2. Sanidānasuttavaṇṇanā
96. Dutiye sanidānan ti bhāvanapuṃsakametaṃ , sanidāno sapaccayo hutvā uppajjatīti attho .
Kāmadhātuṃ , bhikkhave , paṭiccāti ettha kāmavitakkopi kāmadhātu
P2.136 kāmāvacaradhammāpi , visesato sabbākusalampi .Yathāha –
‘‘ Tattha katamā kāmadhātu ?
Kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā micchāsaṅkappo , ayaṃ vuccati kāmadhātu .
Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ , ayaṃ vuccati kāmadhātu .
Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātū ’’ ti ( vibha .182).
Ettha
V2.120 sabbasaṅgāhikā asambhinnāti dve kathā honti .Kathaṃ ?
Kāmadhātuggahaṇena hi byāpādadhātuvihiṃsādhātuyo gahitā hontīti ayaṃ sabbasaṅgāhikā .
Tāsaṃ pana dvinnaṃ dhātūnaṃ visuṃ āgatattā sesadhammā kāmadhātūti ayaṃ asambhinnakathā .
Ayamidha gahetabbā imaṃ kāmadhātuṃ ārammaṇavasena vā sampayogavasena vā paṭicca kāmasaññā nāma uppajjati .
Kāmasaññaṃ
M2.126 paṭiccāti kāmasaññaṃ pana sampayogavasena vā upanissayavasena vā paṭicca kāmasaṅkappo nāma uppajjati .Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo .
Tīhi ṭhānehīti tīhi kāraṇehi .
Micchā paṭipajjatīti ayāthāvapaṭipadaṃ aniyyānikapaṭipadaṃ paṭipajjati .
Byāpādadhātuṃ , bhikkhaveti ettha byāpādavitakkopi byāpādadhātu byāpādopi .
Yathāha –
‘‘ Tattha katamā byāpādadhātu ?
Byāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko … pe … ayaṃ vuccati byāpādadhātu .
Dasasu āghātavatthūsu cittassa āghāto paṭivirodho kopo pakopo … pe … anattamanatā cittassa , ayaṃ vuccati byāpādadhātū ’’ ti ( vibha .182).
Imaṃ byāpādadhātuṃ sahajātapaccayādivasena paṭicca byāpādasaññā nāma uppajjati .
Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .
Vihiṃsādhātuṃ , bhikkhaveti ettha vihiṃsāvitakkopi vihiṃsādhātu vihiṃsāpi .
Yathāha –
‘‘ Tattha katamā vihiṃsādhātu ?
Vihiṃsāpaṭisaṃyutto takko vitakko … pe … ayaṃ vuccati vihiṃsādhātu .
Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā
P2.137 vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena vā satte viheṭheti .Yā evarūpā heṭhanā viheṭhanā hiṃsanā vihiṃsanā rosanā parūpaghāto , ayaṃ vuccati vihiṃsādhātū ’’ ti ( vibha .182).
Imaṃ vihiṃsādhātuṃ sahajātapaccayādivasena paṭicca vihiṃsāsaññā nāma uppajjati .
Sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṃ .
Tiṇadāyeti
V2.121 tiṇagahane araññe .Anayabyasanan ti avuḍḍhiṃ vināsaṃ .
Evameva khoti ettha sukkhatiṇadāyo viya ārammaṇaṃ daṭṭhabbaṃ , tiṇukkā viya akusalasaññā , tiṇakaṭṭhanissitā pāṇā viya ime sattā .
Yathā sukkhatiṇadāye ṭhapitaṃ tiṇukkaṃ khippaṃ vāyamitvā anibbāpentassa te pāṇā anayabyasanaṃ pāpuṇanti .
Evameva ye samaṇā vā brāhmaṇā vā
M2.127 uppannaṃ akusalasaññaṃ vikkhambhanatadaṅgasamucchedappahānehi nappajahanti , te dukkhaṃ viharanti .Visamagatan ti rāgavisamādīni anugataṃ akusalasaññaṃ .
Na khippameva pajahatīti vikkhambhanādivasena sīghaṃ nappajahati .
Na vinodetīti na nīharati .
Na byantīkarotīti bhaṅgamattampi anavasesento na vigatantaṃ karoti .
Na anabhāvaṃ gametīti na anuabhāvaṃ gameti .
Evaṃ sabbapadesu na – kāro āharitabbo .
Pāṭikaṅkhāti pāṭikaṅkhitabbā icchitabbā .
Nekkhammadhātuṃ , bhikkhaveti ettha nekkhammavitakkopi nekkhammadhātu sabbepi kusalā dhammā .
Yathāha –
‘‘ Tattha katamā nekkhammadhātu ?
Nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko … pe … sammāsaṅkappo , ayaṃ vuccati nekkhammadhātū ’’ ti ( vibha .182).
Idhāpi duvidhā kathā .
Nekkhammadhātuggahaṇena hi itarāpi dve dhātuyo gahaṇaṃ gacchanti kusaladhammapariyāpannattā , ayaṃ sabbasaṅgāhikā .
Tā pana dhātuyo visuṃ dīpetabbāti tā ṭhapetvā sesā sabbakusalā nekkhammadhātūti ayaṃ asambhinnā .
Imaṃ nekkhammadhātuṃ sahajātādipaccayavasena paṭicca nekkhammasaññā nāma uppajjati .
Saññādīni paṭicca vitakkādayo yathānurūpaṃ .
Abyāpādadhātuṃ , bhikkhaveti ettha abyāpādavitakkopi abyāpādadhātu abyāpādopi .
Yathāha –
‘‘ Tattha katamā abyāpādadhātu
P2.138 ?Abyāpādapaṭisaṃyutto takko … pe … ayaṃ vuccati
V2.122 abyāpādadhātu .Yā sattesu metti mettāyanā mettāyitattaṃ mettācetovimutti , ayaṃ vuccati abyāpādadhātū ’’ ti ( vibha .182).
Imaṃ abyāpādadhātuṃ paṭicca vuttanayeneva abyāpādasaññā nāma uppajjati .
Avihiṃsādhātuṃ , bhikkhaveti etthāpi avihiṃsāvitakkopi avihiṃsādhātu karuṇāpi .
Yathāha –
‘‘ Tattha
M2.128 katamā avihiṃsādhātu ?Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko … pe … ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu .
Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṃ karuṇācetovimutti , ayaṃ vuccati avihiṃsādhātū ’’ ti ( vibha .182).
Imaṃ avihiṃsādhātuṃ paṭicca vuttanayeneva avihiṃsāsaññā nāma uppajjati .
Sesaṃ sabbattha vuttānusāreneva veditabbaṃ .
Dutiyaṃ .