10. Paccayasuttavaṇṇanā
20. Dasame paṭiccasamuppādañca vo bhikkhave , desessāmi paṭiccasamuppanne ca dhammeti satthā imasmiṃ sutte paccaye ca paccayanibbatte ca sabhāvadhamme desessāmīti ubhayaṃ ārabhi .
Uppādā vā tathāgatānan ti tathāgatānaṃ uppādepi , buddhesu uppannesu anuppannesupi jātipaccayā jarāmaraṇaṃ , jātiyeva jarāmaraṇassa paccayo .
Ṭhitāva sā dhātūti ṭhitova so paccayasabhāvo , na kadāci jāti jarāmaraṇassa paccayo na hoti .
Dhammaṭṭhitatā dhammaniyāmatāti imehipi dvīhi paccayameva katheti .
Paccayena hi paccayuppannā dhammā tiṭṭhanti , tasmā paccayova ‘‘ dhammaṭṭhitatā ’’ ti vuccati .
Paccayo dhamme niyameti , tasmā ‘‘ dhammaniyāmatā ’’ ti vuccati .
Idappaccayatāti imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayā idappaccayā , idappaccayāva idappaccayatā .
Tan ti taṃ paccayaṃ .
Abhisambujjhatīti ñāṇena abhisambujjhati .
Abhisametīti ñāṇena abhisamāgacchati .
Ācikkhatīti katheti .
Desetīti dasseti .
Paññāpetīti jānāpeti .
Paṭṭhapetīti ñāṇamukhe ṭhapeti .
Vivaratīti vivaritvā dasseti .
Vibhajatīti vibhāgato dasseti .
Uttānīkarotīti pākaṭaṃ karoti .
Passathāti cāhāti passatha iti ca vadati .
Kinti ?
Jātipaccayā , bhikkhave , jarāmaraṇan tiādi .
Iti
P2.41 kho , bhikkhaveti evaṃ kho , bhikkhave .Yā tatrāti yā tesu ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ tiādīsu .
Tathatātiādīni paccayākārasseva vevacanāni .
So tehi tehi paccayehi
V2.37 anūnādhikeheva tassa tassa dhammassa sambhavato tathatāti , sāmaggiṃ upagatesu paccayesu muhuttampi tato nibbattānaṃ dhammānaṃ asambhavābhāvato avitathatāti , aññadhammapaccayehiM2.39 aññadhammānuppattito anaññathatāti , jarāmaraṇādīnaṃ paccayato vā paccayasamūhato vā idappaccayatāti vutto .Tatrāyaṃ vacanattho – imesaṃ paccayā idappaccayā , idappaccayā eva idappaccayatā , idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā .
Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato veditabbaṃ .
Aniccan ti hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ .
Ettha ca aniccanti na jarāmaraṇaṃ aniccaṃ , aniccasabhāvānaṃ pana khandhānaṃ jarāmaraṇattā aniccaṃ nāma jātaṃ .
Saṅkhatā dīsupi eseva nayo .
Ettha ca saṅkhatan ti paccayehi samāgantvā kataṃ .
Paṭiccasamuppannan ti paccaye nissāya uppannaṃ .
Khayadhamman ti khayasabhāvaṃ .
Vayadhamman ti vigacchanakasabhāvaṃ .
Virāgadhamman ti virajjanakasabhāvaṃ .
Nirodhadhamman ti nirujjhanakasabhāvaṃ .
Jātiyāpi vuttanayeneva aniccatā veditabbā .
Janakapaccayānaṃ vā kiccānubhāvakkhaṇe diṭṭhattā ekena pariyāyenettha aniccātiādīni yujjantiyeva .
Bhavādayo aniccādisabhāvāyeva .
Sammappaññāyāti savipassanāya maggapaññāya .
Pubbantan ti purimaṃ atītanti attho .
Ahosiṃ nu khotiādīsu ‘‘ ahosiṃ nu kho nanu kho ’’ ti sassatākārañca adhiccasamuppattiākārañca nissāya atīte attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati .
Kiṃ kāraṇanti na vattabbaṃ , ummattako viya bālaputhujjano yathā vā tathā vā pavattati .
Kiṃ nu kho ahosin ti jātiliṅgupapattiyo nissāya ‘‘ khattiyo nu kho ahosiṃ , brāhmaṇavessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ aññataro ’’ ti kaṅkhati .
Kathaṃ nu khoti
P2.42 saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘ dīgho nu kho ahosiṃ rassaodātakaṇhapamāṇikaappamāṇikādīnaṃ aññataro ’’ ti kaṅkhati .Keci pana ‘‘ issaranimmānādīni nissāya ‘ kena nu kho kāraṇena ahosin ’ ti hetuto kaṅkhatī ’’ ti vadanti .
Kiṃ hutvā kiṃ ahosin ti jātiādīni nissāya ‘‘ khattiyo hutvā nu kho brāhmaṇo ahosiṃ … pe … devo hutvā manusso ’’ ti attano paramparaṃ kaṅkhati .
Sabbattheva pana addhānan ti kālādhivacanametaṃ .
Aparantan ti anāgataṃ antaṃ .
Bhavissāmi nu kho nanu khoti sassatākārañca ucchedākārañca nissāya anāgate attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati .
Sesamettha vuttanayameva .
Etarahi
V2.38M2.40 vā paccuppannaṃ addhānan ti idāni vā paṭisandhimādiṃ katvā cutipariyantaṃ sabbampi vattamānakālaṃ gahetvā .Ajjhattaṃ kathaṃkathī bhavissatīti attano khandhesu vicikicchī bhavissati .
Ahaṃ nu khosmīti attano atthibhāvaṃ kaṅkhati .
Yuttaṃ panetanti ?
Yuttaṃ ayuttanti kā ettha cintā .
Apicettha idaṃ vatthumpi udāharanti – cūḷamātāya kira putto muṇḍo , mahāmātāya putto amuṇḍo , taṃ puttaṃ muṇḍesuṃ , so uṭṭhāya ‘‘ ahaṃ nu kho cūḷamātāya putto ’’ ti cintesi .
Evaṃ ahaṃ nu khosmīti kaṅkhā hoti .
No nu khosmīti attano natthibhāvaṃ kaṅkhati .
Tatrāpi idaṃ vatthu – eko kira macche gaṇhanto udake ciraṭṭhānena sītibhūtaṃ attano ūruṃ macchoti cintetvā pahari .
Aparo susānapasse khettaṃ rakkhanto bhīto saṅkuṭito sayi , so paṭibujjhitvā attano jaṇṇukāni dve yakkhāti cintetvā pahari .
Evaṃ no nu khosmīti kaṅkhati .
Kiṃ nu khosmīti khattiyova samāno attano khattiyabhāvaṃ kaṅkhati .
Eseva nayo sesesupi .
Devo pana samāno devabhāvaṃ ajānanto nāma natthi , sopi pana ‘‘ ahaṃ rūpī nu kho arūpī nu kho ’’ tiādinā nayena kaṅkhati .
Khattiyādayo kasmā na jānantīti ce ?
Apaccakkhā
P2.43 tesaṃ tattha tattha kule uppatti .Gahaṭṭhāpi ca potthalikādayo pabbajitasaññino , pabbajitāpi ‘‘ kuppaṃ nu kho me kamman ’’ tiādinā nayena gahaṭṭhasaññino .
Manussāpi ca rājāno viya attani devasaññino honti .
Kathaṃ nu khosmīti vuttanayameva .
Kevalañhettha abbhantare jīvo nāma atthīti gahetvā tassa saṇṭhānākāraṃ nissāya ‘‘ dīgho nu khosmi rassacaturassachaḷaṃsaaṭṭhaṃsasoḷasaṃsādīnaṃ aññatarappakāro ’’ ti kaṅkhanto kathaṃ nu khosmīti ?
Kaṅkhatīti veditabbo .
Sarīrasaṇṭhānaṃ pana paccuppannaṃ ajānanto nāma natthi .
Kuto āgato so kuhiṃ gāmī bhavissatīti attabhāvassa āgatigatiṭṭhānaṃ kaṅkhanto evaṃ kaṅkhati .
Ariyasāvakassāti idha sotāpanno adhippeto , itarepi pana tayo avāritāyevāti .
Dasamaṃ .
Āhāravaggo dutiyo .