ samantā yojanappamāṇe atisukhumānipi rūpāni passanato ativiya parisuddhena pasādacakkhunā . ‘‘ Atthi tattha paññattī ’’ tiādīsu atthi nu kho tattha paññattītiādinā attho gahetabboti āha ‘‘ tattha paññatti … pe … kenābhatanti pucchā ’’ ti .

‘‘ Jānatā passatā ’’ ti imesaṃ padānaṃ vinayassa adhikatattā tattha vuttanayena tāva atthaṃ yojetvā idāni suttantanayena dassento satipi ñāṇadassana-saddānaṃ paññāvevacanabhāve tena tena visesena tesaṃ visayavisesapavattidassanatthaṃ vijjattayavasena abhiññānāvaraṇañāṇavasena sabbaññutaññāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca atthaṃ yojetvā dassento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha . Tattha pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi . Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya . Desanāpaññāya passatāti desetabbadhammānaṃ desetabbappakāraṃ bodhaneyyapuggalānañca āsayānusayacaritādhimuttiādibhedaṃ dhammaṃ desanāpaññāya yāthāvato passatā . Arahatāti arīnaṃ , arānañca hatattā , paccayādīnañca arahattā arahatā . Sammāsambuddhenāti sammā sāmañca saccānaṃ buddhattā sammāsambuddhena . Atha vā antarāyikadhammeM3.456 jānatā , niyyānikadhamme passatā , kilesārīnaṃ hatattā arahatā , sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti evaṃ catuvesārajjavasenapettha yojanā veditabbā . Apica ṭhānāṭṭhānādivibhāgaṃ jānatā , yathākammūpage satte passatā , savāsanaāsavānaṃ chinnattā arahatā , abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato sammāsambuddhena . Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā , kāyakammādivasena tiṇṇampi kammānaṃ ñāṇānuparivattito sammā kāritāya passatā , davādīnaṃ abhāvasādhikāya pahānasampadāya arahatā , chandādīnaṃ ahānihetubhūtāya akkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhenāti evaṃ dasabalaaṭṭhārasāveṇikabuddhadhammavasenapi yojanā kātabbā .

2. Pucchāvisajjane pana evamattho veditabboti yojanā . Yaṃ tena … pe … pārājikan ti idaṃ padaṃ paccuddharaṇamattamevāti sambandho . Patiuddharaṇamattameva , na atthadassananti attho . Etthāti etesu padesu . 2. Pucchāvissajjaneti pucchāya vissajjane . Etthāti etasmiṃ pucchāvissajjane . Majjhimadeseyeva paññattīti tasmiṃyeva dese yathāvuttavatthuvītikkame āpattisambhavato . 2. PucchāvissajjanetiV2.258 pucchāya vissajjane .

Vinītakathāti vinītavatthukathā , ayameva vā pāṭho .

Ekā paññattīti ekā paṭhamapaññatti . Anupaññattiyoti pacchā ṭhapitā paññattiyo .

Ettāvatāti ettakena ‘‘ ekā paññatti , dve anupaññattiyo ’’ ti vacanamattena vissajjitā hontīti sambandho .

Tatiyaṃ pucchanti sambandho .

Kasmā anuppannapaññatti tasmiṃ natthīti āha ‘‘ ayaṃ hī ’’ tiādi . Tattha hi yasmā aññatra natthi , tasmā natthīti yojanā . ‘‘ Anuppanne dose paññattā ’’ ti iminā anuppanne dose paññapetabbāti anuppannapaññattīti vacanatthaṃ dasseti . Sāti anuppannapaññatti . Tasmāti yasmā aññatra natthi , tasmā .

Sabbatthapaññattīti ettha sabbasmiṃ padese paññatti sabbatthapaññattīti aluttasamāsaṃ dassento āha ‘‘ majjhimadese cevā ’’ tiādi . ‘‘ Majjhimadese ceva paccantimajanapadesu cā ’’ ti iminā ‘‘ sabbatthā ’’ ti padassa sarūpaṃ dasseti . Padesapaññattiṃ apanetvā sabbatthapaññattiṃ pārisesanayena dassento āha ‘‘ vinayadharapañcamenā ’’ tiādiM0.550 . Tattha vinayadharapañcamenāti anussāvanācariyapañcamena . Etthevāti majjhimadeseyeva . Etehīti catūhi sikkhāpadehi . Sesānīti catūhi sikkhāpadehi sesāni . Vinītakathāti vinītavatthukathā , ayameva vā pāṭho .

