Issues
Select Version
Nidānavagga-aṭṭhakathā
Nidānavagga-aṭṭhakathā

3. Dasabalavaggo

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Dasabalavaggo

1. Dasabalasuttavaṇṇanā

21. DasabalavaggassaV2.39M2.41 paṭhamaṃ dutiyasseva saṅkhepo .

2. Dutiyadasabalasuttavaṇṇanā

22. Dutiyaṃ bhagavatā attano ajjhāsayassa vasena vuttaṃ .
Tattha dasabalasamannāgatoti dasahi balehi samannāgato .
Balañca nāmetaṃ duvidhaṃ kāyabalañca ñāṇabalañca .
Tesu tathāgatassa kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ .
Vuttañhetaṃ porāṇehi –
‘‘ Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ , paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ ;
Gandhamaṅgalahemañca , uposathachaddantime dasā ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .1.148; vibha . aṭṭha .760);
–
Imāni dasa hatthikulāni .
Tattha kāḷāvakan ti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ .
Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ , taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino .
Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ , taṃ ekassa gaṅgeyyassa .
Yaṃ dasannaṃP2.44 gaṅgeyyānaṃ , taṃ ekassa paṇḍarassa .
Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ , taṃ ekassa tambassa .
Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ , taṃ ekassa piṅgalassa .
Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ , taṃ ekassa gandhahatthino .
Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ , taṃ ekassa maṅgalassa .
Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ , taṃ ekassa hemavatassa .
Yaṃ dasannaṃ hemavatānaṃ , taṃ ekassa uposathassa .
Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ , taṃ ekassa chaddantassa .
Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ , taṃ ekassa tathāgatassa .
Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati .
Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ , purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti .
Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ .
‘‘ Dasabalasamannāgato ’’ ti ettha pana etaṃ saṅgahaṃ na gacchati .
Etañhi bāhirakaṃ lāmakaṃ tiracchānagatānaṃ sīhādīnampi hoti .
Etañhi nissāya dukkhapariññā vā samudayappahānaṃ vā maggabhāvanā vā phalasacchikiriyā vāV2.40 natthi .
Aññaṃ pana dasasu ṭhānesu akampanatthena upatthambhanatthena ca dasavidhaṃ ñāṇabalaṃ nāma atthi .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ dasabalasamannāgato ’’ ti .
KatamaