1. Tattha tatthāti ‘‘ tassa anuttānatthavaṇṇanaṃ karissāmī ’’ ti yo parivārasaṅkhāto vinayo saṃvaṇṇetabbabhāvena vutto , tattha .
Saṅkhepatthoti samāsattho .
Yaṃ tenāti ettha tasaddassa aniyamaniddesabhāvaṃ dassento āha ‘‘ yo so ’’ ti .
Tattha yoti aniyama niddeso , tassa ‘‘ tenā ’’ ti niyamanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Soti padālaṅkāro .
Dvīsu hi sabbanāmesu yebhuyyena pubbameva padhānaṃ , pacchimaṃ pana vacanālaṅkāraṃ .
Yo so bhagavā paññapesīti sambandho .
Ciraṭṭhitikatthan ti ciraṃ pañcavassasahassakālaṃ ṭhitikatthāya ,‘‘ yācito ’’ ti ca ‘‘ paññapesī ’’ ti ca sambandho .
Dhammasenāpatinā yācitoti sambandho .
Yācito hutvā paññapesīti yojanā .
Tena bhagavatā paññattanti sambandho .
‘‘ Jānatā passatā ’’ ti dvinnaṃ padānaṃ kammameva dassento āha ‘‘ tassa tassā ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ paññattikālan ’’ ti iminā ‘‘ jānatā ’’ ti padassa kammaṃ dasseti ,‘‘ dasa atthavase ’’ ti iminā ‘‘ passatā ’’ ti padassa kammaṃ .
Evaṃ kammadassanena yojanānayaṃ dassetvā idāni karaṇadassanena aparampi yojanānayaṃ dassento āha ‘‘ apicā ’’ tiādi .
‘‘ Pubbenivāsādīhī ’’ tiādisaddena dibbacakkhussa visuṃ gahetabbattā iddhividhadibbasotaparacittavijānanāni gahetabbāni .
Imehi padehi ‘‘ jānatā , passatā ’’ ti
V2.183 dvinnaṃ padānaṃ pañcannaṃ lokiyaabhiññānameva karaṇabhāvaṃ dasseti .
Tīhi vijjāhīti pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayañāṇasaṅkhātāhi tīhi vijjāhi .
Chahi vā pana abhiññāhīti saha āsavakkhayañāṇena pañcalokiyābhiññāsaṅkhātāhi chahi abhiññāhi .
SabbatthātiM0.549 sabbesu tīsu kālesu , pañcasupi ñeyyadhammesu .
Samantacakkhunāti anāvaraṇasabbaññutaññāṇasaṅkhātena samantacakkhunā .
Paññāyāti sabbaññutapaññāya .
Tirokuṭṭādīti ādisaddena tiropabbatādayo saṅgaṇhāti .
Maṃsacakkhunāti pasādacakkhunā .
Paṭivedhapaññāyāti maggapaññāya .
Desanāpaññāyāti sabbaññutapaññāya .
Sabbaññutapaññāyeva hi atthato desanāpaññā nāma .
Tena vuttaṃ ‘‘ tassā paññāya tejasā .
Abhidhammakathāmaggaṃ , devānaṃ sampavattayīti ( dha . sa . aṭṭha . ganthārambhakathā 5).
Imehi padehi avatthāvasena visuṃ visuṃ dvinnaṃ padānaṃ karaṇasambhavaṃ dasseti .
Arahatāti arīnaṃ arānañca hatattā , paccayādīnañca arahattā arahatā .
Sammāsambuddhenāti sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhena , tena bhagavatāti sambandho .
Kenābhatan ti taṃ paṭhamaṃ pārājikaṃ kena ābhataṃ , iti saṅkhepatthoti yojanā .
1. Pakatatthapaṭiniddeso ta-saddoti tassa ‘‘ bhagavatā ’’ tiādīhi padehi samānādhikaraṇabhāvena vuttatthassa yāya vinayapaññattiyā bhagavā pakato adhikato supākaṭo ca , taṃ vinayapaññattiṃV3.416 saddhiṃ yācanāya atthabhāvena dassento ‘‘ yo so … pe … vinayapaññattiṃ paññapesī ’’ ti āha .
Tattha vinayapaññattin ti vinayabhūtaṃ paññattiṃ .
1. VisuddhaparivārassaM2.271V2.257 sīlakkhandhādidhammakkhandhasarīrassa bhagavato vinayapariyattisāsane khandhakānaṃ anantaraṃ parivāroti yo vinayo saṅgahaṃ samāruḷho , tassa dāni anuttānatthavaṇṇanaṃ karissāmīti yojanā .
Samantacakkhunāti sabbaññutaññāṇena .
Ativisuddhena maṃsacakkhunāti rattindivaṃ samantā yojanappamāṇe atisukhumānipi rūpāni passanato ativiya parisuddhena pasādacakkhunā .
‘‘ Atthi tattha paññattī ’’ tiādīsu atthi nu kho tattha paññattītiādinā attho gahetabboti āha ‘‘ tattha paññatti … pe … kenābhatanti pucchā ’’ ti .‘‘ Jānatā passatā ’’ ti imesaṃ padānaṃ vinayassa adhikatattā tattha vuttanayena tāva atthaṃ yojetvā idāni suttantanayena dassento satipi ñāṇadassana-saddānaṃ paññāvevacanabhāve tena tena visesena tesaṃ visayavisesapavattidassanatthaṃ vijjattayavasena abhiññānāvaraṇañāṇavasena sabbaññutaññāṇamaṃsacakkhuvasena paṭivedhadesanāñāṇavasena ca atthaṃ yojetvā dassento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Tattha pubbenivāsādīhīti pubbenivāsāsavakkhayañāṇehi .
Paṭivedhapaññāyāti ariyamaggapaññāya .
Desanāpaññāya passatāti desetabbadhammānaṃ desetabbappakāraṃ bodhaneyyapuggalānañca āsayānusayacaritādhimuttiādibhedaṃ dhammaṃ desanāpaññāya yāthāvato passatā .
Arahatāti arīnaṃ , arānañca hatattā , paccayādīnañca arahattā arahatā .
Sammāsambuddhenāti sammā sāmañca saccānaṃ buddhattā sammāsambuddhena .
Atha vā antarāyikadhamme
M3.456 jānatā , niyyānikadhamme passatā , kilesārīnaṃ hatattā arahatā , sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti evaṃ catuvesārajjavasenapettha yojanā veditabbā .
Apica ṭhānāṭṭhānādivibhāgaṃ jānatā , yathākammūpage satte passatā , savāsanaāsavānaṃ chinnattā arahatā , abhiññeyyādibhede dhamme abhiññeyyādito aviparītāvabodhato sammāsambuddhena .
Atha vā tīsu kālesu appaṭihatañāṇatāya jānatā , kāyakammādivasena tiṇṇampi kammānaṃ ñāṇānuparivattito sammā kāritāya passatā , davādīnaṃ abhāvasādhikāya pahānasampadāya arahatā , chandādīnaṃ ahānihetubhūtāya akkhayapaṭibhānasādhikāya sabbaññutāya sammāsambuddhenāti evaṃ dasabalaaṭṭhārasāveṇikabuddhadhammavasenapi yojanā kātabbā . 2. Pucchāvisajjane pana evamattho veditabboti yojanā .
Yaṃ tena … pe … pārājikan ti idaṃ padaṃ paccuddharaṇamattamevāti sambandho .
Patiuddharaṇamattameva , na atthadassananti attho .
Etthāti etesu padesu .
2. Pucchāvissajjaneti pucchāya vissajjane .
Etthāti etasmiṃ pucchāvissajjane .
Majjhimadeseyeva paññattīti tasmiṃyeva dese yathāvuttavatthuvītikkame āpattisambhavato .
2. Pucchāvissajjaneti
V2.258 pucchāya vissajjane .Vinītakathāti vinītavatthukathā , ayameva vā pāṭho .
Ekā paññattīti ekā paṭhamapaññatti .
Anupaññattiyoti pacchā ṭhapitā paññattiyo .
Ettāvatāti ettakena ‘‘ ekā paññatti , dve anupaññattiyo ’’ ti vacanamattena vissajjitā hontīti sambandho .
Tatiyaṃ pucchanti sambandho .
Kasmā anuppannapaññatti tasmiṃ natthīti āha ‘‘ ayaṃ hī ’’ tiādi .
Tattha hi yasmā aññatra natthi , tasmā natthīti yojanā .
‘‘ Anuppanne dose paññattā ’’ ti iminā anuppanne dose paññapetabbāti anuppannapaññattīti vacanatthaṃ dasseti .
Sāti anuppannapaññatti .
Tasmāti yasmā aññatra natthi , tasmā .
Sabbatthapaññattīti ettha sabbasmiṃ padese paññatti sabbatthapaññattīti aluttasamāsaṃ dassento āha ‘‘ majjhimadese cevā ’’ tiādi .
‘‘ Majjhimadese ceva paccantimajanapadesu cā ’’ ti iminā ‘‘ sabbatthā ’’ ti padassa sarūpaṃ dasseti .
Padesapaññattiṃ apanetvā sabbatthapaññattiṃ pārisesanayena dassento āha ‘‘ vinayadharapañcamenā ’’ tiādi
M0.550 .
Tattha vinayadharapañcamenāti anussāvanācariyapañcamena .
Etthevāti majjhimadeseyeva .
Etehīti catūhi sikkhāpadehi .
Sesānīti catūhi sikkhāpadehi sesāni .
Vinītakathāti vinītavatthukathā , ayameva vā pāṭho .Sādhāraṇapaññattīti
V2.184 ettha sādhāraṇā nāma bhikkhubhikkhunīnamevāti āha ‘‘ bhikkhūnañceva bhikkhunīnañcā ’’ ti .Idaṃ panāti paṭhamapārājikaṃ pana , paññattanti sambandho .
Vinītakathāmattamevāti vinītavatthupakāsakaṃ kathāmattameva .
Tāsan ti bhikkhunīnaṃ .
Byañjanamattamevāti ‘‘ sādhāraṇā ’’ ti ca ‘‘ ubhato ’’ ti ca byañjanamattameva .
Etthāti sādhāraṇapaññattiubhatopaññattipade .
‘‘ Nidāne anupaviṭṭhan ’’ ti iminā ‘‘ nidānogadhan ’’ ti padassa sattamīsamāsañca ogadha saddassa anupaviṭṭhatthañca dasseti .
Ogāḷho hutvā dharati tiṭṭhatīti ogadhaṃ .
Nanu nidānogadhe sati ‘‘ paṭhamena uddesenā ’’ ti vattabbaṃ , kasmā ‘‘ dutiyena uddesenā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ nidānogadhan ’’ ti .
Nidānapariyāpannampi samānan ti nidānapariyāpannaṃ samānampīti yojanā .
Pi saddo garahattho , pageva dutiye uddese pariyāpanneti dasseti .
‘‘ Sīlavipattiādīnan ’’ ti vacanaṃ vitthārento āha ‘‘ paṭhamā hī ’’ tiādi .
Dvaṅgikenāti kāyacittasaṅkhātena dvaṅgikena .
Nanu ‘‘ ekena samuṭṭhānenā ’’ ti vuttattā ‘‘ kāyatoyevā ’’ ti vattabbaṃ , atha kasmā ‘‘ kāyato ca cittato ca samuṭṭhātī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ ettha hī ’’ tiādi .
Etthāti ‘‘ ekena samuṭṭhānenā ’’ ti vacane .
Cittan ti sevanacittaṃ .
Dvaṅgikena ekena samuṭṭhānenāti aṅgadvayasamudāyabhūtena ekena .
Aṅgadvayavimuttassa samuṭṭhānassa abhāvepi tesu ekenaṅgena vinā ayaṃ āpatti na hotīti dassanatthameva ‘‘ ekena samuṭṭhānenā ’’ ti vuttaṃ .
Kāyena pana āpattiṃ āpajjatīti pubbabhāge sevanacittaṃ aṅgaṃ katvā kāyadvārasaṅkhātaviññattiṃ janayitvā pavattacittuppādasaṅkhātaṃ āpattiṃ āpajjati .
Kiñcāpi hi cittena samuṭṭhāpitā viññatti , tathāpi cittena adhippetassa atthassa kāyaviññattiyā sādhitattā
V3.417 ‘‘ kāyadvārena āpattiṃ āpajjatī ’’ ti vuccati .
Idāni tesu dvīsu aṅgesu padhānaṅgaṃ dassetumāha ‘‘ ettha hi cittaṃ aṅgaṃ hotī ’’ tiādi .
Yasmā pana maggenamaggappaṭipattisaṅkhātāya kāyaviññattiyā sevanacitteneva sambhave sati ayaṃ taṃ aṅgadvayaṃ upādāya bhagavatā paññattā āpattisammuti hoti , nāsati .
Tasmā taṃ cittaṃ kāyaviññattisaṅkhātassa kāyassa aṅgaṃ kāraṇaṃ hoti , na āpattiyā .
Tassa pana taṃsamuṭṭhitakāyo eva aṅgaṃ abyavahitakāraṇaṃ , cittaṃ pana kāraṇakāraṇanti adhippāyo .
Evaṃ uparipi sabbattha cittaṅgayuttasamuṭṭhānesu adhippāyoM2.272 veditabbo .
‘‘ Ekena samuṭṭhānena samuṭṭhātī ’’ tiādiparivāravacaneneva āpattiyā akusalādiparamatthasabhāvatā pāḷiaṭṭhakathāsu pariyāyatova vuttā , sammutisabhāvā eva āpattīti sijjhati samuṭṭhānasamuṭṭhitānaṃ bhedasiddhitoti gahetabbaṃ .Āpannosīti tvaṃ āpanno asīti yojanā .
Āma āpannomhīti āma ahaṃ āpanno amhīti yojanā .
Tāvadevāti tasmiṃ paṭijānakkhaṇeyeva .
Taṃ puggalan ti pārājikamāpannaṃ taṃ puggalaṃ .
Tappaccayāti tassa pārājikamāpannassa kāraṇā .
‘‘ Na katamena samathena sammatī ’’ ti yaṃ pana vacanaṃ vuttanti yojanā .
Tan ti vacanaṃ , vuttanti sambandho .
Imamatthaṃ sandhāyāti āpannāya āpattiyā anāpattibhāvāpādanassa asakkuṇeyyatāsaṅkhātamatthaṃ sandhāya , na bhaṇḍanādivūpasamaṃ .
Imamatthaṃ sandhāyāti āpannāya pārājikāpattiyā kehicipi samathehi anāpattibhāvāpādanassa asakkuṇeyyattasaṅkhātamatthaṃ sandhāya .
Vuttamātikā paññattīti vuttamātikāsaṅkhātā paññatti vinayo nāmāti yojanā .
Mātikā hi yasmā paññapīyati saṅkhepena ṭhapīyati , pakāraṃ jānāpeti vā , tasmā paññattīti vuccati .
‘‘ Padabhājanaṃ vuccatī ’’ ti
M0.551 iminā vitthārena bhājiyati etāyāti vibhattīti dasseti .Vītikkamoti kāyavācāvītikkamo .
So hi na saṃvarati kāyavācaṃ na pidahatīti asaṃvaroti vuccati .
Yesaṃ vattatīti ettha vattatikiriyāya kattāraṃ dassento āha ‘‘ vinayapiṭakañca aṭṭhakathā cā ’’ ti .
Paguṇāti vācuggatā .
Teti te puggalā , dhārentīti sambandho .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Etassāti paṭhamapārājikassa .
Kenābhatan ti ettha bharadhātuyā dhāraṇaposanatthesu ( pāṇinī 108 dhātupāṭhe ) dhāraṇatthaṃ dassento āha ‘‘ kena ānītan ’’ ti
V2.185 .‘‘ Paramparāya ānītan ’’ ti iminā paramparābhatan ti padassa tatiyāsamāsaṃ dasseti .
Athavā ‘‘ kenābhatan ’’ ti pucchāya anurūpaṃ yakāralopavasena vākyanti dasseti .
3. Upāli dāsako cevātiādikā gāthāyo kimatthaṃ kehi ṭhapitāti āha ‘‘ idānī ’’ tiādi .
Tan ti paraṃ paraṃ .
3. Porāṇakehi mahātherehīti sīhaḷadīpavāsīhi mahātherehi .
Ṭhapitāti potthakasaṅgahārohanakāle ṭhapitā .
Catutthasaṅgītisadisā hi potthakārohasaṅgīti .
3. Porāṇakehi mahātherehīti saṅgītittayato pacchā potthakasaṅgītikārakehi chaḷabhiññāpaasambhidādiguṇasamujjalehi mahātherehi .
Catutthasaṅgītisadisā hi potthakārohasaṅgīti .
Tatthāti tāsu gāthāsu .
Yan ti vacanaṃ .
Ubhatovibhaṅge dvattiṃsa vārā suviññeyyāva .
Iminā nayenāti paṭhamapārājikassa pucchāvisajjane vuttena iminā nayena .
Iti mahāvibhaṅge paññattivāravaṇṇanāya yojanā samattā .
Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā
Katāpattivārādivaṇṇanā
157. Itoti paññattivārato , paraṃ vuttā satta vārā uttānatthā evāti yojanā .
Katāpattivāroti ‘‘ katāpattī ’’ ti padena lakkhito vāro .
Eseva nayo sesesupi .
Tadanantaroti tesaṃ sattannaṃ vārānaṃ anantare vutto .
Samuccayavāroti saṃ ekato āpattivipattiādayo uciyanti sampiṇḍiyanti etthāti samuccayo , soyeva vāro samuccayavāro .
188. Tatoti tehi aṭṭhahi vārehi , paraṃ vuttāti sambandho .
Paccayavasena vutto eko paññattivāroti yojanā .
Paccayavasenāti paccayasaddassa vasena .
Tassāti paccayassa .
Tepīti aṭṭha
M0.552 vārāpi .
188. Mahāvibhaṅgeti bhikkhuvibhaṅge .Itītiādi nigamanaṃ .
Soḷasa vārā dassitāti yehi vārehi ādibhūtehi upalakkhitattā ayaṃ sakalopi parivāro soḷasaparivāroti voharīyati , te sandhāya vadati .
Tatoti mahāvibhaṅgato , paraṃ āgatāti sambandho .
Evaṃ ime dvattiṃsa vārāti yojanā .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Etthāti dvattiṃsavāresu .
Paññattivāravaṇṇanā niṭṭhitā .