11. Cīvarasuttavaṇṇanā

154. Ekādasame dakkhiṇāgirismin ti rājagahaṃ parivāretvā ṭhitassa girino dakkhiṇabhāge janapado dakkhiṇāgiri nāma , tasmiṃ cārikaṃ caratīti attho .

Cārikā ca nāma duvidhā hoti turitacārikā ca aturitacārikā ca .

Tattha yaṃ ekacco ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā pattacīvaraṃ aṃse laggetvā chattaṃ ādāya sarīrato sedehi paggharantehi divasena sattaṭṭhayojanāni gacchati , yaṃ vā pana buddhā kiñcidevaP2.177 bodhaneyyasattaṃ disvā yojanasatampi yojanasahassampi khaṇena gacchanti , esā turitacārikā nāma .

Devasikaṃ pana gāvutaṃ aḍḍhayojanaṃ tigāvutaṃ yojananti ettakaṃ addhānaṃ ajjatanāya nimantanaṃ adhivāsayato janasaṅgahaṃ karoto gamanaṃ , esā aturitacārikā nāma .

Ayaṃ idha adhippetā .

Nanu ca thero pañcavīsati vassāni chāyā viya dasabalassa pacchato pacchato gacchantova ahosi ,‘‘ kahaṃ ānando ’’ ti vacanassa okāsameva na adāsi , so kismiṃ kāle bhikkhusaṅghena saddhiṃ cārikaṃ carituṃ okāsaṃ labhatīti ?

Satthu parinibbānasaṃvacchare .

Parinibbute kira satthari mahākassapatthero satthu parinibbāne sannipatitassa bhikkhusaṅghassa majjhe nisīditvā dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ pañcasate bhikkhū uccinitvā ,‘‘ āvuso , mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammavinayaṃ saṅgāyissāma , tumhe pureM2.165 vassūpanāyikāya attano palibodhaṃ ucchinditvā rājagahe sannipatathā ’’ ti vatvā attanā rājagahaṃ gato .

Ānandattheropi bhagavato pattacīvaraṃ ādāya mahājanaṃ saññāpento sāvatthiṃ gantvā tato nikkhamma rājagahaṃ gacchanto dakkhiṇāgirismiṃ cārikaṃ cari .

Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

YebhuyyenaV2.158 kumārabhūtāti ye te hīnāyāvattā nāma , te yebhuyyena kumārakā daharā taruṇā ekavassikadvevassikā bhikkhū ceva anupasampannakumārakā ca .

Kasmā panete pabbajitā , kasmā hīnāyāvattāti ?

Tesaṃ kira mātāpitaro cintesuṃ –

‘‘ ānandatthero satthu vissāsiko aṭṭha vare yācitvā upaṭṭhahati , icchiticchitaṭṭhānaṃ satthāraṃ gahetvā gantuṃ sakkoti , amhākaṃ dārake etassa santike pabbājema , so satthāraṃ gahetvā āgamissati , tasmiṃ āgate mayaṃ mahāsakkāraṃ kātuṃ labhissāmā ’’ ti .

Iminā tāva kāraṇena nesaṃ ñātakā te pabbājesuṃ .

Satthari pana parinibbute tesaṃ sā patthanā upacchinnā , atha te ekadivaseneva uppabbājesuṃ .

Yathābhirantan tiP2.178 yathāruciyā yathāajjhāsayena .

Tikabhojanaṃ paññattan ti , idaṃ ‘‘ gaṇabhojane aññatra samayā pācittiyan ’’ ti ( pāci .211).

Idaṃ sandhāya vuttaṃ .

Tattha hi tiṇṇaṃ janānaṃ akappiyanimantanaṃ sādiyitvā ekato paṭiggaṇhantānampi anāpatti , tasmā ‘‘ tikabhojanan ’’ ti vuttaṃ .

Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyāti dussīlapuggalānaṃ niggaṇhanatthaṃ .

Pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāyāti dummaṅkūnaṃ niggaheneva pesalānaṃ uposathapavāraṇā vattanti , samaggavāso hoti , ayaṃ tesaṃ phāsuvihāro hoti , imassa phāsuvihārassa atthāya .

Mā pāpicchā pakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyun ti yathā devadatto sapariso kulesu viññāpetvā bhuñjanto pāpicche nissāya saṅghaṃ bhindi , evaṃ aññepi pāpicchā gaṇabandhena kulesu viññāpetvā bhuñjamānā gaṇaṃ vaḍḍhetvā taṃ pakkhaṃ nissāya mā saṅghaṃ bhindeyyunti , iti iminā kāraṇena paññattanti attho .

Kulānuddayatāya cāti bhikkhusaṅghe uposathapavāraṇaṃ katvā samaggavāsaṃ vasanteM2.166 manussā salākabhattādīni datvā saggaparāyaṇā bhavanti , iti imāya kulānuddayatāya ca paññattanti attho .

Sassaghātaṃ maññe carasīti sassaṃ ghātento viya āhiṇḍasi .

Kulūpaghātaṃ maññe carasīti kulāni upaghātento viya hananto viya āhiṇḍasi .

Olujjatīti visesena palujjati bhijjati .

Palujjanti kho te , āvuso , navappāyāti , āvuso , ete tuyhaṃ pāyena yebhuyyena navakā ekavassikaduvassikā daharā ceva sāmaṇerā ca palujjanti bhijjanti .

Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti ayaṃ kumārako attano pamāṇaṃ na jānātīti theraṃ tajjento āha .

KumārakavādāV2.159 na muccāmāti kumārakavādato na muccāmaP2.179 .

Tathā hi pana tvan ti idamassa evaṃ vattabbatāya kāraṇadassanatthaṃ vuttaṃ .

Ayañhettha adhippāyo – yasmā tvaṃ imehi navehi bhikkhūhi indriyasaṃvararahitehi saddhiṃ vicarasi , tasmā kumārakehi saddhiṃ vicaranto kumārakoti vattabbataṃ arahasīti .

Aññatitthiyapubbo samānoti idaṃ yasmā therassa imasmiṃ sāsane neva ācariyo na upajjhāyo paññāyati , sayaṃ kāsāyāni gahetvā nikkhanto , tasmā anattamanatāya aññatitthiyapubbataṃ āropayamānā āha .

Sahasāti ettha rāgamohacāropi sahasācāro , idaṃ pana dosacāravasena vuttaṃ .

Appaṭisaṅkhāti appaccavekkhitvā , idāni attano pabbajjaṃ sodhento yatvāhaṃ , āvusotiādimāha .

Tattha aññaṃ satthāraṃ uddisitun ti ṭhapetvā bhagavantaṃ aññaṃ mayhaṃ satthāti evaṃ uddisituṃ na jānāmi .

Sambādho gharāvāsotiādīsu sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti , tathāpi tesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva .

Rajāpathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

‘‘ Āgamanapatho ’’ tipi vattuṃ vaṭṭati .

Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso .

Pabbajito hi kūṭāgāraratanamayapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati na sajjati na bajjhati , tena vuttaṃM2.167 ‘‘ abbhokāso pabbajjā ’’ ti .

Apica sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato rajāpatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ , kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato , abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathā sukhaṃ okāsasabbhāvato .

Nayidaṃ sukaraṃ … pe … pabbajeyyan ti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃP2.180 caritabbaṃ , ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ , saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ , idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ … pe … carituṃ , yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajjeyyanti .

Ettha ca yasmā agārassaV2.160 hitaṃ kasivaṇijjādikammaṃ agāriyan ti vuccati , taṃ pabbajjāya natthi , tasmā pabbajjā anagāriyāti ñātabbā , taṃ anagāriyaṃ .

Pabbajeyyan ti paṭipajjeyyaṃ .

Paṭapilotikānan ti jiṇṇapilotikānaṃ terasahatthopi hi navasāṭako dasānaṃ chinnakālato paṭṭhāya pilotikāti vuccati .

Iti mahārahāni vatthāni chinditvā kataṃ saṅghāṭiṃ sandhāya ‘‘ paṭapilotikānaṃ saṅghāṭin ’’ ti vuttaṃ .

Addhānamaggappaṭipannoti aḍḍhayojanato paṭṭhāya maggo addhānanti vuccati , taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno , dīghamaggaṃ paṭipannoti attho .

Idāni yathā esa pabbajito , yathā ca addhānamaggaṃ paṭipanno , imassatthassa āvibhāvatthaṃ abhinīhārato paṭṭhāya anupubbikathā kathetabbā – atīte kira kappasatasahassamatthake padumuttaro nāma satthā udapādi , tasmiṃ haṃsavatīnagaraṃ upanissāya kheme migadāye viharante vedeho nāma kuṭumbiko asītikoṭidhanavibhavo pātova subhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya gandhapupphādīni gahetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi .

Tasmiṃ khaṇe satthā mahānisabhattheraṃ nāma tatiyasāvakaṃ ‘‘ etadaggaṃ , bhikkhave , mama sāvakānaṃM2.168 bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ nisabho ’’ ti etadagge ṭhapesi .

UpāsakoP2.181 taṃ sutvā pasanno dhammakathāvasāne mahājane uṭṭhāya gate satthāraṃ vanditvā ,‘‘ bhante , sve mayhaṃ bhikkhaṃ adhivāsethā ’’ ti āha .

Mahā kho , upāsaka , bhikkhusaṅghoti .

Kittako bhagavāti .

Aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassanti .

Bhante , ekaṃ sāmaṇerampi vihāre asesetvā bhikkhaṃ adhivāsethāti .

Satthā adhivāsesi .

Upāsako satthu adhivāsanaṃ viditvā gehaṃ gantvā mahādānaṃ sajjetvā punadivase satthu kālaṃ ārocāpesi .

Satthā pattacīvaramādāya bhikkhusaṅghaparivuto upāsakassa gharaṃ gantvā paññattāsane nisinno dakkhiṇodakāvasāne yāgubhattādīni sampaṭicchanto bhattavissaggaṃ akāsi .

Upāsakopi satthu santike nisīdi .

Tasmiṃ antare mahānisabhatthero piṇḍāya caranto tameva vīthiṃ paṭipajji .

Upāsako disvā uṭṭhāya gantvā theraṃ vanditvā ‘‘ pattaṃ , bhante , no dethā ’’ ti āha .

Thero pattaṃ adāsi .

Bhante , idheva pavisatha , satthāpi gehe nisinnoti .

Na vaṭṭissati upāsakāti .

Upāsako therassa pattaṃ gahetvā piṇḍapātassa pūretvā nīharitvā adāsi .

Tato theraṃ anugantvā nivatto satthu santike nisīditvā evamāha –

‘‘ bhante , mahānisabhatthero ‘ satthā gehe nisinno ’ ti vuttepi pavisituṃV2.161 na icchi , atthi nu kho etassa tumhākaṃ guṇehi atireko guṇo ’’ ti .

Buddhānañca vaṇṇamaccheraṃ nāma natthi .

Atha satthā evamāha –

‘‘ upāsaka , mayaṃ bhikkhaṃ āgamayamānā gehe nisīdāma , so bhikkhu na evaṃ nisīditvā bhikkhaṃ udikkhati .

Mayaṃ gāmantasenāsane vasāma , so araññasmiṃyeva vasati .

Mayaṃ channe vasāma , so abbhokāsamhiyeva vasati .

Iti tassa ayañca ayañca guṇo ’’ ti mahāsamuddaṃ pūrayamānova kathesi .

Upāsako pakatiyāpi jalamānadīpo telena āsitto viya suṭṭhutaraṃ pasanno hutvā cintesi –

‘‘ kiṃ mayhaṃ aññāya sampattiyā , anāgate ekassa buddhassa santike dhutavādānaṃ aggabhāvatthāya patthanaṃ karissāmī ’’ ti ?

SoP2.182 punapi satthāraṃ nimantetvā teneva niyāmena satta divasāni dānaṃ datvā sattame divase aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassassa ticīvarāni datvā satthu pādamūle nipajjitvā evamāha –

‘‘ yaṃ me , bhante , satta divasāni dānaṃ dentassaM2.169 mettaṃ kāyakammaṃ mettaṃ vacīkammaṃ mettaṃ manokammaṃ , imināhaṃ na aññaṃ devasampattiṃ vā sakkamārabrahmasampattiṃ vā patthemi , idaṃ pana me kammaṃ anāgate ekassa buddhassa santike mahānisabhattherena pattaṭṭhānantaraṃ pāpuṇanatthāya terasadhutaṅgadharānaṃ aggabhāvassa paccayo hotū ’’ ti .

Satthā ‘‘ mahantaṃ ṭhānaṃ iminā patthitaṃ , samijjhissati nu kho ’’ ti olokento samijjhanabhāvaṃ disvā āha –

‘‘ manāpaṃ te ṭhānaṃ patthitaṃ , anāgate satasahassakappamatthake gotamo nāma buddho uppajjissati , tassa tvaṃ tatiyasāvako mahākassapatthero nāma bhavissasī ’’ ti .

Taṃ sutvā upāsako ‘‘ buddhānaṃ dve kathā nāma natthī ’’ ti punadivase pattabbaṃ viya taṃ sampattiṃ amaññittha .

So yāvatāyukaṃ sīlaṃ rakkhitvā tattha kālaṅkato sagge nibbatti .

Tato paṭṭhāya devamanussesu sampattiṃ anubhavanto ito ekanavutikappe vipassimhi sammāsambuddhe bandhumatīnagaraṃ nissāya kheme migadāye viharante devalokā cavitvā aññatarasmiṃ parijiṇṇe brāhmaṇakule nibbatti .

Tasmiñca kāle ‘‘ vipassī bhagavā sattame sattame saṃvacchare dhammaṃ kathetī ’’ ti mahantaṃ kolāhalaṃ hoti .

Sakalajambudīpe devatā ‘‘ satthā dhammaṃ kathessatī ’’ ti ārocenti , brāhmaṇo taṃ sāsanaṃ assosi .

Tassa ca nivāsanasāṭako eko hoti , tathā brāhmaṇiyā , pārupanaṃ pana dvinnampi ekameva .

Sakalanagare ‘‘ ekasāṭakabrāhmaṇo ’’ ti paññāyati .

Brāhmaṇānaṃ kenacideva kiccena sannipāte sati brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā sayaṃ gacchatiV2.162 , brāhmaṇīnaṃ sannipāte sati sayaṃ gehe tiṭṭhati , brāhmaṇī taṃ vatthaṃ pārupitvā gacchati .

Tasmiṃ panaP2.183 divase brāhmaṇo brāhmaṇiṃ āha –

‘‘ bhoti , kiṃ rattiṃ dhammassavanaṃ suṇissasi divā ’’ ti ?

‘‘ Mayaṃ mātugāmajātikā nāma rattiṃ sotuṃ na sakkoma , divā sossāmī ’’ ti brāhmaṇaṃ gehe ṭhapetvā vatthaṃ pārupitvā upāsikāhi saddhiṃ divā gantvā satthāraṃ vanditvā ekamante nisinnā dhammaṃ sutvā upāsikāhiyeva saddhiṃ āgamāsi .

Atha brāhmaṇo brāhmaṇiṃ gehe ṭhapetvā vatthaṃ pārupitvā vihāraṃ gato .

Tasmiṃ ca samaye satthā parisamajjhe alaṅkatadhammāsane sannisinno cittabījaniṃ ādāya ākāsagaṅgaṃ otārento viya sineruṃ matthaṃ katvāM2.170 sāgaraṃ nimmathento viya dhammakathaṃ katheti .

Brāhmaṇassa parisante nisinnassa dhammaṃ suṇantassa paṭhamayāmasmiṃyeva sakalasarīraṃ pūrayamānā pañcavaṇṇā pīti uppajji .

So pārutavatthaṃ saṅgharitvā ‘‘ dasabalassa dassāmī ’’ ti cintesi .

Athassa ādīnavasahassaṃ dassayamānaṃ maccheraṃ uppajji , so ‘‘ brāhmaṇiyā ca mayhañca ekameva vatthaṃ , aññaṃ kiñci pārupanaṃ natthi , apārupitvā ca nāma bahi carituṃ na sakkā ’’ ti sabbathāpi adātukāmo ahosi .

Athassa nikkhante paṭhamayāme majjhimayāmepi tatheva pīti uppajji , so tatheva ca cintetvā tatheva adātukāmo ahosi .

Athassa majjhimayāme nikkhante pacchimayāmepi tatheva pīti uppajji , so ‘‘ taraṇaṃ vā hotu maraṇaṃ vā , pacchāpi jānissāmī ’’ ti vatthaṃ saṅgharitvā satthu pādamūle ṭhapesi .

Tato vāmahatthaṃ ābhujitvā dakkhiṇena hatthena tikkhattuṃ apphoṭetvā ‘‘ jitaṃ me jitaṃ me ’’ ti tayo vāre nadi .

Tasmiñca samaye bandhumarājā dhammāsanassa pacchato antosāṇiyaṃ nisinno dhammaṃ suṇāti .

Rañño ca nāma ‘‘ jitaṃ me ’’ ti saddo amanāpo hoti .