SādhāraṇapaññattītiV2.184 ettha sādhāraṇā nāma bhikkhubhikkhunīnamevāti āha ‘‘ bhikkhūnañceva bhikkhunīnañcā ’’ ti .

Idaṃ panāti paṭhamapārājikaṃ pana , paññattanti sambandho . Vinītakathāmattamevāti vinītavatthupakāsakaṃ kathāmattameva . Tāsan ti bhikkhunīnaṃ .

Byañjanamattamevāti ‘‘ sādhāraṇā ’’ ti ca ‘‘ ubhato ’’ ti ca byañjanamattameva . Etthāti sādhāraṇapaññattiubhatopaññattipade .

‘‘ Nidāne anupaviṭṭhan ’’ ti iminā ‘‘ nidānogadhan ’’ ti padassa sattamīsamāsañca ogadha saddassa anupaviṭṭhatthañca dasseti . Ogāḷho hutvā dharati tiṭṭhatīti ogadhaṃ .

Nanu nidānogadhe sati ‘‘ paṭhamena uddesenā ’’ ti vattabbaṃ , kasmā ‘‘ dutiyena uddesenā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ nidānogadhan ’’ ti . Nidānapariyāpannampi samānan ti nidānapariyāpannaṃ samānampīti yojanā . Pi saddo garahattho , pageva dutiye uddese pariyāpanneti dasseti .

‘‘ Sīlavipattiādīnan ’’ ti vacanaṃ vitthārento āha ‘‘ paṭhamā hī ’’ tiādi .

Dvaṅgikenāti kāyacittasaṅkhātena dvaṅgikena . Nanu ‘‘ ekena samuṭṭhānenā ’’ ti vuttattā ‘‘ kāyatoyevā ’’ ti vattabbaṃ , atha kasmā ‘‘ kāyato ca cittato ca samuṭṭhātī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ ettha hī ’’ tiādi . Etthāti ‘‘ ekena samuṭṭhānenā ’’ ti vacane . Cittan ti sevanacittaṃ . Dvaṅgikena ekena samuṭṭhānenāti aṅgadvayasamudāyabhūtena ekena . Aṅgadvayavimuttassa samuṭṭhānassa abhāvepi tesu ekenaṅgena vinā ayaṃ āpatti na hotīti dassanatthameva ‘‘ ekena samuṭṭhānenā ’’ ti vuttaṃ .

Kāyena pana āpattiṃ āpajjatīti pubbabhāge sevanacittaṃ aṅgaṃ katvā kāyadvārasaṅkhātaviññattiṃ janayitvā pavattacittuppādasaṅkhātaṃ āpattiṃ āpajjati . Kiñcāpi hi cittena samuṭṭhāpitā viññatti , tathāpi cittena adhippetassa atthassa kāyaviññattiyā sādhitattāV3.417 ‘‘ kāyadvārena āpattiṃ āpajjatī ’’ ti vuccati . Idāni tesu dvīsu aṅgesu padhānaṅgaṃ dassetumāha ‘‘ ettha hi cittaṃ aṅgaṃ hotī ’’ tiādi . Yasmā pana maggenamaggappaṭipattisaṅkhātāya kāyaviññattiyā sevanacitteneva sambhave sati ayaṃ taṃ aṅgadvayaṃ upādāya bhagavatā paññattā āpattisammuti hoti , nāsati . Tasmā taṃ cittaṃ kāyaviññattisaṅkhātassa kāyassa aṅgaṃ kāraṇaṃ hoti , na āpattiyā . Tassa pana taṃsamuṭṭhitakāyo eva aṅgaṃ abyavahitakāraṇaṃ , cittaṃ pana kāraṇakāraṇanti adhippāyo . Evaṃ uparipi sabbattha cittaṅgayuttasamuṭṭhānesu adhippāyoM2.272 veditabbo . ‘‘ Ekena samuṭṭhānena samuṭṭhātī ’’ tiādiparivāravacaneneva āpattiyā akusalādiparamatthasabhāvatā pāḷiaṭṭhakathāsu pariyāyatova vuttā , sammutisabhāvā eva āpattīti sijjhati samuṭṭhānasamuṭṭhitānaṃ bhedasiddhitoti gahetabbaṃ .

