3. Puttamaṃsūpamasuttavaṇṇanā

63. TatiyeP2.102 cattārome , bhikkhave , āhārātiādi vuttanayameva .

Yasmā panassa aṭṭhuppattiko nikkhepo , tasmā taṃ dassetvāvettha anupubbapadavaṇṇanaṃ karissāmi .

Katarāya pana idaṃ aṭṭhuppattiyā nikkhittanti ?

Lābhasakkārena .

Bhagavato kira mahālābhasakkāro uppajji , yathā taṃ cattāro asaṅkhyeyye pūritadānapāramīsañcayassa .

Sabbadisāsu hissa yamakamahāmegho vuṭṭhahitvā mahoghaṃ viya sabbapāramiyo ‘‘ ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmā ’’ ti sampiṇḍitā viya lābhasakkāramahoghaṃ nibbattayiṃsu .

Tato tato annapānayānavatthamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo āgantvā ,‘‘ kahaṃ buddho , kahaṃ bhagavā , kahaṃ devadevo narāsabho purisasīho ’’ ti ?

Bhagavantaṃ pariyesanti .

Sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anuppavattanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya .

Sabbaṃ khandhake tesu tesu suttesu ca āgatanayena veditabbaṃ .

Yathā bhagavato , evaṃ bhikkhusaṅghassāpi .

Vuttañcetaṃ –

‘‘ TenaV2.90 kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvara-piṇḍapāta-senāsana-gilāna-paccaya-bhesajja-parikkhārānaṃ .

Bhikkhusaṅghopi kho sakkato hoti … pe … parikkhārānan ’’ ti ( udā .14; saṃ . ni .2.70).

TathāM2.95 ‘‘ yāvatā kho , cunda , etarahi saṅgho vā gaṇo vā loke uppanno , nāhaṃ , cunda , aññaṃ ekasaṅghampi samanupassāmi evaṃ lābhaggayasaggapattaṃ yatharivāyaṃ , cunda , bhikkhusaṅgho ’’ ti ( dī . ni .3.176).

Svāyaṃ bhagavato ca saṅghassa ca uppanno lābhasakkāro ekato hutvā dvinnaṃ mahānadīnaṃ udakaṃ viya appameyyo ahosi .

Atha satthā rahogato cintesi –

‘‘ mahālābhasakkāro atītabuddhānampi evarūpo ahosi , anāgatānampi evarūpo bhavissatiP2.103 .

Kiṃ nu kho bhikkhū āhārapariggāhakena satisampajaññena samannāgatā majjhattā nicchandarāgā hutvā āhāraṃ paribhuñjituṃ sakkonti , na sakkontī ’’ ti ?

So addasa ekacce adhunā pabbajite kulaputte apaccavekkhitvā āhāraṃ paribhuñjamāne .

Disvānassa etadahosi –

‘‘ mayā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūrentena na cīvarādihetu pūritā , uttamaphalassa pana arahattassatthāya pūritā .

Imepi bhikkhū mama santike pabbajantā na cīvarādihetu pabbajitā , arahattasseva pana atthāya pabbajitā .

Te idāni asārameva sāraṃ anatthameva ca atthaṃ karontī ’’ ti evamassa dhammasaṃvego udapādi .

Tato cintesi –

‘‘ sace pañcamaṃ pārājikaṃ paññapetuṃ sakkā abhavissa , apaccavekkhitāhāraparibhogo pañcamaṃ pārājikaṃ katvā paññapetabbo bhaveyya .

Na pana sakkā evaṃ kātuṃ , dhuvapaṭisevanaṭṭhānañhetaṃ sattānaṃ .

Yathā pana kathite pañcamaṃ pārājikaṃ viya naṃ passissanti .

Evaṃ dhammādāsaṃ saṃvaraṃ mariyādaṃ ṭhapessāmi , yaṃ āvajjitvā āvajjitvā anāgate bhikkhū cattāro paccaye paccavekkhitvā paribhuñjissantī ’’ ti .

Imāya aṭṭhuppattiyā imaṃ puttamaṃsūpamasuttantaṃ nikkhipi .

Tattha cattārome , bhikkhave , āhārātiādi heṭṭhā vuttatthameva .