So purisaṃ pesesi ‘‘ gaccha etaṃ puccha kiṃ vadesī ’’ ti ?

So tena gantvā pucchito āha –

‘‘ avasesā hatthiyānādīni āruyha asicammādīni gahetvā parasenaṃ jinanti , na taṃ acchariyaṃ , ahaṃ panaP2.184 pacchato āgacchantassa kūṭagoṇassa muggarena sīsaṃ bhinditvā taṃ palāpento viya maccheracittaṃ madditvā pārutavatthaṃ dasabalassa adāsiṃ , taṃ me macchariyaṃ jitan ’’ ti āha .

Puriso gantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesi .

Rājā āha –

‘‘ amhe bhaṇe dasabalassa anurūpaṃ na jānimhā , brāhmaṇo pana jānī ’’ ti vatthayugampi pesesi .

Taṃ disvā brāhmaṇo cintesi –

‘‘ ayaṃ mayhaṃ tuṇhī nisinnassa paṭhamaṃ kiñci adatvā satthu guṇe kathentassa adāsi , satthu guṇe paṭicca uppannena mayhaṃV2.163 ko attho ’’ ti tampi vatthayugaṃ dasabalasseva adāsi .

Rājā ‘‘ kiṃ brāhmaṇena katan ’’ ti ?

Pucchitvā ,‘‘ tampi tena vatthayugaṃ tathāgatasseva dinnan ’’ ti sutvā aññāni dve vatthayugāni pesesi .

So tānipi adāsi .

Rājā aññānipi cattārīti evaṃ yāva dvattiṃsa vatthayugāni pesesi .

Atha brāhmaṇoM2.171 ‘‘ idaṃ vaḍḍhetvā gahaṇaṃ viya hotī ’’ ti attano atthāya ekaṃ brāhmaṇiyā atthāya ekanti dve vatthayugāni gahetvā tiṃsa yugāni tathāgatasseva adāsi .

Tato paṭṭhāya ca satthu vissāsiko jāto .

Atha naṃ rājā ekadivasaṃ sītasamaye satthu santike dhammaṃ suṇantaṃ disvā satasahassagghanikaṃ attano pārutaṃ rattakambalaṃ datvā āha –

‘‘ ito paṭṭhāya idaṃ pārupitvā dhammaṃ suṇāhī ’’ ti .

So ‘‘ kiṃ me iminā kambalena imasmiṃ pūtikāye upanītenā ’’ ti ?

Cintetvā , antogandhakuṭiyaṃ tathāgatamañcassa upari vitānaṃ katvā agamāsi .

Atha ekadivasaṃ rājā pātova vihāraṃ gantvā antogandhakuṭiyaṃ satthu santike nisīdi .

Tasmiñca samaye chabbaṇṇā buddharasmiyo kambalaṃ paṭihaññanti , kambalo ativiya virocati .

Rājā uddhaṃ olokento sañjānitvā āha –

‘‘ bhante , amhākaṃ esa kambalo , amhehi ekasāṭakabrāhmaṇassa dinno ’’ ti .

Tumhehi , mahārāja , brāhmaṇo pūjito , brāhmaṇena ahaṃ pūjitoti .

Rājā ‘‘ brāhmaṇo yuttakaṃ aññāsi , na mayan ’’ ti pasīditvā yaṃ manussānaṃ upakārabhūtaṃ , taṃP2.185 sabbaṃ aṭṭhaṭṭhakaṃ katvā sabbaṭṭhakaṃ nāma dānaṃ datvā purohitaṭṭhāne ṭhapesi .

Sopi ‘‘ aṭṭhaṭṭhakaṃ nāma catusaṭṭhi hotī ’’ ti catusaṭṭhi salākabhattāni upanibandhāpetvā yāvajīvaṃ dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā tato cuto sagge nibbatti .

Puna tato cuto imasmiṃ kappe koṇāgamanassa ca bhagavato kassapadasabalassa cāti dvinnaṃ buddhānaṃ antare bārāṇasiyaṃ kuṭumbiyaghare nibbatto , so vuddhimanvāya gharāvāsaṃ vasanto ekadivasaṃ araññe jaṅghavihāraṃ carati .

Tasmiñca samaye paccekabuddho nadītīre cīvarakammaṃ karonto anuvāte appahonte saṅgharitvā ṭhapetuṃ āraddho .

So disvā ,‘‘ kasmā , bhante , saṅgharitvā ṭhapethā ’’ ti ?

Āha .

Anuvāto nappahotīti .

‘‘ Iminā , bhante , karothā ’’ ti sāṭakaṃ datvā ,‘‘ nibbattanibbattaṭṭhāne me kenaci parihāni mā hotū ’’ ti patthanaṃ paṭṭhapesi .

Gharepissa bhaginiyā saddhiṃ bhariyāya kalahaṃ karontiyā paccekabuddho piṇḍāya pāvisi .

AthassaV2.164M2.172 bhaginī paccekabuddhassa piṇḍapātaṃ datvā tassa bhariyaṃ sandhāya ‘‘ evarūpaṃ bālaṃ yojanasatena parivajjeyyan ’’ ti patthanaṃ paṭṭhapesi .

Sā gehadvāre ṭhitā taṃ sutvā ,‘‘ imāya dinnaṃ bhattaṃ esa mā bhuñjatū ’’ ti pattaṃ gahetvā piṇḍapātaṃ chaḍḍetvā kalalassa pūretvā adāsi .

Itarā disvā ,‘‘ bāle maṃ tāva akkosa vā pahara vā .

Evarūpassa pana dve asaṅkheyyāni pūritapāramissa pattato bhattaṃ chaḍḍetvā kalalaṃ dātuṃ na yuttan ’’ ti āha .

Athassa bhariyāya paṭisaṅkhānaṃ uppajji .

Sā ‘‘ tiṭṭhatha , bhante ’’ ti kalalaṃ chaḍḍetvā pattaṃ dhovitvā gandhacuṇṇena ubbaṭṭetvā pavarassa catumadhurassa pūretvā upari āsittena padumagabbhavaṇṇena sappinā vijjotamānaṃ paccekabuddhassa hatthe ṭhapetvā ,‘‘ yathā ayaṃ piṇḍapāto obhāsajāto , evaṃ obhāsajātaṃ me sarīraṃ hotū ’’ ti patthanaṃ paṭṭhapesi .

Paccekabuddho anumoditvā ākāsaṃ pakkhandi .

Tepi jāyampatikā yāvatāyukaṃ kusalaṃ katvā sagge nibbattitvāP2.186 puna tato cavitvā upāsako bārāṇasiyaṃ asītikoṭivibhavassa seṭṭhino putto hutvā nibbatti , itarā tādisasseva dhītā hutvā nibbatti .

Tassa vuddhippattassa tameva seṭṭhidhītaraṃ ānayiṃsu .

Tassā pubbe adinnavipākassa tassa kammassa ānubhāvena patikulaṃ paviṭṭhamattāya ummārabbhantare sakalasarīraṃ ugghāṭitavaccakuṭi viya duggandhaṃ jātaṃ .

Seṭṭhikumāro ‘‘ kassāyaṃ gandho ’’ ti pucchitvā ‘‘ seṭṭhikaññāyā ’’ ti sutvā ‘‘ nīharatha nīharathā ’’ ti ābhataniyāmeneva kulagharaṃ pesesi .

Sā eteneva nīhārena sattasu ṭhānesu paṭinivattitā cintesi –

‘‘ ahaṃ sattasu ṭhānesu paṭinivattā .

Kiṃ me jīvitenā ’’ ti ?

Attano ābharaṇabhaṇḍaṃ bhañjāpetvā suvaṇṇiṭṭhakaṃ kāresi ratanāyataṃ vidatthivitthataṃ caturaṅgulubbedhaṃ .

Tato haritālamanosilāpiṇḍaṃ gahetvā aṭṭha uppalahatthake ādāya kassapadasabalassa cetiyakaraṇaṭṭhānaṃ gatā .

Tasmiñca khaṇe ekā iṭṭhakapanti parikkhipitvā āgacchamānā ghaṭaniṭṭhakāya ūnā hoti .

Seṭṭhidhītā vaḍḍhakiṃ āha –

‘‘ imaṃ iṭṭhakaṃ ettha ṭhapethā ’’ ti .

Amma , bhaddake kāle āgatāsi , sayameva ṭhapehīti .

Sā āruyha telena haritālamanosilaṃ yojetvā tena bandhanena iṭṭhakaṃ patiṭṭhapetvā upariM2.173 aṭṭhahi uppalahatthakehi pūjaṃ katvā vanditvā ,‘‘ nibbattanibbattaṭṭhāne me kāyato candanagandho vāyatu , mukhato uppalagandho ’’ ti patthanaṃ katvā , cetiyaṃ vanditvā , padakkhiṇaṃ katvā agamāsi .

Atha tasmiṃyeva khaṇe yassa seṭṭhiputtassa paṭhamaṃ gehaṃ nītā , tassa taṃ ārabbha sati udapādiV2.165 .

Nagarepi nakkhattaṃ saṃghuṭṭhaṃ hoti .

So upaṭṭhāke āha –

‘‘ tadā idha ānītā seṭṭhidhītā atthi , kahaṃ sā ’’ ti ?

‘‘ Kulagehe sāmī ’’ ti .

‘‘ Ānetha naṃ , nakkhattaṃ kīḷissāmā ’’ ti .

Te gantvā , taṃ vanditvā ṭhitā ‘‘ kiṃ , tātā , āgatatthā ’’ ti ?

Tāya puṭṭhāP2.187 taṃ pavattiṃ ācikkhiṃsu .

‘‘ Tātā , mayā ābharaṇabhaṇḍena cetiyaṃ pūjitaṃ , ābharaṇaṃ me natthī ’’ ti .

Te gantvā seṭṭhiputtassa ārocesuṃ .

‘‘ Ānetha naṃ , piḷandhanaṃ labhissāmā ’’ ti .

Te ānayiṃsu .

Tassā saha gharappavesena sakalagehaṃ candanagandhañceva nīluppalagandhañca vāyi .

Seṭṭhiputto taṃ pucchi –

‘‘ paṭhamaṃ tava sarīrato duggandho vāyi , idāni pana te sarīrato candanagandho , mukhato uppalagandho vāyati .

Kiṃ etan ’’ ti ?

Sā ādito paṭṭhāya attano katakammaṃ ārocesi .

Seṭṭhiputto ‘‘ niyyānikaṃ vata buddhānaṃ sāsanan ’’ ti pasīditvā yojanikaṃ suvaṇṇacetiyaṃ kambalakañcukena parikkhipitvā tattha tattha rathacakkappamāṇehi suvaṇṇapadumehi alaṅkari .

Tesaṃ dvādasahatthā olambakā honti .

So tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasito yojanamatte ṭhāne aññatarasmiṃ amaccakule nibbatti .

Seṭṭhikaññā devalokato cavitvā rājakule jeṭṭhadhītā hutvā nibbatti .

Tesu vayappattesu kumārassa vasanagāme nakkhattaṃ saṃghuṭṭhaṃ , so mātaraṃ āha –

‘‘ sāṭakaṃ me amma dehi , nakkhattaṃ kīḷissāmī ’’ ti .

Sā dhotavatthaṃ nīharitvā adāsi .

‘‘ Amma thūlaṃ idan ’’ ti .

Aññaṃ nīharitvā adāsi , tampi paṭikkhipi .

Aññaṃ nīharitvā adāsi , tampi paṭikkhipi .

Atha naṃ mātā āha –

‘‘ tāta , yādise gehe mayaṃ jātā , natthi no ito sukhumatarassa paṭilābhāya puññan ’’ ti .

‘‘ Labhanaṭṭhānaṃ gacchāmi ammā ’’ ti .

‘‘ Putta ahaṃ ajjeva tuyhaṃ bārāṇasinagare rajjapaṭilābhampi icchāmī ’’ ti .

So mātaraṃ vanditvā āha –

‘‘ gacchāmi ammā ’’ ti .

‘‘ Gaccha , tātā ’’ ti .

Evaṃ kirassā cittaṃ ahosiM2.174 –

‘‘ kahaṃ gamissati , idha vā ettha vā gehe nisīdissatī ’’ ti ?

So pana puññaniyāmena nikkhamitvā bārāṇasiṃ gantvā uyyāne maṅgalasilāpaṭṭe sasīsaṃ pārupitvā nipajji .

So cā bārāṇasirañño kālaṅkatassa sattamo divaso hoti .

Amaccā rañño sarīrakiccaṃ katvā rājaṅgaṇe nisīditvā mantayiṃsu –

‘‘ rañño ekā dhītāva atthi , putto natthi .

Arājakaṃ rajjaṃ na tiṭṭhati .

Ko rājā hotī ’’ ti mantetvā ,‘‘ tvaṃV2.166 hohi , tvaṃ hohī ’’ ti .

PurohitoP2.188 āha –

‘‘ bahuṃ oloketuṃ na vaṭṭati , phussarathaṃ vissajjemā ’’ ti .

Te kumudavaṇṇe cattāro sindhave yojetvā , pañcavidhaṃ rājakakudhabhaṇḍaṃ setacchattañca rathasmiṃyeva ṭhapetvā rathaṃ vissajjetvā pacchato tūriyāni paggaṇhāpesuṃ .

Ratho pācīnadvārena nikkhamitvā uyyānābhimukho ahosi ,‘‘ paricayena uyyānābhimukho gacchati , nivattemā ’’ ti keci āhaṃsu .

Purohito ‘‘ mā nivattayitthā ’’ ti āha .

Ratho kumāraṃ padakkhiṇaṃ katvā ārohanasajjo hutvā aṭṭhāsi .

Purohito pārupanakaṇṇaṃ apanetvā pādatalāni olokento ‘‘ tiṭṭhatu ayaṃ dīpo , dvisahassadīpaparivāresu catūsu dīpesu esa rajjaṃ kātuṃ yutto ’’ ti vatvā ,‘‘ punapi tūriyāni paggaṇhātha punapi paggaṇhāthā ’’ ti tikkhattuṃ tūriyāni paggaṇhāpesi .

Atha kumāro mukhaṃ vivaritvā oloketvā ,‘‘ kena kammena āgatatthā ’’ ti ?

Āha .

‘‘ Deva , tumhākaṃ rajjaṃ pāpuṇātī ’’ ti .

‘‘ Rājā kahan ’’ ti .

‘‘ Devattaṃ gato sāmī ’’ ti .

‘‘ Kati divasā atikkantā ’’ ti ?

‘‘ Ajja sattamo divaso ’’ ti .

‘‘ Putto vā dhītā vā natthī ’’ ti .

‘‘ Dhītā atthi deva , putto natthī ’’ ti .

‘‘ Tena hi karissāmi rajjan ’’ ti .

Te tāvadeva abhisekamaṇḍapaṃ katvā rājadhītaraṃ sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā uyyānaṃ ānetvā kumārassa abhisekaṃ akaṃsu .

Athassa katābhisekassa satasahassagghanikaṃ vatthaṃ upahariṃsu .

So ‘‘ kimidaṃ , tātā ’’ ti ?

Āha .

‘‘ Nivāsanavatthaṃ devā ’’ ti .

‘‘ Nanu , tātā , thūlan ’’ ti .

‘‘ Manussānaṃ paribhogavatthesu ito sukhumataraṃ natthi devā ’’ ti .

‘‘ Tumhākaṃ rājā evarūpaṃ nivāsesī ’’ ti ?

‘‘ Āma , devā ’’ ti .

‘‘ Na maññe puññavā tumhākaṃM2.175 rājā , suvaṇṇabhiṅgāraṃ āharatha , labhissāma vatthan ’’ ti .

Suvaṇṇabhiṅgāraṃ āhariṃsu .

So uṭṭhāya hatthe dhovitvā , mukhaṃ vikkhāletvā , hatthena udakaṃ ādāya , puratthimadisāya abbhukkiri , ghanapathaviṃP2.189 bhinditvā aṭṭha kapparukkhā uṭṭhahiṃsu .

Puna udakaṃ gahetvā dakkhiṇaṃ pacchimaṃ uttaranti evaṃ catasso disā abbhukkiri , sabbadisāsu aṭṭha aṭṭha katvā dvattiṃsa kapparukkhā uṭṭhahiṃsu .

So ekaṃ dibbadussaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ‘‘ nandarañño vijite suttakantikā itthiyo mā suttaṃ kantiṃsūti evaṃ bheriṃ cārāpethā ’’ ti vatvā , chattaṃ ussāpetvā , alaṅkatapaṭiyatto hatthikkhandhavaragato nagaraṃ pavisitvā , pāsādaṃ āruyha mahāsampattiṃ anubhavi .

EvaṃV2.167 kāle gacchante ekadivasaṃ devī rañño sampattiṃ disvā ,‘‘ aho tapassī ’’ ti kāruññākāraṃ dassesi .

‘‘ Kimidaṃ devī ’’ ti ?

Ca puṭṭhā ,‘‘ atimahatī , deva , sampatti , atīte buddhānaṃ saddahitvā kalyāṇaṃ akattha , idāni anāgatassa paccayaṃ kusalaṃ na karothā ’’ ti ?

Āha .

‘‘ Kassa dassāmi ?

Sīlavanto natthī ’’ ti .

‘‘ Asuñño , deva , jambudīpo arahantehi , tumhe dānameva sajjetha , ahaṃ arahante lacchāmī ’’ ti āha .

Rājā punadivase pācīnadvāre dānaṃ sajjāpesi .

Devī pātova uposathaṅgāni adhiṭṭhāya uparipāsāde puratthābhimukhā urena nipajjitvā –

‘‘ sace etissā disāya arahanto atthi , āgacchantu amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhantū ’’ ti āha .

Tassaṃ disāyaṃ arahanto nāhesuṃ .

Taṃ sakkāraṃ kapaṇaddhikayācakānaṃ adaṃsu .

Punadivase dakkhiṇadvāre dānaṃ sajjetvā tatheva akāsi , punadivase pacchimadvāre .

Uttaradvāre sajjitadivase pana deviyā tatheva nimantentiyā himavante vasantānaṃ padumavatiyā puttānaṃ pañcasatānaṃ paccekabuddhānaṃ jeṭṭhako mahāpadumapaccekabuddho bhātike āmantesi ‘‘ mārisā , nandarājāP2.190 tumhe nimanteti , adhivāsetha tassā ’’ ti .

Te adhivāsetvā punadivase anotattadahe mukhaṃ dhovitvā ākāsena āgantvā uttaradvāre otariṃsu .

Manussā gantvā ‘‘ pañcasatā , deva , paccekabuddhā āgatā ’’ ti rañño ārocesuṃ .

Rājā saddhiṃ deviyā gantvā vanditvā pattaṃ gahetvā paccekabuddhe pāsādaṃ āropetvā tesaṃ dānaṃ datvā bhattakiccāvasāne rājāM2.176 saṅghatherassa , devī saṅghanavakassa pādamūle nipajjitvā ,‘‘ ayyā paccayehi na kilamissanti , mayaṃ puññena na hāyissāma , amhākaṃ yāvajīvaṃ idha nivāsāya paṭiññaṃ dethā ’’ ti paṭiññaṃ kāretvā uyyāne pañca paṇṇasālāsatāni pañca caṅkamanasatānīti sabbākārena nivāsaṭṭhānaṃ sampādetvā tattha vasāpesuṃ .

Evaṃ kāle gacchante rañño paccanto kupito .

‘‘ Ahaṃ paccantaṃ vūpasametuṃ gacchāmi , tvaṃ paccekabuddhesu mā pamajjī ’’ ti deviṃ ovaditvā gato .

Tasmiṃ anāgateyeva paccekabuddhānaṃ āyusaṅkhārā khīṇā .

Mahāpadumapaccekabuddho tiyāmarattiṃ jhānakīḷaṃ kīḷitvā aruṇuggamane ālambanaphalakaṃ ālambitvā ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi , etenupāyena sesāpīti sabbepi parinibbutā .

Punadivase devī paccekabuddhānaṃ nisīdanaṭṭhānaṃ haritūpalittaṃ kāretvā pupphāni vikiritvā dhūpaṃ datvā tesaṃ āgamanaṃ olokayantīV2.168 nisinnā āgamanaṃ apassantī purisaṃ pesesi –

‘‘ gaccha , tāta , jānāhi , kiṃ ayyānaṃ kiñci aphāsukan ’’ ti ?

So gantvā mahāpadumassa paṇṇasālāya dvāraṃ vivaritvā tattha apassanto caṅkamanaṃ gantvā ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhitaṃ disvā vanditvā ,‘‘ kālo , bhante ’’ ti āha .

Parinibbutasarīraṃ kiṃ kathessati ?

So ‘‘ niddāyati maññe ’’ ti gantvā piṭṭhipāde hatthena parāmasi .

Pādānaṃ sītalatāya ceva thaddhatāya ca parinibbutabhāvaṃ ñatvā dutiyassa santikaṃ agamāsi , evaṃ tatiyassāti sabbesaṃ parinibbutabhāvaṃ ñatvā rājakulaṃ gato .

‘‘ Kahaṃ , tāta , paccekabuddhā ’’ ti ?

Puṭṭho ‘‘ parinibbutā , devī ’’ ti āha .

Devī kandantī rodantī nikkhamitvā nāgarehiP2.191 saddhiṃ tattha gantvā sādhukīḷitaṃ kāretvā paccekabuddhānaṃ sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gahetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpesi .

Rājā paccantaṃ vūpasametvā āgato paccuggamanaṃ āgataṃ deviṃ pucchi ‘‘ kiṃ , bhadde , paccekabuddhesu nappamajji , nirogā ayyā ’’ ti ?

‘‘ Parinibbutā devā ’’ ti .

Rājā cintesi –

‘‘ evarūpānampi paṇḍitānaṃ maraṇaṃ uppajjati , amhākaṃ kuto mokkho ’’ ti ?

So nagaraṃ agantvā uyyānameva pavisitvā jeṭṭhaputtaṃ pakkosāpetvā tassa rajjaṃ paṭiyādetvā sayaṃ samaṇakapabbajjaṃ pabbaji , devīpiM2.177 ‘‘ imasmiṃ pabbajite ahaṃ kiṃ karissāmī ’’ ti ?

Tattheva uyyāne pabbajitā .

Dvepi jhānaṃ bhāvetvā tato cutā brahmaloke nibbattiṃsu .

Tesu tattheva vasantesu amhākaṃ satthā loke uppajjitvā pavattitavaradhammacakko anupubbena rājagahaṃ pāvisi .

Ayaṃ pippalimāṇavo magadharaṭṭhe mahātitthabrāhmaṇagāme kapilabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatto , ayaṃ bhaddā kāpilānī maddaraṭṭhe sāgalanagare kosiyagottabrāhmaṇassa aggamahesiyā kucchismiṃ nibbattā .

Tesaṃ kho anukkamena vaḍḍhamānānaṃ pippalimāṇavassa vīsatime vasse bhaddāya soḷasame vasse sampatte mātāpitaro puttaṃ oloketvā ,‘‘ tāta , tvaṃ vayappatto , kulavaṃso nāma patiṭṭhapetabbo ’’ ti ativiya nippīḷayiṃsu .

Māṇavo āha –

‘‘ mayhaṃ sotapathe evarūpaṃ kathaṃ mā kathetha .

Ahaṃ yāva tumhe dharatha , tāva paṭijaggissāmi , tumhākaṃ pacchato nikkhamitvā pabbajissāmī ’’ ti .

Te katipāhaṃ atikkamitvā puna kathayiṃsu , sopi tatheva paṭikkhipi .

Puna kathayiṃsu , punapi paṭikkhipi .

Tato paṭṭhāya mātā nirantaraṃ kathetiyeva .

MāṇavoV2.169 ‘‘ mama mātaraṃ saññāpessāmī ’’ ti rattasuvaṇṇassa nikkhasahassaṃ datvā suvaṇṇakārehi ekaṃ itthirūpaṃ kārāpetvā tassa majjanaghaṭṭanādikammapariyosāne taṃ rattavatthaṃ nivāsāpetvā vaṇṇasampannehi pupphehi ceva nānāalaṅkārehi ca alaṅkārāpetvā mātaraṃ pakkosāpetvā āha –

‘‘ amma evarūpaṃ ārammaṇaṃ labhanto gehe vasāmi , alabhantoP2.192 na vasāmī ’’ ti .

Paṇḍitā brāhmaṇī cintesi –

‘‘ mayhaṃ putto puññavā dinnadāno katābhinīhāro , puññaṃ karonto na ekakova akāsi , addhā etena saha katapuññā suvaṇṇarūpakapaṭibhāgā bhavissatī ’’ ti aṭṭha brāhmaṇe pakkosāpetvā sabbakāmehi santappetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ āropetvā ,‘‘ gacchatha , tātā , yattha amhākaṃ jātigottabhogehi samānakule evarūpaṃ dārikaṃ passatha , imameva suvaṇṇarūpakaṃ , paṇṇākāraṃ katvā dethā ’’ ti uyyojesi .

Te ‘‘ amhākaṃ nāma etaṃ kamman ’’ ti nikkhamitvā ,‘‘ kattha gamissāmā ’’ ti ?

Cintetvā ,‘‘ maddaraṭṭhaṃ nāma itthākaro , maddaraṭṭhaṃ gamissāmā ’’ ti maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃM2.178 agamiṃsu .

Tattha taṃ suvaṇṇarūpakaṃ nhānatitthe ṭhapetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu .

Atha bhaddāya dhātī bhaddaṃ nhāpetvā alaṅkaritvā sirigabbhe nisīdāpetvā nhāyituṃ āgacchantī taṃ rūpakaṃ disvā ,‘‘ ayyadhītā me idhāgatā ’’ ti saññāya tajjetvā ‘‘ dubbinite , kiṃ tvaṃ idhāgatā ’’ ti ?

Talasattikaṃ uggiritvā ,‘‘ gaccha sīghan ’’ ti gaṇḍapasse pahari .

Hattho pāsāṇe paṭihato viya kampittha .

Sā paṭikkamitvā ‘‘ evaṃ thaddhaṃ nāma mahāgīvaṃ disvā ,‘ ayyadhītā me ’ ti saññaṃ uppādesiṃ , ayyadhītāya hi me ayaṃ nivāsanapaṭiggāhikāpi ayuttā ’’ ti āha .

Atha naṃ te manussā parivāretvā ‘‘ evarūpā te sāmidhītā ’’ ti pucchiṃsu .

‘‘ Kiṃ esā , imāya sataguṇena sahassaguṇena mayhaṃ ayyā abhirūpatarā , dvādasahatthe gabbhe nisinnāya padīpakiccaṃ natthi , sarīrobhāseneva tamaṃ vidhamatī ’’ ti .

‘‘ Tena hi āgacchā ’’ ti taṃ khujjaṃ gahetvā suvaṇṇarūpakaṃ rathaṃ āropetvā kosiyagottassa gharadvāre ṭhatvā āgamanaṃ nivedayiṃsu .

Brāhmaṇo paṭisanthāraṃ katvā ,‘‘ kuto āgatatthā ’’ ti ?

Pucchi .

‘‘ Magadharaṭṭhe mahātitthagāme kapilabrāhmaṇassa gharato ’’ ti .

‘‘ KiṃP2.193 kāraṇā āgatā ’’ ti .

‘‘ Iminā nāma kāraṇenā ’’ ti .

‘‘ Kalyāṇaṃ , tātā , samajātigottavibhavo amhākaṃ brāhmaṇo , dassāmi dārikan ’’ ti paṇṇākāraṃ gaṇhi .

Te kapilabrāhmaṇassa sāsanaṃ pahiṇiṃsu –

‘‘ laddhā dārikā , kattabbaṃ karothā ’’ ti .

Taṃ sāsanaṃ sutvā pippalimāṇavassa ārocayiṃsu –

‘‘ laddhā kira dārikā ’’ ti .

Māṇavo ‘‘ ahaṃ naV2.170 labhissāmīti cintesiṃ , ime laddhāti ca vadanti , anatthiko hutvā paṇṇaṃ pesissāmī ’’ ti rahogato paṇṇaṃ likhi ,‘‘ bhaddā attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu , ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi , mā pacchā vippaṭisārinī ahosī ’’ ti .

Bhaddāpi ‘‘ asukassa kira maṃ dātukāmā ’’ ti sutvā rahogatā paṇṇaṃ likhi ,‘‘ ayyaputto attano jātigottabhogānurūpaṃ gharāvāsaṃ labhatu .

Ahaṃ nikkhamitvā pabbajissāmi , mā pacchā vippaṭisārī ahosī ’’ ti .

Dvepi paṇṇāni antarāmagge samāgacchiṃsu .

‘‘ Idaṃ kassa paṇṇan ’’ ti ?

Pippalimāṇavena bhaddāya pahitanti .

‘‘ Idaṃ kassa paṇṇan ’’ ti ?

Bhaddāya pippalimāṇavassa pahitanti ca vutte dvepi vācetvā ,‘‘ passatha dārakānaṃ kamman ’’ ti phāletvā araññe chaḍḍetvāM2.179 samānapaṇṇaṃ likhitvā ito ca etto ca pesesuṃ .

Iti tesaṃ anicchamānānaṃyeva samāgamo ahosi .

Taṃdivasaṃyeva ca māṇavopi ekaṃ pupphadāmaṃ ganthāpesi , bhaddāpi ekaṃ ganthāpesi .

Tāni āsanamajjhe ṭhapetvā bhuttasāyamāsā ubhopi ‘‘ sayanaṃ āruhissāmā ’’ ti samāgantvā māṇavo dakkhiṇapassena sayanaṃ āruhi .

Bhaddā vāmapassena āruhitvā āha –

‘‘ yassa passe pupphāni milāyanti , tassa rāgacittaṃ uppannanti vijānissāma , imaṃ pupphadāmaṃ na allīyitabban ’’ ti .

Te pana aññamaññassa sarīrasamphassabhayena tiyāmarattiṃ niddaṃ anokkamantāva vītināmenti , divā pana hasitamattampi na hoti .

Te lokāmisena asaṃsaṭṭhā yāva mātāpitaro dharanti , tāva kuṭumbaṃ avicāretvāP2.194 tesu kālaṅkatesu vicārayiṃsu .

Mahatī māṇavassa sampatti , ekadivasaṃ sarīraṃ ubbaṭṭetvā chaḍḍetabbaṃ suvaṇṇacuṇṇameva magadhanāḷiyā dvādasanāḷimattaṃ laddhuṃ vaṭṭati .

Yantabaddhāni saṭṭhi mahātaḷākāni , kammanto dvādasayojaniko , anurādhapurappamāṇā cuddasa dāsagāmā , cuddasa hatthānīkā , cuddasa assānīkā , cuddasa rathānīkā .

So ekadivasaṃ alaṅkataṃ assaṃ āruyha mahājanaparivuto kammantaṃ gantvā khettakoṭiyaṃ ṭhito naṅgalehi bhinnaṭṭhānato kākādayo sakuṇe gaṇḍuppādakādipāṇe uddharitvā khādante disvā ,‘‘ tātā , ime kiṃ khādantī ’’ ti pucchi ?

‘‘ Gaṇḍuppādake ayyā ’’ ti .

‘‘ Etehi kataṃ pāpaṃ kassa hotī ’’ ti ?

‘‘ Tumhākaṃ , ayyā ’’ ti .

So cintesi –

‘‘ sace etehi kataṃ pāpaṃ mayhaṃ hoti , kiṃ me karissati sattaasītikoṭidhanaṃ ?

Kiṃ dvādasayojano kammanto , kiṃ yantabaddhāniV2.171 saṭṭhi mahātaḷākāni , kiṃ cuddasa gāmā ?

Sabbametaṃ bhaddāya kāpilāniyā niyyātetvā nikkhamitvā pabbajissāmī ’’ ti .

Bhaddāpi kāpilānī tasmiṃ khaṇe abbhantaravatthumhi tayo tilakumbhe pattharāpetvā dhātīhi parivutā nisinnā kāke tilapāṇake khādamāne disvā ,‘‘ ammā kiṃ ime khādantī ’’ ti ?

Pucchi .

‘‘ Pāṇake ayye ’’ ti .

‘‘ Akusalaṃ kassa hotī ’’ ti ?

‘‘ Tumhākaṃ ayye ’’ ti .

Sā cintesi –

‘‘ mayhaṃ catuhatthavatthaṃ nāḷikodanamattañca laddhuṃ vaṭṭati , yadi ca panetaṃ ettakena janena kataṃ akusalaṃ mayhaṃ hoti , bhavasahassenapi vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkāM2.180 , ayyaputte āgatamatteyeva sabbaṃ tassa niyyātetvā nikkhamma pabbajissāmī ’’ ti .

Māṇavo āgantvā nhatvā pāsādaṃ āruyha mahārahe pallaṅke nisīdi , athassa cakkavattino anucchavikaṃ bhojanaṃ sajjayiṃsu .

Dvepi bhuñjitvā parijane nikkhante rahogatā phāsukaṭṭhāne nisīdiṃsu .

Tato māṇavo bhaddaṃ āha –

‘‘ bhadde , tvaṃ imaṃ gharaṃ āgacchantī kittakaṃ dhanaṃ āharī ’’ ti ?

‘‘ Pañcapaṇṇāsa sakaṭasahassāni ayyā ’’ ti .

‘‘ Etaṃ sabbaṃ , yā ca imasmiṃ ghare sattaasītikoṭiyo , yantabaddhā saṭṭhitaḷākādibhedā sampattiP2.195 atthi , sabbaṃ tuyhaṃyeva niyyātemī ’’ ti .

‘‘ Tumhe pana ayyā ’’ ti .

‘‘ Ahaṃ pabbajissāmī ’’ ti .

‘‘ Ayyā ahampi tumhākaṃyeva āgamanaṃ olokayamānā nisinnā , ahampi pabbajissāmī ’’ ti .

Tesaṃ ādittapaṇṇakuṭi viya tayo bhavā upaṭṭhahiṃsu .

Te ‘‘ pabbajissāmā ’’ ti vatvā antarāpaṇato kasāyarasapītāni vatthāni mattikāpatte ca āharāpetvā aññamaññaṃ kese ohāretvā ,‘‘ ye loke arahanto , te uddissa amhākaṃ pabbajjā ’’ ti pabbajitvā thavikāsu patte osāpetvā aṃse laggetvā pāsādato otariṃsu .

Gehe dāsesu ca kammakāresu ca na koci sañjāni .

Atha ne brāhmaṇagāmato nikkhamma dāsagāmadvārena gacchante ākappakuttavasena dāsagāmavāsino sañjāniṃsu .

Te rudantā pādesu nipatitvā ‘‘ kiṃ amhe anāthe karotha ayyā ’’ ti ?

Āhaṃsu .

‘‘ Mayaṃ , bhaṇe ‘ ādittapaṇṇasālā viya tayo bhavā ’ ti pabbajimhā , sace tumhesu ekekaṃ bhujissaṃ karoma , vassasatampi nappahoti , tumheva tumhākaṃ sīsaṃ dhovitvā bhujissā hutvā jīvathā ’’ ti vatvā tesaṃ rodantānaṃyeva pakkamiṃsu .

Thero purato gacchanto nivattitvā olokento cintesi –

‘‘ ayaṃ bhaddā kāpilānī sakalajambudīpagghanikā itthī mayhaṃV2.172 pacchato āgacchati .

Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati , yaṃ kocideva evaṃ cinteyya ‘ ime pabbajitvāpi vinā bhavituṃ na sakkonti , ananucchavikaṃ karontī ’’ ti .

‘‘ Koci vā pana manaṃ padūsetvā apāyapūrako bhaveyya .

Imaṃ pahāya mayā gantuṃ vaṭṭatī ’’ ti cittaṃ uppādesi .

SoM2.181 purato gacchanto dvedhāpathaṃ disvā tassa matthake aṭṭhāsi .

Bhaddāpi āgantvā vanditvā aṭṭhāsi .

Atha naṃ āha –

‘‘ bhadde , tādisiṃ itthiṃ mama pacchato āgacchantiṃ disvā ,‘ ime pabbajitvāpi vinā bhavituṃ na sakkontī ’ ti cintetvā amhesu paduṭṭhacitto mahājano apāyapūrako bhaveyya .

Imasmiṃ dvedhāpathe tvaṃ ekaṃ gaṇha , ahaṃ ekenaP2.196 gamissāmī ’’ ti .

‘‘ Āma , ayya , pabbajitānaṃ mātugāmo nāma malaṃ ,‘ pabbajitvāpi vinā na bhavantī ’ ti amhākaṃ dosaṃ passanti , tumhe ekaṃ maggaṃ gaṇhatha , vinā bhavissāmā ’’ ti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha ,‘‘ satasahassakappappamāṇe addhāne kato mittasanthavo ajja bhijjatī ’’ ti vatvā ,‘‘ tumhe dakkhiṇajātikā nāma , tumhākaṃ dakkhiṇamaggo vaṭṭati , mayaṃ mātugāmā nāma vāmajātikā , amhākaṃ vāmamaggo vaṭṭatī ’’ ti vanditvā maggaṃ paṭipannā .

Tesaṃ dvedhābhūtakāle ayaṃ mahāpathavī ‘‘ ahaṃ cakkavāḷagirisinerupabbate dhāretuṃ sakkontīpi tumhākaṃ guṇe dhāretuṃ na sakkomī ’’ ti vadantī viya viravamānā akampi , ākāse asanisaddo viya pavatti , cakkavāḷapabbato unnadi .

Sammāsambuddho veḷuvanamahāvihāre gandhakuṭiyaṃ nisinno pathavīkampanasaddaṃ sutvā ,‘‘ kassa nu kho pathavī kampatī ’’ ti ?

Āvajjento ‘‘ pippalimāṇavo ca bhaddā ca kāpilānī maṃ uddissa appameyyaṃ sampattiṃ pahāya pabbajitā , tesaṃ viyogaṭṭhāne ubhinnampi guṇabalena ayaṃ pathavīkampo jāto , mayāpi etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti gandhakuṭito nikkhamma sayameva pattacīvaraṃ ādāya , asītimahātheresu kañci anāmantetvā tigāvutaṃ maggaṃ paccuggamanaṃ katvā rājagahassa ca nāḷandāya ca antare bahuputtakanigrodharukkhamūle pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi .

Nisīdanto pana aññataro paṃsukūliko viya anisīditvā buddhavesaṃ gahetvā asītihatthā ghanabuddharasmiyo vissajjento nisīdi .

Iti tasmiṃ khaṇe paṇṇachattasakaṭacakkakūṭāgārādippamāṇā buddharasmiyo ito cito ca vipphandantiyo vidhāvantiyo candimasahassasūriyasahassauggamanakālo viya kurumānā taṃ vanantaraṃ ekobhāsaṃ akaṃsu .

DvattiṃsamahāpurisalakkhaṇānaṃV2.173 siriyā samujjalitatārāgaṇaṃ viya gaganaṃ , supupphitakamalakuvalayaṃ viya salilaṃ , vanantaraṃP2.197 virocittha .

Nigrodharukkhassa nāma khandho setoM2.182 hoti , pattāni nīlāni pakkāni rattāni .

Tasmiṃ pana divase satasākho nigrodharukkho suvaṇṇavaṇṇo ahosi .

Iti yā sā addhānamaggappaṭipannoti padassa atthaṃ vatvā ,‘‘ idāni yathā esa pabbajito , yathā ca addhānamaggaṃ paṭipanno .

Imassa atthassa āvibhāvatthaṃ abhinīhārato paṭṭhāya ayaṃ anupubbikathā kathetabbā ’’ ti vuttā , sā evaṃ veditabbā .

Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandan ti rājagahassa ca nāḷandāya ca antare .

Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyan ti sace ahaṃ satthāraṃ passeyyaṃ , imaṃyeva bhagavantaṃ passeyyaṃ .

Na hi me ito aññena satthārā bhavituṃ sakkāti .

Sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyan ti sace ahaṃ sammāpaṭipattiyā suṭṭhu gatattā sugataṃ nāma passeyyaṃ , imaṃyeva bhagavantaṃ passeyyaṃ .

Na hi me ito aññena sugatena bhavituṃ sakkāti .

Sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ bhagavantameva passeyyan ti sace ahaṃ sammā sāmañca saccāni buddhattā sammāsambuddhaṃ nāma passeyyaṃ , imaṃyeva bhagavantaṃ passeyyaṃ .

Na hi me ito aññena sammāsambuddhena bhavituṃ sakkāti ayamettha adhippāyo .

Evaṃ dassaneneva ‘‘ bhagavati ‘ ayaṃ satthā , ayaṃ sugato , ayaṃ sammāsambuddho ’ ti nikkaṅkho ahaṃ , āvuso , ahosin ’’ ti dīpeti .

Satthā me , bhanteti idaṃ kiñcāpi dve vāre āgataṃ , tikkhattuṃ pana vuttanti veditabbaṃ .

Iminā hi so ‘‘ evaṃ tikkhattuṃ sāvakattaṃ sāvesiṃ , āvuso ’’ ti dīpeti .

Ajānaññevāti ajānamānova .

Dutiyapadepi eseva nayo .

Muddhāpi tassa vipateyyāti yassa aññassa ‘‘ ajānaṃyeva jānāmī ’’ ti paṭiññassa bāhirakassa satthuno evaṃ sabbacetasā samannāgato pasannacitto sāvako evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ kareyya , tassa vaṇṭachinnatālapakkaṃ viya gīvato muddhāpi vipateyya , sattadhā pana phaleyyāti attho .

Kiṃ vā etena , sace mahākassapattheroP2.198 iminā cittappasādena imaṃ paramanipaccakāraṃ mahāsamuddassa kareyya , tattakapāle pakkhittaudakabindu viya vilayaṃ gaccheyya .

Sace cakkavāḷassa kareyya , thusamuṭṭhi viya vikireyya .

Sace sinerupabbatassa kareyya , kākatuṇḍena pahaṭapiṭṭhamuṭṭhi viya viddhaṃseyyaM2.183 .

Sace mahāpathaviyā kareyya , vātāhatabhasmapuñjo viya vikireyya .

Evarūpopi pana therassa nipaccākāroV2.174 satthu suvaṇṇavaṇṇe pādapiṭṭhe lomamattampi vikopetuṃ nāsakkhi .