Āpannosīti tvaṃ āpanno asīti yojanā . Āma āpannomhīti āma ahaṃ āpanno amhīti yojanā . Tāvadevāti tasmiṃ paṭijānakkhaṇeyeva . Taṃ puggalan ti pārājikamāpannaṃ taṃ puggalaṃ . Tappaccayāti tassa pārājikamāpannassa kāraṇā .

‘‘ Na katamena samathena sammatī ’’ ti yaṃ pana vacanaṃ vuttanti yojanā . Tan ti vacanaṃ , vuttanti sambandho . Imamatthaṃ sandhāyāti āpannāya āpattiyā anāpattibhāvāpādanassa asakkuṇeyyatāsaṅkhātamatthaṃ sandhāya , na bhaṇḍanādivūpasamaṃ . Imamatthaṃ sandhāyāti āpannāya pārājikāpattiyā kehicipi samathehi anāpattibhāvāpādanassa asakkuṇeyyattasaṅkhātamatthaṃ sandhāya .

Vuttamātikā paññattīti vuttamātikāsaṅkhātā paññatti vinayo nāmāti yojanā . Mātikā hi yasmā paññapīyati saṅkhepena ṭhapīyati , pakāraṃ jānāpeti vā , tasmā paññattīti vuccati .

‘‘ Padabhājanaṃ vuccatī ’’ tiM0.551 iminā vitthārena bhājiyati etāyāti vibhattīti dasseti .

Vītikkamoti kāyavācāvītikkamo . So hi na saṃvarati kāyavācaṃ na pidahatīti asaṃvaroti vuccati .

Yesaṃ vattatīti ettha vattatikiriyāya kattāraṃ dassento āha ‘‘ vinayapiṭakañca aṭṭhakathā cā ’’ ti . Paguṇāti vācuggatā .

Teti te puggalā , dhārentīti sambandho . Hīti saccaṃ , yasmā vā . Etassāti paṭhamapārājikassa .

Kenābhatan ti ettha bharadhātuyā dhāraṇaposanatthesu ( pāṇinī 108 dhātupāṭhe ) dhāraṇatthaṃ dassento āha ‘‘ kena ānītan ’’ tiV2.185 .

‘‘ Paramparāya ānītan ’’ ti iminā paramparābhatan ti padassa tatiyāsamāsaṃ dasseti . Athavā ‘‘ kenābhatan ’’ ti pucchāya anurūpaṃ yakāralopavasena vākyanti dasseti .

3. Upāli dāsako cevātiādikā gāthāyo kimatthaṃ kehi ṭhapitāti āha ‘‘ idānī ’’ tiādi . Tan ti paraṃ paraṃ . 3. Porāṇakehi mahātherehīti sīhaḷadīpavāsīhi mahātherehi . Ṭhapitāti potthakasaṅgahārohanakāle ṭhapitā . Catutthasaṅgītisadisā hi potthakārohasaṅgīti . 3. Porāṇakehi mahātherehīti saṅgītittayato pacchā potthakasaṅgītikārakehi chaḷabhiññāpaasambhidādiguṇasamujjalehi mahātherehi . Catutthasaṅgītisadisā hi potthakārohasaṅgīti .

Tatthāti tāsu gāthāsu . Yan ti vacanaṃ . Ubhatovibhaṅge dvattiṃsa vārā suviññeyyāva .

Iminā nayenāti paṭhamapārājikassa pucchāvisajjane vuttena iminā nayena .

Iti mahāvibhaṅge paññattivāravaṇṇanāya yojanā samattā . Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā