4. Catutthavaggo
1. Catudhātusuttavaṇṇanā
114. Catutthavaggassa
M2.141 paṭhame pathavīdhātūti patiṭṭhādhātu .Āpodhātūti ābandhanadhātu .
Tejodhātūti
V2.135 paripācanadhātu .Vāyodhātūti vitthambhanadhātu .
Ayamettha saṅkhepo , vitthārato pana vīsatikoṭṭhāsādivasena etā kathetabbā .
Paṭhamaṃ .
2. Pubbesambodhasuttavaṇṇanā
115. Dutiye ayaṃ pathavīdhātuyā assādoti ayaṃ pathavīdhātunissayo assādo .
Svāyaṃ kāyaṃ abbhunnāmetvā udaraṃ pasāretvā ,‘‘ idha me aṅgulaṃ pavesituṃ vāyamathā ’’ ti vā hatthaṃ pasāretvā ,‘‘ imaṃ nāmetuṃ vāyamathā ’’ ti vā vadati , evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo .
Aniccātiādīsu hutvā abhāvākārena aniccā , paṭipīḷanākārena dukkhā , sabhāvavigamākārena vipariṇāmadhammā .
Ayaṃ pathavīdhātuyā ādīnavoti yena ākārena sā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā , ayamākāro pathavīdhātuyā ādīnavoti attho .
Chandarāgavinayo chandarāgappahānan ti nibbānaṃ āgamma pathavīdhātuyā chandarāgo vinīyati ceva pahīyati ca , tasmā nibbānamassā nissaraṇaṃ .
Ayaṃ āpodhātuyā assādoti ayaṃ āpodhātunissayo assādo .
Svāyaṃ aññaṃ āpodhātuyā upaddutaṃ disvā ,‘‘ kiṃ ayaṃ nipannakālato paṭṭhāya passāvaṭṭhānābhimukho nikkhamati ceva pavisati ca , appamattakampissa kammaṃ karontassa sedatintaṃ vatthaṃ pīḷetabbatākāraṃ pāpuṇāti , anumodanamattampi kathentassa tālavaṇṭaṃ gaṇhitabbaṃ hoti , mayaṃ pana sāyaṃ nipannā pātova uṭṭhahāma , māsapuṇṇaghaṭo
P2.153 viya no sarīraṃ , mahākammaṃ karontānaṃ sedamattampi no na uppajjati , asanisaddena viya dhammaṃ kathentānaṃ sarīre usumākāramattampi no natthī ’’ ti evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo .Ayaṃ
M2.142 tejodhātuyā assādoti ayaṃ tejodhātunissayo assādo .Svāyaṃ sītagahaṇike disvā ,‘‘ kiṃ ime kiñcideva yāgubhattakhajjamattaṃ ajjhoharitvā thaddhakucchino nisīditvā sabbarattiṃ aṅgārakaṭāhaṃ pariyesanti , phusitamattesupi sarīre patitesu aṅgārakaṭāhaṃ ottharitvā pārupitvāva nipajjanti ?
Mayaṃ pana atithaddhampi maṃsaṃ vā pūvaṃ vā khādāma , kucchipūraṃ bhattaṃ bhuñjāma , tāvadeva no sabbaṃ pheṇapiṇḍo viya vilīyati , sattāhavaddalikāya vattamānāya sarīre sītānudahanamattampi no natthī ’’ ti evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo .
Ayaṃ
V2.136 vāyodhātuyā assādoti ayaṃ vāyodhātunissayo assādo .Svāyaṃ aññe vātabhīruke disvā ,‘‘ imesaṃ appamattakampi kammaṃ karontānaṃ anumodanamattampi kathentānaṃ sarīraṃ vāto vijjhati , gāvutamattampi addhānaṃ gatānaṃ hatthapādā sīdanti , piṭṭhi rujjati , kucchivātasīsavātakaṇṇavātādīhi niccupaddutā telaphāṇitādīni vātabhesajjāneva karontā atināmenti , amhākaṃ pana mahākammaṃ karontānampi tiyāmarattiṃ dhammaṃ kathentānampi ekadivaseneva dasa yojanāni gacchantānampi hatthapādasaṃsīdanamattaṃ vā piṭṭhirujjanamattaṃ vā na hotī ’’ ti , evaṃ pavattānaṃ vasena veditabbo .
Evaṃ pavattā hi etā dhātuyo assādenti nāma .
Abbhaññāsin ti abhivisiṭṭhena ñāṇena aññāsiṃ .
Anuttaraṃ sammāsambodhin ti uttaravirahitaṃ sabbaseṭṭhaṃ sammā sāmañca bodhiṃ , atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhiṃ .
Bodhīti rukkhopi maggopi sabbaññutaññāṇampi nibbānampi .
‘‘ Bodhirukkhamūle paṭhamābhisambuddho ’’ ti ( mahāva .1; udā .1) ca ‘‘ antarā ca bodhiṃ antarā ca gayan ’’ ti ( mahāva .11; ma . ni .1.285) ca āgataṭṭhānesu hi rukkho bodhīti vuccati .
‘‘ Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇan ’’ ti ( cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 121) āgataṭṭhāne
P2.154 maggo .‘‘ Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso ’’ ti ( dī . ni .3.217) āgataṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ .
‘‘ Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhatan ’’ ti āgataṭṭhāne nibbānaṃ .
Idha pana bhagavato arahattamaggo adhippeto .
Sāvakānaṃ
M2.143 arahattamaggo anuttarā bodhi hoti , na hotīti ?Na hoti .
Kasmā ?
Asabbaguṇadāyakattā .
Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva deti , kassaci tisso vijjā , kassaci cha abhiññā , kassaci catasso paṭisambhidā , kassaci sāvakapāramīñāṇaṃ .
Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti .
Buddhānaṃ pana sabbaguṇasampattiṃ deti abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṃ .
Tasmā aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hoti .
Abhisambuddhoti paccaññāsin ti ‘‘ abhisambuddho ahaṃ patto paṭivijjhitvā ṭhito ’’ ti evaṃ paṭijāniṃ .
Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādīti adhigataguṇadassanasamatthaṃ paccavekkhaṇañāṇañca me udapādi .
Akuppā me vimuttīti ‘‘ ayaṃ mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppā ’’ ti evaṃ
V2.137 ñāṇaṃ udapādi .Tattha dvīhākārehi akuppatā veditabbā kāraṇato ca ārammaṇato ca .
Sā hi catūhi maggehi samucchinnakilesānaṃ puna anivattanatāya kāraṇatopi akuppā , akuppadhammaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattatāya ārammaṇatopi akuppā .
Antimāti pacchimā .
Natthi dāni punabbhavoti idāni puna añño bhavo nāma natthīti .
Imasmiṃ sutte cattāri saccāni kathitāni .
Kathaṃ ?
Catūsu hi dhātūsu assādo samudayasaccaṃ , ādīnavo dukkhasaccaṃ , nissaraṇaṃ nirodhasaccaṃ , nirodhappajānano maggo maggasaccaṃ .
Vitthāravasenapi kathetuṃ vaṭṭatiyeva .
Ettha hi yaṃ pathavīdhātuṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ pathavīdhātuyā assādoti pahānapaṭivedho samudayasaccaṃ .
Yā pathavīdhātu aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā , ayaṃ pathavīdhātuyā , ādīnavoti pariññāpaṭivedho dukkhasaccaṃ .
Yo pathavīdhātuyā chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ , idaṃ pathavīdhātuyā nissaraṇanti sacchikiriyāpaṭivedho nirodhasaccaṃ .
Yā imesu tīsu ṭhānesu diṭṭhi saṅkappo vācā kammanto ājīvo vāyāmo sati samādhi , ayaṃ bhāvanāpaṭivedho maggasaccanti .
Dutiyaṃ .
3. Acariṃsuttavaṇṇanā
116. Tatiye
P2.155 acarin ti ñāṇacārena acariṃ , anubhavanacārenāti attho .Yāvatāti yattako .
Tatiyaṃ .
4. Nocedaṃsuttavaṇṇanā
117. Catutthe
M2.144 nissaṭātiādīni ādito vuttapaṭisedhena yojetvā ‘‘ na nissaṭā , na visaṃyuttā , na vippamuttā , na vimariyādikatena cetasā vihariṃsū ’’ ti evaṃ veditabbāni .Dutiyanaye vimariyādikatenāti nimmariyādikatena .
Tattha duvidhā mariyādā kilesamariyādā vaṭṭamariyādāti .
Tattha ca yassa upaḍḍhā kilesā pahīnā , upaḍḍhā appahīnā , vaṭṭaṃ vā pana upaḍḍhaṃ pahīnaṃ , upaḍḍhaṃ appahīnaṃ , tassa cittaṃ pahīnakilese vā vaṭṭaṃ vā sandhāya vimariyādikataṃ , appahīnakilese vā vaṭṭaṃ vā sandhāya na vimariyādikataṃ .
Idha pana ubhayassāpi pahīnattā
V2.138 ‘‘ vimariyādikatena cetasā ’’ ti vuttaṃ , mariyādaṃ akatvā ṭhitena atikkantamariyādena cetasāti attho .Iti tīsupi imesu suttesu catusaccameva kathitaṃ .
Catutthaṃ .
5. Ekantadukkhasuttavaṇṇanā
118. Pañcame ekantadukkhāti atikkamitvā ṭhitassa tattakāro viya ekanteneva dukkhā .
Dukkhānupatitāti dukkhena anupatitā .
Dukkhāvakkantāti dukkhena okkantā otiṇṇā .
Sukhāti sukhavedanāya paccayabhūtā .
Evaṃ sabbattha attho veditabbo .
Imasmiṃ sutte dukkhalakkhaṇaṃ kathitaṃ .
Pañcamaṃ .
6-10.Abhinandasuttādivaṇṇanā
119-123.
Chaṭṭhasattamesu vivaṭṭaṃ , avasāne tīsu catusaccamevāti .
Chaṭṭhādīni .
Catuttho vaggo .
Dhātusaṃyuttavaṇṇanā niṭṭhitā .