Ekuttarikanayo pañcakavāravaṇṇanā
Pañcakavāravaṇṇanā
Pañcakavāravaṇṇanā
Pañcakavāravaṇṇanā
325. Pañcakesu
M0.576 ‘‘ pañca puggalā niyatā ’’ ti etaṃ ānantariyānameva gahaṇanti yojanā .
325. Pañcakesu ‘‘ nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā ’’ ti ( pāci .294-297) vacanato akappiyanimantanaṃ sādiyantasseva anāmantacāro na vaṭṭatīti ‘‘ piṇḍapātikassa kappantī ’’ ti vuttaṃ .
325. NaM0.560 upeti puggalo .Pañca chedana kā āpattiyo nāma veditabbāti sambandho .
Gaṇabhojanā dīsupi eseva nayo .
‘‘ Nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā ’’ ti ( pāci .299) vacanato nimantanābhāvā piṇḍapātikassa anāmantacāro vaṭṭati .
Yā vikappanā vuttāti yojanā .
Adhiṭṭhahitvā bhojanan ti ‘‘ gilānasamayo ’’ tiādinā ābhogaṃ katvā bhojanaṃ .
‘‘ Gilānasamayo ’’ tiādinā ābhogaṃ katvā bhojanaṃ adhiṭṭhahitvā bhojanaṃ nāma .
Pāḷiyaṃ pañcahākārehīti pañcahi avahāraṅgehi .
Avikappanāti ‘‘ mayhaṃ bhattapaccāsaṃ itthannāmassa dammī ’’ ti evaṃ avikappanā .
‘‘ Mayhaṃ
V0.512 bhattapaccāsaṃ itthannāmassa dammī ’’ ti evaṃ avikappanā .
Vatthuto pana garukalahukabhedena pārājikathullaccayadukkaṭāni vuttāni . 325. Pañcakesu āpucchitvā cārassa abhāvoti piṇḍapātikassa ‘‘ nimantito sabhatto ’’ ti imassa aṅgassa abhāvā tena sikkhāpadena tassa sabbathā anāpattīti adhippāyo
V2.274 .Ussaṅkitoti uṭṭhahitvā saṅkito .
Parisaṅkitoti punappunaṃ saṅkito .
Ayasato vā garahato vāti ettha parammukhā aguṇavacanaṃ ayaso .
Sammukhā garahā .
Parammukhe aguṇavacanaṃ ayaso .
Sammukhā garahā .
Akuppo arahattaphalasaṅkhāto dhammo imassāti akuppadhammo , khīṇāsavo .
Khīṇāsavo samānopi ussaṅkito ceva parisaṅkito cāti yojanā .
Pariharitabbāti apanetabbā .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Etesūti agocaresu .
Thūpacīvaran ti ettha thūpaṃ parikkhipitvā kataṃ cīvaraṃ thūpacīvaranti dassento āha ‘‘ vammikan ’’ tiādi .
Vammiko hi thūpayati uddhaṃ ārohatīti thūpoti vuccati
V2.207 .Nhānaṭṭhāneti sabbesaṃ nhānaṭṭhāne .
Tañhi udakena kāyaṃ abhisiñcati etthāti abhisekan ti vuccati .
Abhiseke chaḍḍitaṃ ābhisekikaṃ , cīvaraṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ chaḍḍitacīvaran ’’ ti .
Bhatapaṭiyābhatan ti ettha bharadhātuyā posanatthaṃ paṭikkhipitvā dhāraṇatthaṃ dassento āha ‘‘ susānaṃ netvā puna ānītakan ’’ ti .
Tattha ‘‘ susānan ’’ ti iminā kammaṃ dasseti ,‘‘ punā ’’ ti iminā paṭisaddassa atthaṃ dasseti .
Imehi padehi susānaṃ bhataṃ hutvā gehaṃ paṭiābharitabbanti bhatapaṭiyābhatan ti vacanatthaṃ dasseti , yakāro padasandhikaro .
Pāḷiyaṃ , aṭṭhakathāyañca potthakesu ‘‘ gatapaṭiyāgatan ’’ ti kaṇṭhajatatiyakkharena pāṭho atthi , so asundaro .
Susānaṃ netvā puna ānītakan ti susāne petakiccaṃ katvā nikkhantehi nhatvā chaḍḍitāni nivatthapārutavatthāni evaṃ vuccanti .
Sīladiṭṭhibyasanānaṃ vinayapariyāpannattā tehi saddhiṃ itare pañcakaṃ pūretuṃ vuttā .