CattāroV2.91 pana āhāre vitthāretvā idāni tesu ādīnavaṃ dassetuṃ kathañca , bhikkhave , kabaḷīkāro āhāro daṭṭhabbotiādimāha ?

Tattha jāyampatikāti jāyā ceva pati ca .

Parittaṃ sambalan ti puṭabhattasattumodakādīnaṃ aññataraṃ appamattakaṃ pātheyyaṃ .

Kantāramaggan ti kantārabhūtaṃ maggaṃ , kantāre vā maggaṃ .

Kantāran ti corakantāraṃ vāḷakantāraṃ amanussakantāraṃ nirudakakantāraṃ appabhakkhakantāranti pañcavidhaṃ .

Tesu yattha corabhayaṃ atthiM2.96 , taṃ corakantāraṃ .

Yattha sīhabyagghādayo vāḷā atthi , taṃ vāḷakantāraṃ .

Yattha balavāmukhayakkhiniādīnaṃ amanussānaṃ vasena bhayaṃ atthi , taṃ amanussakantāraṃ .

Yattha pātuṃ vā nhāyituṃ vā udakaṃ natthi , taṃ nirudakakantāraṃ .

Yattha khāditabbaṃ vā bhuñjitabbaṃ vā antamaso kandamūlādimattampiP2.104 natthi , taṃ appabhakkhakantāraṃ nāma .

Yattha panetaṃ pañcavidhampi bhayaṃ atthi , taṃ kantārameva .

Taṃ panetaṃ ekāhadvīhatīhādivasena nittharitabbampi atthi , na taṃ idha adhippetaṃ .

Idha pana nirudakaṃ appabhakkhaṃ yojanasatikakantāraṃ adhippetaṃ .

Evarūpe kantāre maggaṃ .

Paṭipajjeyyun ti chātakabhayena ceva rogabhayena ca rājabhayena ca upaddutā paṭipajjeyyuṃ ‘‘ etaṃ kantāraṃ nittharitvā dhammikassa rañño nirupaddave raṭṭhe sukhaṃ vasissāmā ’’ ti maññamānā .

Ekaputtakoti ukkhipitvā gahito anukampitabbayutto athirasarīro ekaputtako .

Vallūrañca soṇḍikañcāti ghanaghanaṭṭhānato gahetvā vallūraṃ , aṭṭhinissitasirānissitaṭṭhānāni gahetvā sūlamaṃsañcāti attho .

Paṭipiseyyun ti pahareyyuṃ .

Kahaṃ ekaputtakāti ayaṃ tesaṃ paridevanākāro .

Ayaṃ panettha bhūtamatthaṃ katvā ādito paṭṭhāya saṅkhepato atthavaṇṇanā – dve kira jāyampatikā puttaṃ gahetvā parittena pātheyyena yojanasatikaṃ kantāramaggaṃ paṭipajjiṃsu .

Tesaṃ paññāsayojanāni gantvā pātheyyaṃ niṭṭhāsi , te khuppipāsāturā viraḷacchāyāyaṃ nisīdiṃsu .

Tato puriso bhariyaṃ āha –

‘‘ bhadde ito samantā paññāsayojanāni gāmo vā nigamo vā natthi .

Tasmā yaṃ taṃ purisena kātabbaṃ bahumpi kasigorakkhādikammaṃ , na dāni sakkā taṃ mayā kātuṃ , ehi maṃ māretvā upaḍḍhamaṃsaṃ khāditvā upaḍḍhaṃ pātheyyaṃ katvā puttena saddhiṃ kantāraṃ nittharāhī ’’ ti .

Puna sāpi taṃ āha –

‘‘ sāmi mayā dāni yaṃ taṃ itthiyā kātabbaṃ bahumpi suttakantanādikammaṃ , taṃ kātuṃ na sakkā , ehi maṃ māretvā upaḍḍhamaṃsaṃ khāditvā upaḍḍhaṃ pātheyyaṃ katvā puttena saddhiṃ kantāraṃ nittharāhī ’’ ti .

Puna sopi taṃ āha –

‘‘ bhadde mātugāmamaraṇena dvinnaṃV2.92 maraṇaṃ paññāyatiP2.105 .

Na hi mando kumāro mātarā vināM2.97 jīvituṃ sakkoti .

Yadi pana mayaṃ jīvāma .

Puna dārakaṃ labheyyāma .

Handa dāni puttakaṃ māretvā , maṃsaṃ gahetvā kantāraṃ nittharāmā ’’ ti .

Tato mātā puttamāha –

‘‘ tāta , pitusantikaṃ gacchā ’’ ti , so agamāsi .

Athassa pitā ,‘‘ mayā ‘ puttakaṃ posessāmī ’ ti kasigorakkhādīhi anappakaṃ dukkhamanubhūtaṃ , na sakkomi ahaṃ puttaṃ māretuṃ , tvaṃyeva tava puttaṃ mārehī ’’ ti vatvā ,‘‘ tāta mātusantikaṃ gacchā ’’ ti āha .

So agamāsi .

Athassa mātāpi ,‘‘ mayā puttaṃ patthentiyā govatakukkuravatadevatāyācanādīhipi tāva anappakaṃ dukkhamanubhūtaṃ , ko pana vādo kucchinā pariharantiyā ?

Na sakkomi ahaṃ puttaṃ māretun ’’ ti vatvā ‘‘ tāta , pitusantikameva gacchā ’’ ti āha .

Evaṃ so dvinnamantarā gacchantoyeva mato .

Te taṃ disvā paridevitvā vuttanayena maṃsāni gahetvā khādantā pakkamiṃsu .

Tesaṃ so puttamaṃsāhāro navahi kāraṇehi paṭikūlattā neva davāya hoti , na madāya , na maṇḍanāya , na vibhūsanāya , kevalaṃ kantāranittharaṇatthāyeva hoti .

Katamehi navahi kāraṇehi paṭikūloti ce ?

Sajātimaṃsatāya ñātimaṃsatāya puttamaṃsatāya piyaputtamaṃsatāya taruṇamaṃsatāya āmakamaṃsatāya abhogamaṃsatāya aloṇatāya adhūpitatāyāti .

Evañhi te navahi kāraṇehi paṭikūlaṃ taṃ puttamaṃsaṃ khādantā na sārattā giddhamānasā hutvā khādiṃsu , majjhattabhāveyeva pana nicchandarāgaparibhoge ṭhitā khādiṃsu .

Na aṭṭhinhārucammanissitaṭṭhānāni apanetvā thūlathūlaṃ varamaṃsameva khādiṃsu , hatthasampattaṃ maṃsameva pana khādiṃsu .

Na yāvadatthaṃ kaṇṭhappamāṇaṃ katvā khādiṃsu , thokaṃ thokaṃ pana ekadivasaṃ yāpanamattameva khādiṃsu .

Na aññamaññaṃ maccharāyantā khādiṃsu , vigatamaccheramalena pana parisuddheneva cetasā khādiṃsu .

Na aññaṃ kiñci migamaṃsaṃ vā moramaṃsādīnaṃ vā aññataraṃ khādāmāti sammūḷhā khādiṃsu , piyaputtamaṃsabhāvaṃ pana jānantāvaP2.106 khādiṃsu .

Na ‘‘ aho vata mayaṃ punapi evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādeyyāmā ’’ ti patthanaṃ katvā khādiṃsu , patthanaṃ pana vītivattāva hutvā khādiṃsu .

Na ‘‘ ettakaṃ kantāre khāditvā avasiṭṭhaṃ kantāraṃ atikkamma loṇambilādīhi yojetvā khādissāmā ’’ ti sannidhiṃ akaṃsu , kantārapariyosāne pana ‘‘ pure mahājano passatī ’’ ti bhūmiyaṃ vā nikhaṇiṃsu , aggināM2.98 vā jhāpayiṃsu .

Na ‘‘ koci añño amhe viya evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādituṃ na labhatī ’’ ti mānaṃ vā dappaṃ vā akaṃsu , nihatamānā pana nihatadappā hutvā khādiṃsu .

‘‘ Kiṃ iminā aloṇena anambilena adhūpitena duggandhenā ’’ ti na hīḷetvā khādiṃsu , hīḷanaṃ pana vītivattā hutvā khādiṃsuV2.93 .

Na ‘‘ tuyhaṃ bhāgo mayhaṃ bhāgo tava putto mama putto ’’ ti aññamaññaṃ atimaññiṃsu .

Samaggā pana sammodamānā hutvā khādiṃsu .

Imaṃ nesaṃ evarūpaṃ nicchandarāgādiparibhogaṃ sampassamāno satthā bhikkhusaṅghampi taṃ kāraṇaṃ anujānāpento taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave , api nu te davāya vā āhāraṃ āhāreyyun tiādimāha .

Tattha davāya vātiādīni visuddhimagge ( visuddhi .1.18) vitthāritāneva .

Kantārassāti nittiṇṇāvasesassa kantārassa .

Evameva khoti navannaṃ pāṭikulyānaṃ vasena piyaputtamaṃsasadiso katvā daṭṭhabboti attho .

Katamesaṃ navannaṃ ?

Gamanapāṭikulyatādīnaṃ .

Gamanapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi kabaḷīkārāhāraṃ pariggaṇhāti , pariyesanapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi , paribhoganidhānaāsayaparipakkāparipakkasammakkhaṇanissandapāṭikulyataṃ paccavekkhantopi , tāni panetāni gamanapāṭikulyatādīni visuddhimagge ( visuddhi .1.294) āhārapāṭikulyatāniddese vitthāritāneva .

Iti imesaṃ navannaṃ pāṭikulyānaṃ vasena puttamaṃsūpamaṃ katvā āhāro paribhuñjitabbo .

Yathā te jāyampatikā pāṭikulyaṃ piyaputtamaṃsaṃ khādantā na sārattā giddhamānasā hutvā khādiṃsu , majjhattabhāveyeva nicchandarāgaparibhoge ṭhitā khādiṃsu , evaṃ nicchandarāgaparibhogaṃ katvā paribhuñjitabbo .

Yathā ca te na aṭṭhinhārucammanissitaṃ apanetvā thūlathūlaṃ varamaṃsameva khādiṃsu , hatthasampattamevaP2.107 pana khādiṃsu , evaṃ sukkhabhattamandabyañjanādīni piṭṭhihatthena apaṭikkhipitvā vaṭṭakena viya kukkuṭena viya ca odhiṃ adassetvā tato tato sappimaṃsādisaṃsaṭṭhavarabhojanaṃyeva vicinitvā abhuñjantena sīhena viya sapadānaṃ paribhuñjitabbo .

Yathā ca te na yāvadatthaṃ kaṇṭhappamāṇaṃ khādiṃsu , thokaṃ thokaṃ pana ekekadivasaṃ yāpanamattameva khādiṃsu , evameva āharahatthakādibrāhmaṇānaṃ aññatarena viya yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ abhuñjantena catunnaṃ pañcannaṃ vāM2.99 ālopānaṃ okāsaṃ ṭhapetvāva dhammasenāpatinā viya paribhuñjitabbo .

So kira pañcacattālīsa vassāni tiṭṭhamāno ‘‘ pacchābhatte ambiluggārasamuṭṭhāpakaṃ katvā ekadivasampi āhāraṃ na āhāresin ’’ ti vatvā sīhanādaṃ nadanto imaṃ gāthamāha –

‘‘ CattāroV2.94 pañca ālope , abhutvā udakaṃ pive ;

Alaṃ phāsuvihārāya , pahitattassa bhikkhuno ’’ ti .( theragā .983);

Yathā ca te na aññamaññaṃ maccharāyantā khādiṃsu , vigatamalamaccherena pana parisuddheneva cetasā khādiṃsu , evameva piṇḍapātaṃ labhitvā amaccharāyitvā ‘‘ imaṃ sabbaṃ gaṇhantassa sabbaṃ dassāmi , upaḍḍhaṃ gaṇhantassa upaḍḍhaṃ , sace gahitāvaseso bhavissati , attanā paribhuñjissāmī ’’ ti sāraṇīyadhamme ṭhiteneva paribhuñjitabbo .

Yathā ca te na ‘‘ aññaṃ kiñci mayaṃ migamaṃsaṃ vā moramaṃsādīnaṃ vā aññataraṃ khādāmā ’’ ti sammūḷhā khādiṃsu , piyaputtamaṃsabhāvaṃ pana jānantāva khādiṃsu , evameva piṇḍapātaṃ labhitvā ‘‘ ahaṃ khādāmi bhuñjāmī ’’ ti attūpaladdhisammohaṃ anuppādetvā ‘‘ kabaḷīkārāhāro na jānāti ‘ cātumahābhūtikakāyaṃ vaḍḍhemī ’ ti , kāyopi na jānāti ‘ kabaḷīkārāhāro maṃ vaḍḍhetī ’’’ ti , evaṃ sammohaṃ pahāya paribhuñjitabbo .

Satisampajaññavasenāpi cesa asammūḷheneva hutvā paribhuñjitabbo .

Yathā ca te na ‘‘ aho vata mayaṃ punapi evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādeyyāmā ’’ ti patthanaṃ katvā khādiṃsu , patthanaṃ pana vītivattāva hutvā khādiṃsu , evameva paṇītabhojanaṃP2.108 laddhā ‘ aho vatāhaṃ svepi punadivasepi evarūpaṃ labheyyaṃ ’, lūkhaṃ vā pana laddhā ‘‘ hiyyo viya me ajja paṇītabhojanaṃ na laddhan ’’ ti patthanaṃ vā anusocanaṃ vā akatvā nittaṇhena –

‘‘ Atītaṃ nānusocāmi , nappajappāmināgataṃ ;

Paccuppannena yāpemi , tena vaṇṇo pasīdatī ’’ ti .( jā .2.22.90)–

Imaṃ ovādaṃ anussarantena ‘‘ paccuppanneneva yāpessāmī ’’ ti paribhuñjitabbo .

Yathā ca te na ‘‘ ettakaṃ kantāre khāditvā avasiṭṭhaṃ kantāraṃ atikkamma loṇambilādīhi yojetvā khādissāmā ’’ ti sannidhiṃ akaṃsu , kantārapariyosāneM2.100 pana ‘‘ pure mahājano passatī ’’ ti bhūmiyaṃ vā nikhaṇiṃsu , agginā vā jhāpayiṃsu , evameva –

‘‘ AnnānamathoV2.95 pānānaṃ ,

Khādanīyānaṃ athopi vatthānaṃ ;

Laddhā na sannidhiṃ kayirā ,

Na ca parittase tāni alabhamāno ’’ ti .( su . ni .930);

–

Imaṃ ovādaṃ anussarantena catūsu paccayesu yaṃ yaṃ labhati , tato tato attano yāpanamattaṃ gahetvā , sesaṃ sabrahmacārīnaṃ vissajjetvā sannidhiṃ parivajjantena paribhuñjitabbo .

Yathā ca te na ‘‘ koci añño amhe viya evarūpaṃ puttamaṃsaṃ khādituṃ na labhatī ’’ ti mānaṃ vā dappaṃ vā akaṃsu , nihatamānā pana nihatadappā hutvā khādiṃsu , evameva paṇītabhojanaṃ labhitvā ‘‘ ahamasmi lābhī cīvarapiṇḍapātādīnan ’’ ti na māno vā dappo vā kātabbo .

‘‘ Nāyaṃ pabbajjā cīvarādihetu , arahattahetu panāyaṃ pabbajjā ’’ ti paccavekkhitvā nihatamānadappeneva paribhuñjitabbo .

Yathā ca te ‘‘ kiṃ iminā aloṇena anambilena adhūpitena duggandhenā ’’ tiP2.109 hīḷetvā na khādiṃsu , hīḷanaṃ pana vītivattā hutvā khādiṃsu , evameva piṇḍapātaṃ labhitvā ‘‘ kiṃ iminā assagoṇabhattasadisena lūkhena nirasena , suvānadoṇiyaṃ taṃ pakkhipathā ’’ ti evaṃ piṇḍapātaṃ vā ‘‘ ko imaṃ bhuñjissati , kākasunakhādīnaṃ dehī ’’ ti evaṃ dāyakaṃ vā ahīḷentena –

‘‘ Sa pattapāṇi vicaranto , amūgo mūgasammato ;

Appaṃ dānaṃ na hīḷeyya , dātāraṃ nāvajāniyā ’’ ti .( su . ni .718);

–

Imaṃ ovādaṃ anussarantena paribhuñjitabbo .

Yathā ca te na ‘‘ tuyhaṃ bhāgo , mayhaṃ bhāgo , tava putto mama putto ’’ ti aññamaññaṃ atimaññiṃsu , samaggā pana , sammodamānā hutvā khādiṃsu , evamevaṃ piṇḍapātaṃ labhitvā yathā ekacco ‘‘ ko tumhādisānaṃ dassati nikkāraṇā ummāresu pakkhalantānaṃ āhiṇḍantānaṃ vijātamātāpi vo dātabbaṃ na maññati , mayaṃ panaM2.101 gatagataṭṭhāne paṇītāni cīvarādīni labhāmā ’’ ti sīlavante sabrahmacārī atimaññati , yaṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ SoV2.96 tena lābhasakkārasilokena abhibhūto pariyādiṇṇacitto aññe pesale bhikkhū atimaññati .

Tañhi tassa , bhikkhave , moghapurisassa hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyā ’’ ti ( saṃ . ni .2.161).

Evaṃ kañci anatimaññitvā sabbehi sabrahmacārīhi saddhiṃ samaggena sammodamānena hutvā paribhuñjitabbaṃ .

Pariññāteti ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññāti imāhi tīhi pariññāhi pariññāte .

Kathaṃ ?

Idha bhikkhu ‘‘ kabaḷīkārāhāro nāma ayaṃ savatthukavasena ojaṭṭhamakarūpaṃ hoti , ojaṭṭhamakarūpaṃ kattha paṭihaññati ?

Jivhāpasāde , jivhāpasādo kinnissito ?

Catumahābhūtanissito .

Iti ojaṭṭhamakaṃ jivhāpasādo tassa paccayāni mahābhūtānīti ime dhammā rūpakkhandho nāma , taṃ pariggaṇhato uppannā phassapañcamakā dhammā cattāro arūpakkhandhā .

Iti sabbepime pañcakkhandhā saṅkhepato nāmarūpamattaṃ hotī ’’ ti pajānāti .

So te dhamme sarasalakkhaṇato vavatthapetvāP2.110 tesaṃ paccayaṃ pariyesanto anulomapaṭilomaṃ paṭiccasamuppādaṃ passati .

Ettāvatānena kabaḷīkārāhāramukhena sappaccayassa nāmarūpassa yāthāvato diṭṭhattā kabaḷīkārāhāro ñātapariññāya pariññāto hoti .

So tadeva sappaccayaṃ nāmarūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tīṇi lakkhaṇāni āropetvā sattannaṃ anupassanānaṃ vasena sammasati .

Ettāvatānena so tilakkhaṇapaṭivedhasammasanañāṇasaṅkhātāya tīraṇapariññāya pariññāto hoti .

Tasmiṃyeva nāmarūpe chandarāgāvakaḍḍhanena anāgāmimaggena parijānatā pahānapariññāya pariññāto hotīti .

Pañcakāmaguṇikoti pañcakāmaguṇasambhavo rāgo pariññāto hoti .

Ettha pana tisso pariññā ekapariññā sabbapariññā mūlapariññāti .

Katamā ekapariññā ?

Yo bhikkhu jivhādvāre ekarasataṇhaṃ parijānāti , tena pañcakāmaguṇiko rāgo pariññātova hotīti .

Kasmā ?

Tassāyeva tattha uppajjanato .

Sāyeva hi taṇhā cakkhudvāre uppannā rūparāgoM2.102 nāma hoti , sotadvārādīsu uppannā saddarāgādayo .

Iti yathā ekasseva corassa pañcamagge hanato ekasmiṃ magge gahetvā sīse chinne pañcapi maggā khemā honti , evaṃ jivhādvāre rasataṇhāya pariññātāya pañcakāmaguṇiko rāgo pariññāto hotīti ayaṃ ekapariññā nāma .

KatamāV2.97 sabbapariññā ?

Patte pakkhittapiṇḍapātasmiñhi ekasmiṃyeva pañcakāmaguṇikarāgo labbhati .

Kathaṃ ?

Parisuddhaṃ tāvassa vaṇṇaṃ olokayato rūparāgo hoti , uṇhe sappimhi tattha āsiñcante paṭapaṭāti saddo uṭṭhahati , tathārūpaṃ khādanīyaṃ vā khādantassa murumurūti saddo uppajjati , taṃ assādayato saddarāgo .

Jīrakādivasagandhaṃ assādentassa gandharāgo , sādurasavasena rasarāgo .

Mudubhojanaṃ phassavantanti assādayato phoṭṭhabbarāgo .

Iti imasmiṃ āhāre satisampajaññena pariggahetvā nicchandarāgaparibhogena paribhutte sabbopi so pariññāto hotīti ayaṃ sabbapariññā nāma .

Katamā mūlapariññā ?

Pañcakāmaguṇikarāgassa hi kabaḷīkārāhāro mūlaṃ .

Kasmā ?

Tasmiṃ sati tassuppattitoP2.111 .

Brāhmaṇatissabhaye kira dvādasa vassāni jāyampatikānaṃ upanijjhānacittaṃ nāma nāhosi .

Kasmā ?

Āhāramandatāya .

Bhaye pana vūpasante yojanasatiko tambapaṇṇidīpo dārakānaṃ jātamaṅgalehi ekamaṅgalo ahosi .

Iti mūlabhūte āhāre pariññāte pañcakāmaguṇiko rāgo pariññātova hotīti ayaṃ mūlapariññā nāma .

Natthi taṃ saṃyojanan ti tena rāgena saddhiṃ pahānekaṭṭhatāya pahīnattā natthi .

Evamayaṃ desanā yāva anāgāmimaggā kathitā .

‘‘ Ettakena pana mā vosānaṃ āpajjiṃsū ’’ ti etesaṃyeva rūpādīnaṃ vasena pañcasu khandhesu vipassanaṃ vaḍḍhetvā yāva arahattā kathetuṃ vaṭṭatīti .

Paṭhamāhāro ( niṭṭhito ).

DutiyeM2.103 niccammāti khurato paṭṭhāya yāva siṅgamūlā sakalasarīrato uddālitacammā kiṃsukarāsivaṇṇā .

Kasmā pana aññaṃ hatthiassagoṇādiupamaṃ agahetvā niccammagāvūpamā gahitāti ?

Titikkhituṃ asamatthabhāvadīpanatthaṃ .

Mātugāmo hi uppannaṃ dukkhavedanaṃ titikkhituṃ adhivāsetuṃ na sakkoti , evameva phassāhāro abalo dubbaloti dassanatthaṃ sadisameva upamaṃ āhari .

Kuṭṭan ti silākuṭṭādīnaṃ aññataraṃ .

Kuṭṭanissitā pāṇā nāma uṇṇanābhisarabūmūsikādayo .

Rukkhanissitāti uccāliṅgapāṇakādayo .

Udakanissitāti macchasuṃsumārādayo .

Ākāsanissitāti ḍaṃsamakasakākakulalādayo .

Khādeyyun ti luñcitvā khādeyyuṃ .

Sā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne taṃ taṃṭhānasannissayamūlikaṃ pāṇakhādanabhayaṃ sampassamānā neva attanoV2.98 sakkārasammānaṃ , na piṭṭhiparikammasarīrasambāhanauṇhodakāni icchati , evameva bhikkhu phassāhāramūlakaṃ kilesapāṇakakhādanabhayaṃ sampassamāno tebhūmakaphassena anatthiko hoti .

Phasse , bhikkhave , āhāre pariññāteti tīhi pariññāhi pariññāte .

Idhāpi tisso pariññā .

Tattha ‘‘ phasso saṅkhārakkhandhoP2.112 , taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , cittaṃ viññāṇakkhandho , tesaṃ vatthārammaṇāni rūpakkhandho ’’ ti evaṃ sappaccayassa nāmarūpassa yāthāvato dassanaṃ ñātapariññā .

Tattheva tilakkhaṇaṃ āropetvā sattannaṃ anupassanānaṃ vasena aniccādito tulanaṃ tīraṇapariññā .

Tasmiṃyeva pana nāmarūpe chandarāganikkaḍḍhano arahattamaggo pahānapariññā .

Tisso vedanāti evaṃ phassāhāre tīhi pariññāhi pariññāte tisso vedanā pariññātāva honti tammūlakattā taṃsampayuttattā ca .

Iti phassāhāravasena desanā yāva arahattā kathitā .

Dutiyāhāro .

Tatiye aṅgārakāsūti aṅgārānaṃ kāsu .

Kāsūti rāsipi vuccati āvāṭopi .

‘‘ AṅgārakāsuṃM2.104 apare phuṇanti ,

Narā rudantā paridaḍḍhagattā ;

Bhayañhi maṃ vindati sūta disvā ,

Pucchāmi taṃ mātali devasārathī ’’ ti .( jā .2.22.462);

–

Ettha rāsi ‘‘ kāsū ’’ ti vutto .

‘‘ Kinnu santaramānova , kāsuṃ khanasi sārathī ’’ ti ?( Jā .2.22.3).

–

Ettha āvāṭo .

Idhāpi ayameva adhippeto .

Sādhikaporisāti atirekaporisā pañcaratanappamāṇā .

Vītaccikānaṃ vītadhūmānan ti etenassa mahāpariḷāhataṃ dasseti .

Jālāya vā hi dhūme vā sati vāto samuṭṭhāti , pariḷāho mahā na hoti , tadabhāve vātābhāvato pariḷāho mahā hoti .

Ārakāvassāti dūreyeva bhaveyya .

EvamevaV2.99 khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – aṅgārakāsu viya hi tebhūmakavaṭṭaṃ daṭṭhabbaṃ .

Jīvitukāmo puriso viya vaṭṭanissito bālaputhujjano .

Dve balavanto purisā viya kusalākusalakammaṃ .

Tesaṃ taṃ purisaṃ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuṃ upakaḍḍhanakālo viyaP2.113 puthujjanassa kammāyūhanakālo .

Kammañhi āyūhiyamānameva paṭisandhiṃ ākaḍḍhati nāma .

Aṅgārakāsunidānaṃ dukkhaṃ viya kammanidānaṃ vaṭṭadukkhaṃ veditabbaṃ .

Pariññāteti tīhi pariññāhi pariññāte .

Pariññāyojanā panettha phasse vuttanayeneva veditabbā .

Tisso taṇhāti kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhāti imā pariññātā honti .

Kasmā ?

Taṇhāmūlakattā manosañcetanāya .

Na hi hetumhi appahīne phalaṃ pahīyati .

Iti manosañcetanāhāravasenapi yāva arahattā desanā kathitā .

Tatiyāhāro .

Catutthe āgucārin ti pāpacāriṃ dosakārakaṃ .

Kathaṃ so purisoti so puriso kathaṃbhūto , kiṃ yāpeti , na yāpetīti pucchati ?

Tatheva deva jīvatīti yathā pubbe , idānipi tatheva jīvati .

EvamevaM2.105 khoti idhāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – rājā viya hi kammaṃ daṭṭhabbaṃ , āgucārī puriso viya vaṭṭasannissito bālaputhujjano , tīṇi sattisatāni viya paṭisandhiviññāṇaṃ , āgucāriṃ purisaṃ ‘‘ tīhi sattisatehi hanathā ’’ ti raññā āṇattakālo viya kammaraññā vaṭṭasannissitaputhujjanaṃ gahetvā paṭisandhiyaṃ pakkhipanakālo .

Tattha kiñcāpi tīṇi sattisatāni viya paṭisandhiviññāṇaṃ , sattīsu pana dukkhaṃ natthi , sattīhi pahaṭavaṇamūlakaṃ dukkhaṃ , evameva paṭisandhiyampi dukkhaṃ natthi , dinnāya pana paṭisandhiyā pavatte vipākadukkhaṃ sattipahaṭavaṇamūlakaṃ dukkhaṃ viya hoti .

Pariññāteti tīheva pariññāhi pariññāte .

Idhāpi pariññāyojanā phassāhāre vuttanayeneva veditabbā .

Nāmarūpan ti viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ .

Viññāṇasmiñhi pariññāte taṃ pariññātameva hoti tammūlakattā sahuppannattā ca .

Iti viññāṇāhāravasenapi yāva arahattā desanā kathitāti .

Catutthāhāro .

Tatiyaṃ .

Issues

Select Version

Nidānavagga-aṭṭhakathā

Nidānavagga-aṭṭhakathā