Tiṭṭhatu ca mahākassapo , mahākassapasadisānaṃ bhikkhūnaṃ sahassampi satasahassampi nipaccākāradassanena neva dasabalassa pādapiṭṭhe lomamattampi vikopetuṃ paṃsukūlacīvare vā aṃsumattampi cāletuṃ sakkoti .

Evaṃ mahānubhāvo hi satthā .

Tasmātiha te kassapāti yasmā ahaṃ jānanto eva ‘‘ jānāmī ’’ ti , passanto eva ca ‘‘ passāmī ’’ ti vadāmi , tasmā , kassapa , tayā evaṃ sikkhitabbaṃ .

Tibban ti bahalaṃ mahantaṃ .

Hirottappan ti hirī ca ottappañca .

Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatīti paṭhamatarameva upaṭṭhitaṃ bhavissati .

Yo hi therādīsu hirottappaṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamati therādayopi taṃ sahirikā saottappā ca hutvā upasaṅkamantīti ayamettha ānisaṃso .

Kusalūpasaṃhitan ti kusalasannissitaṃ .

Aṭṭhiṃ katvāti attānaṃ tena dhammena aṭṭhikaṃ katvā , taṃ vā dhammaṃ ‘‘ esa mayhaṃ attho ’’ ti aṭṭhiṃ katvā .

Manasi katvāti citte ṭhapetvā .

Sabbacetasā samannāharitvāti cittassa thokampi bahi gantuṃ adento sabbena samannāhāracittena samannāharitvā .

Ohitasototi ṭhapitasoto , ñāṇasotañca pasādasotañca odahitvā mayā desitaṃ dhammaṃ sakkaccameva suṇissāmīti evañhi te sikkhitabbaṃ .

Sātasahagatā ca me kāyagatāsatīti asubhesu ceva ānāpāne ca paṭhamajjhānavasena sukhasampayuttā kāyagatāsati .

Yo ca panāyaṃ tividho ovādo , therassa ayameva pabbajjā ca upasampadā ca ahosi .

SaraṇotiP2.199 sakileso saiṇo hutvā .

Raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjin ti saddhādeyyaṃ bhuñjiṃ .

Cattāro hi paribhogā theyyaparibhogo iṇaparibhogo dāyajjaparibhogo sāmiparibhogoti .

Tattha dussīlassa saṅghamajjhe nisīditvā bhuñjantassāpi paribhogo theyyaparibhogo nāma .

Kasmā ?

Catūsu paccayesu anissaratāya .

Sīlavato apaccavekkhitaparibhogo iṇaparibhogo nāma .

Sattannaṃ sekhānaṃ paribhogo dāyajjaparibhogo nāma .

Khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo nāma .

Iti khīṇāsavova sāmī hutvā anaṇo paribhuñjati .

Thero attanāM2.184 puthujjanena hutvā paribhuttaparibhogaṃ iṇaparibhogaṃyeva karonto evamāha .

Aṭṭhamiyā aññā udapādīti aṭṭhame divase arahattaphalaṃ uppajji .

Atha kho , āvuso , bhagavā maggā okkammāti maggato okkamanaṃ paṭhamataraṃ taṃdivaseyevaV2.175 ahosi , arahattādhigamo pacchā .

Desanāvārassa pana evaṃ āgatattā arahattādhigamo paṭhamaṃ dīpito .

Kasmā pana bhagavā maggā okkantoti ?

Evaṃ kirassa ahosi ‘‘ imaṃ bhikkhuṃ jātiāraññikaṃ jātipaṃsukūlikaṃ jātiekāsanikaṃ karissāmī ’’ ti .

Tasmā okkami .

Mudukā kho tyāyan ti mudukā kho te ayaṃ .

Imañca pana vācaṃ bhagavā taṃ cīvaraṃ padumapupphavaṇṇena pāṇinā antantena parāmasanto āha .

Kasmā evamāhāti ?

Therena saha cīvaraṃ parivattetukāmatāya .

Kasmā parivattetukāmo jātoti ?

Theraṃ attano ṭhāne ṭhapetukāmatāya .

Thero pana yasmā cīvarassa vā pattassa vā vaṇṇe kathite ‘‘ imaṃ tumhākaṃ gaṇhathā ’’ tivacanaṃ cārittameva , tasmā ‘‘ paṭiggaṇhātu me , bhante , bhagavā ’’ ti āha .

Dhāressasi pana me tvaṃ , kassapa , sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānīti , kassapa , tvaṃ imāni paribhogajiṇṇāni paṃsukūlāni pārupituṃ sakkhissasīti vadati .

Tañca kho na kāyabalaṃ sandhāya , paṭipattipūraṇaṃ pana sandhāya evamāha .

Ayañhettha adhippāyo – ahaṃ imaṃ cīvaraṃ puṇṇaṃ nāma dāsiṃ pārupitvā āmakasusāne chaḍḍitaṃ taṃ susānaṃ pavisitvā tumbamattehi pāṇakehi samparikiṇṇaṃ te pāṇake vidhunitvā mahāariyavaṃse ṭhatvā aggahesiṃ , tassa me imaṃ cīvaraṃ gahitadivase dasasahassacakkavāḷe mahāpathavī mahāviravaṃP2.200 viravamānā kampittha , ākāso taṭataṭāyi , cakkavāḷadevatā sādhukāramadaṃsu ,‘‘ imaṃ cīvaraṃ gaṇhantena bhikkhunā jātipaṃsukūlikena jātiāraññikena jātiekāsanikena jātisapadānacārikena bhavituṃ vaṭṭati , tvaṃ imassa cīvarassa anucchavikaṃ kātuṃ sakkhissasī ’’ ti .

Theropi attanā pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti , so taṃ atakkayitvā ‘‘ ahametaṃ paṭipattiṃ pūressāmī ’’ ti ussāhena sugatacīvarassa anucchavikaṃ kātukāmo ‘‘ dhāressāmahaṃ , bhante ’’ ti āha .

Paṭipajjin ti paṭipannosmi .

Evaṃ pana cīvaraparivattanaṃ katvā ca therena pārutacīvaraṃ bhagavāM2.185 pārupi , satthu cīvaraṃ thero .

Tasmiṃ samaye mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā unnadantī kampittha .

Bhagavato puttotiādīsu thero bhagavantaṃ nissāya ariyāya jātiyā jātoti bhagavato putto .

Urena vasitvā mukhato nikkhantaovādavasena pabbajjāya ceva upasampadāya ca patiṭṭhitattā oraso mukhato jāto .

Ovādadhammato jātattā ovādadhammena ca nimmitattā dhammajo dhammanimmito .

Ovādadhammadāyādaṃ navalokuttaradhammadāyādameva vā arahatīti dhammadāyādoV2.176 .

Paṭiggahitāni sāṇāni paṃsukūlānīti satthārā pārutaṃ paṃsukūlacīvaraṃ pārupanatthāya paṭiggahitaṃ .

Sammā vadamāno vadeyyāti yaṃ puggalaṃ ‘‘ bhagavato putto ’’ tiādīhi guṇehi sammā vadamāno vadeyya , mamaṃ taṃ sammā vadamāno vadeyya , ahaṃ evarūpoti .

Ettāvatā therena pabbajjā ca parisodhitā hoti .

Ayañhettha adhippāyo – āvuso , yassa na upajjhāyo paññāyati , na ācariyo , kiṃ so anupajjhāyo anācariyo nhāpitamuṇḍako sayaṃgahitakāsāvo ‘‘ titthiyapakkantako ’’ ti saṅkhaṃ gato evaṃ tigāvutaṃ maggaṃ paccuggamanaṃ labhati , tīhi ovādehi pabbajjaṃ vā upasampadaṃ vā labhati , kāyena kāyaṃ cīvaraparivattanaṃ labhati ?

Passa yāva dubbhāsitaṃ vacanaṃ thullanandāya bhikkhuniyāti .

Evaṃ pabbajjaṃP2.201 sodhetvā idāni chahi abhiññāhi sīhanādaṃ nadituṃ ahaṃ kho , āvusotiādimāha .

Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .

Ekādasamaṃ .

12. Paraṃmaraṇasuttavaṇṇanā

155. Dvādasame tathāgatoti satto .

Na hetaṃ , āvuso , atthasaṃhitan ti , āvuso , etaṃ diṭṭhigataṃ atthasannissitaṃ na hoti .

Nādibrahmacariyakan ti maggabrahmacariyassa pubbabhāgapaṭipadāpi na hoti .

Etañhi , āvuso , atthasaṃhitan ti , āvuso , etaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ atthasannissitaṃ .

Etaṃ ādibrahmacariyakan ti etaṃ maggabrahmacariyassa ādi pubbabhāgapaṭipadā .

Dvādasamaṃ .