Kāyo paṭhamaṃ , vācā dutiyaṃ , kāyavācā tatiyaṃ , idaṃ sandhāya ‘‘ tatiyenā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Vinayadharapañcamena gaṇenā ’’ ti ( mahāva .259) vuttattā pañcakaṃ jātaṃ .
Tatthevāti antarapeyyāle eva .
Adinnan ti ettha akārassa nakāriyabhāvañca tapaccayassa kammavācakabhāvañca dassento āha ‘‘ aññena na dinnan ’’ ti .
Tattha ‘‘ aññenā ’’ ti iminā tapaccayassa kammavācakabhāvaṃ dasseti , nakārena akārassa kāriyaṃ dasseti .
Kena kāraṇena aviditanti āha ‘‘ paṭiggaṇhāmīti cetanāya abhāvenā ’’ ti .
Aviditan ti apākaṭaṃ .
Naṭasamajjādidānan ti naṭasamajjādīnaṃ
M0.577 sabbesaṃ dānaṃ .Usabhavissajjanan ti usabhassa vissajjanaṃ .
Idaṃ upalakkhaṇavasena vuttaṃ .
Sabbāsampi pana manussāmanussānaṃ itthīnaṃ methunarativasena purisānaṃ dānampi gahetabbaṃ .
Itthidānan ti etthāpi yāsaṃ kāsañci itthīnaṃ yesaṃ kesañci purisānaṃ dānaṃ gahetabbaṃ .
Paṭibhānacittakammadānan ti methunasevanapaṭibhānacittakammadānaṃ .
Itthipurisasaṃyogādikaṃ kilesasamudācārahetukaṃ paṭibhānacittakammaṃ nāma .
Lokassāti lokena .
Viyasatīti byasanaṃ , hitasukhaṃ khipati viddhaṃsetīti attho .
Ñātīnaṃ
M3.475 byasanaṃ ñātibyasanaṃ , corarogabhayādīhi ñātivināsoti attho .
Bhogānaṃ byasanaṃ bhogabyasanaṃ , rājacorādivasena bhogavināsoti attho .
Rogo eva byasanaṃ rogabyasanaṃ .
Rogo hi ārogyaṃ byasati vināsetīti byasanaṃ .
Sīlassa byasanaṃ sīlabyasanaṃ , dussīlyassetaṃ nāmaṃ .
Sammādiṭṭhiṃ vināsayamānā uppannā diṭṭhiyeva byasanaṃ diṭṭhibyasanaṃ .
Ñātisampadāti ñātīnaṃ sampadā pāripūri bahubhāvoV3.435 .
Bhogasampadāya pi eseva nayo .
Ārogyassa sampadā ārogyasampadā .
Pāripūri dīgharattaṃ arogatā .
Sīladiṭṭhisampadā supi eseva nayo .Kathetukamyatāti kathetukāmatā .
‘‘ Na suppaṭivinodayā ’’ ti iminā dukkhena paṭivinodetabbāti duppaṭivinodayā , paṭivinodetuṃ na sukarāti dasseti .
Upāyenāti yuttiyā .
Phussadevatthero aṭṭhāsi kirāti sambandho .
Ekaṃsan ti bhummatthe cetaṃ upayogavacanaṃ .
Ekasmiṃ aṃseti hi attho .
Buddhārammaṇan ti buddhaguṇārammaṇaṃ .
Aññatarasmiṃ vihāre eko theroti attho .
Māroti devaputtamāro , gatoti sambandho .
Gomayan ti gomīḷhaṃ .
Jaraggavoti jaragoṇo .
Tādisamevāti gomayavippakiraṇasabhāvameva .
Vippakāran ti visesapakārena karaṇaṃ .
Vaṅkapādan ti kuṭilapādaṃ .
Parikasantoti paricchedaṃ katvā vilekhanto .
Vigacchapurisoti vikāraṃ , virūpaṃ vā gatapuriso .
‘‘ Vibhacchapuriso ’’ tipi pāṭho , visesena sobhaṇaṃ bhakkhapurisoti attho .
Ayameva pāṭho abhidhānādīsu ( abhidhānappadīpikāyaṃ 102 gāthāyaṃ ) dissati .
Samantāti kaṭaandhakāravihārassa
V2.208 samantato .
Māro siyā nu khoti yojanā .Na asakkhiṃ iti āhāti yojanā .
Diṭṭhapubboti pubbe diṭṭho .
Mahānubhāvoti deviddhiyā mahānubhāvo .
Iṅghāti uyyojanatthe nipāto , uyyojemīti attho .
Attabhāvan ti tava attabhāvaṃ .
Tādisaṃ rūpan ti buddhassa bhagavato attabhāvasadisaṃ rūpaṃ .
Taṃsarikkhakan ti tena rūpena sadisaṃ .
Patirūpameva sadisaṭṭhena patirūpakaṃ , na ekaṃsasadisaṃ rūpaṃ kiñci sadisarūpanti attho .
Sakattabhāvan ti sassa eso sako , soyeva attabhāvo sakattabhāvo , taṃ .
Ayan ti māro .
Kathan ti
M0.578 kena kāraṇena bhagavā na sobhati nu kho , sobhatiyevāti attho .
Tadeva samatthetuṃ vuttaṃ ‘‘ sabbaso vītarāgadosamoho ’’ ti .Vañcitomhīti ahaṃ vañcito amhi .
Kiṃ atthīti kiṃ nāma atthi , mama vañcanacittaṃ natthīti adhippāyo .
Daharabhikkhu paṭilabhatītiādinā sambandhitabbaṃ .
Daharabhikkhu aṭṭhāsīti sambandho .
Saṅkārachaḍḍaniṃ pacchinti sambandho .
Saṅkāraṃ chaḍḍeti imāyāti saṅkārachaḍḍanī .
Pañhāsahassaṃ pucchīti samathavipassanākammaṭṭhānesu pañhāsahassaṃ sammajjitvā ṭhitaṃ daharaṃ pucchi .
Itaropi daharo attano gatamaggattā sabbaṃ vissajjesi , tena thero pasīdi .
Tissadattatthero nāma pucchīti sambandho .
Nāvātoti potato .
Pañhāsahassan ti samathavipassanākammaṭṭhānesu pucchāsahassaṃ .
Pucchīti daharaṃ pucchi .
Vattaṃ paricchindīti tasmiṃ divase kātabbavattaṃ niṭṭhāpesi .
Aṭṭha kappe anussarītiādinā tasmiṃ khaṇe jhānaṃ nibbattetvā pubbenivāsañāṇaṃ nibbattesīti dīpeti .
Paricchindīti tasmiṃ divase kātabbavattaṃ niṭṭhapesīti attho .
Vattaṃ paricchindīti vattaṃ niṭṭhāpesi .
Yonakavisayatoti yonakalokato .
Aṭṭha kappe anussarīti cetiyaṅgaṇaṃ disvā cittassa pasīdanato pubbenivāsañāṇena aṭṭha kappe anussari .
‘‘ Yonakavisayatoti cīnaṭṭhānā ’’ ti likhitaṃ .
Aṭṭha kappe anussarīti pubbenivāsañāṇaṃ nibbattesīti attho .
Eko bhikkhu gatoti sambandho .
Devatā pupphahatthā aṭṭhaṃsūti manussavesaṃ gahetvā aṭṭhaṃsu .
Tena vuttaṃ ‘‘ kataragāmavāsikātthā ’’ ti .
Tumhe katarasmiṃ gāme vasanasīlā attha bhavathāti yojanā .
Idhevāti imasmiṃyeva ṭhāne .
Ṭhitāmhāti mayaṃ ṭhitā amhāti yojanā .
Ayaṃ kathāti ayaṃ vakkhamānakathā .
Kiṃ amaccaputto pāsādiko nu khoti yojanā .
Neti amaccaputtaabhayatthere .
Ñātakā agamaṃsūti sambandho .
Theramātāpi pahiṇīti sambandho .
Pi saddena ñātake apekkhati .
Pahiṇākāraṃ dassento āha ‘‘ putto me ’’ tiādi .
Amaccaputto ārūḷhoti sambandho .
Abhayatthero āhāti sambandho .
Tenāti amaccaputtena .
Yugaggāhan ti yugassa gāhaṃ .
Kiṃ tvaṃ āvusotiādikaṃ thero khīṇāsavo sammajjanānisaṃsaṃ sabbesaṃ pākaṭaṃ kātuṃ avocāti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Mahallakattherassa sammaṭṭhaṭṭhāne kacavaraṃ chaḍḍetvā ’’ ti vacanaṃ āvi karonto āha ‘‘ atītattabhāve kirā ’’ tiādi .
Amaccaputto chaḍḍesīti sambandho .
Tan ti sammajjanavattaṃ .
Tatrāti ‘‘ satthusāsanaṃ kataṃ hotī ’’ tivacane .
Āyasmā sāriputto nisīdi kirāti sambandho .
Bhagavā paccāgañchīti
M0.579 sambandho .
Pādānīti pādassa akkamanaṭṭhānāni , pādacetiyānīti attho .Thero nisīdīti sambandho .
Jaṇṇukehi patiṭṭhāya ‘‘ pādacetiyaṃ
V2.209 vanditvā ’’ ti pāṭhaseso ajjhāharitabbo .
Me nisinnabhāvaṃ me satthā aññāsi vatāti yojanā .
Mesaddo hi pubbaparāpekkho .
Codanan ti dosāropanaṃ .
Kāressāmīti dasabalaṃ kāressāmi .
‘‘ JaṇṇukehiM2.290 patiṭṭhāya padacetiyan ’’ ti pāṭhaseso .
Codanaṃ kāressāmīti bhagavatā attānaṃ codāpessāmi , attānaṃ niggaṇhāpessāmīti attho .Bhagavā āhāti sambandho .
Gatosīti tvaṃ gato asi , vicarantassa tuyhaṃ na patirūpanti yojanā .
Anantare ṭhāne ṭhatvāti attho .
Tatoti codanakālato .
Ettako vinicchayo upalabbhatīti sambandho .
Bhāsapariyantan ti vacanaparicchedaṃ .
Ettakaṃ gayhūpagan ti ettakaṃ adhikaraṇavūpasamatthāya gahetabbavacananti yathā sutvā viññātuṃ sakkoti , evaṃ anuggaṇhantoti yojanā .
Ettha ca ‘‘ attano bhāsapariyantaṃ anuggahetvā parassa bhāsapariyantaṃ anuggahetvā ’’ ti ekaṃ ,‘‘ adhammena karotī ’’ ti ekaṃ ,‘‘ appaṭiññāyā ’’ ti ekañca katvā purimehi dvīhi pañcaṅgāni veditabbāni .
Ayan ti kathā .
Ettakaṃ vacananti sambandho .
Gayhūpagan ti gahetabbabhāvaṃ upagamanaṃ , gaṇhituṃ khamanīyanti attho .
Tānīti dve mūlāni .
Puna tānīti samudayabhūtāni cha āpattisamuṭṭhānāni .
Vatthun ti methunādivatthuṃ .
Itipīti pi saddo paṭhamanayaṃ apekkhati .
Ettha paṭhamanaye mūlena samudayassa pāyato abhedo hoti , pacchimanaye pana sabbathā bhedo hoti .
Tasmā pacchimanayoyeva yuttataroti daṭṭhabbo .
Vatthun ti methunādivītikkamaṃ .
‘‘ Vūpasammatī ’’ ti iminā ‘‘ nirujjhatī ’’ ti padassa samucchedanirodhaṃ dasseti .
Vuṭṭhānenāti parivāsādivinayakammena .
Tettiṃsamūlānaṃ sarūpaṃ dassento āha ‘‘ vivādādhikaraṇassa dvādasa mūlānī ’’ tiādi .
Ekaṃ mūlanti sambandho .
Tānīti tettiṃsa mūlāni .
Paratoti parasmiṃ .
‘‘ Aṭṭhārasa bhedakaravatthūnī ’’ tiādinā adhikaraṇānaṃ samuṭṭhānaṃ dasseti .
Cattāri saṅghakiccāni nissāya uppajjatīti yojanā .
Idan ti vatthu .
Sattannaṃ nidānan ti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ paññattiṭṭhānasaṅkhātaṃ nidānaṃ .
Etthāti ṭhāne .
Paññattiṃ na jānātīti ettha ‘‘ anupaññattiṃ na jānātī ’’ ti vakkhamānattā paṭhamapaññatti gahetabbāti āha ‘‘ paṭhamapaññattiṃ na jānātī ’’ ti .
Anupaññattīti ettha anusaddo naupacchinnatthoti āha ‘‘ punappunaṃ paññattiṃ na jānātī ’’ ti .
Pacchātthopi yujjateva paṭhamapaññattito pacchā paññattattā .
Anusandhivacanapathan ti ettha anusandhīnaṃ vasena vacanapathanti dassento āha ‘‘ kathānusandhivinicchayānusandhivasena vatthun ’’ ti .
Kathānusandhivinicchayānulomasandhivasena vatthuṃ na jānātīti codakena vā cuditakena vā vuttakathānusandhinā tesaṃ vacanapaṭivacanānurūpena vadanto kathānusandhinā vatthuṃ na jānāti nāma , tañca suttavibhaṅge vinītavatthusaṅkhātena vinicchayānulomeneva vadanto vinicchayānulomasandhivasena vatthuṃ na jānāti nāma .
Ñattikiccan ti ñattiyā kiccaṃ
M0.580 .
Iminā ñattiyāti ettha sāmyatthe sāmivacanaṃ .
Karadhātusambandhe karaṇavacanampi yujjateva .
Karaṇan ti ettha ca yupaccayassa kammatthabhāvañca dasseti .
Na kevalaṃ ñattikamme eva ñattikiccaṃ na jānāti , atha kho ñattidutiyañatticatutthakammesupi na jānātīti dassento āha ‘‘ ñattidutiyañatticatutthakammesū ’’ tiādi .
Ñattiyā kammappatto hutvāti ñattiyā ṭhapitāya anussāvanakammappatto hutvāti attho .
Ñattiyā kammappatto hutvāti ñattiṭṭhapitakāle kammappatto hoti .
Puna kammavācāya kammasiddhi .
Ñattikammaṃ nāma hotīti ñattikammaṃ niṭṭhitaṃ nāma hotīti na jānātīti sambandho .
Ñattiyā kammappattoti ñattiyā niṭṭhitāyapi kammappatto eva hoti .
Anussāvanaṭṭhāne eva kammaṃ niṭṭhitaṃ hotīti ñattikammaṃ niṭṭhitaṃ nāma hoti , taṃ ñattiyā kāraṇaṃ na jānātīti attho .Pubbe ṭhapetabbāti ñatti nāma kammavācāya pubbe ṭhapetabbāti na jānāti .
Iminā napubbakusalabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Pacchā ’’ ti iminā naaparakusalabhāvaṃ dasseti .
Pi saddena paṭhamanayaṃ apekkhati .
‘‘ Kālaṃ na jānātī ’’ ti iminā akālaññūti padassa viggahavākyaṃ dasseti .
Kālaṃ dassento āha ‘‘ anajjhiṭṭho ’’ tiādi .
Ñattikhettan ti ñattiyāva kātabbaṭṭhānaṃ tassā khettaṃ , ñattidutiyādikamme paṭhamaṭṭhapanaṃ tassā okāso nāma .
‘‘ Dhutaṅge
V2.210 ānisaṃsaṃ ajānitvā ’’ ti iminā mandamomūhānaṃ phalaṃ dasseti .
Mandattā momūhattāti neva samādānaṃ jānāti , na ānisaṃsaṃ , attano pana mandattā momūhattā aññāṇeneva āraññiko hoti .Pāpicchoti ettha pāpiccho nāma paccayalābhassa patthanāti āha ‘‘ paccayalābhaṃ patthayamāno ’’ ti .
Pāpiccho icchāpakatoti ‘‘ araññe me viharantassa ‘ ayaṃ āraññiko ’ ti catuppaccayasakkāraṃ karissanti ,‘ ayaṃ bhikkhu lajjī pavivitto ’ tiādīhi ca guṇehi sambhāvessantī ’’ ti evaṃ pāpikāya icchāya ṭhatvā tāya eva icchāya abhibhūto hutvā āraññiko hotīti attho .
Tenāha ‘‘ araññavāsena paccayalābhaṃ patthayamāno ’’ ti .
Kāyaviveko ca cittaviveko ca upadhiviveko ca kāyacittaupadhivivekaṃ , samāhāradvando , pubbapadesu uttarapadalopo .
Etassāti āraññikassa .
Iminā imāya attho idamattho , so etassatthīti idamatthīti vacanatthaṃ dasseti .
Āraññake idañcidañcānisaṃsanti evaṃ idamatthitan ti attho .
Appicchaññevātiādīsu eva saddānaṃ chaḍḍetabbatthaṃ dassento āha ‘‘ na aññaṃ kiñci lokāmisan ’’ ti .
Navavidhan ti divasavasena tividhaṃ , tathā kattabbākāravasena , tathā kārakavasenāti navavidhaṃ uposathaṃ .
Kāyaduccaritādi yasmā na pasādaṃ saṃvatteti , na pasādāya vā saṃvattati , tasmā apāsādikan ti vuccati .
Tena vuttaṃ ‘‘ apāsādikanti kāyaduccaritādi akusalan ’’ ti .
Velaṃ atikkammāti bhojanādikālaṃ atikkamitvā .
Iminā ativelan ti ettha atisaddassa atikkamanatthañca ‘‘ ativelan ’’ ti padassa ‘‘ viharato ’’ ti pade kiriyavisesanabhāvañca dasseti .
Appaṃ kālanti yojanā .
Avataraṇaṃ otāroti dassento āha ‘‘ otaraṇan ’’ ti .
Pāḷiyaṃ pañca visuddhiyoti āpattito visuddhihetuttā , visuddhehi kattabbato ca pātimokkhuddesā vuttā .
Sabbatthāti sabbesu pañcakesu .
Iti pañcakavāravaṇṇanāya yojanā samattā .
Pañcakavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañcakavāravaṇṇanā niṭṭhitā .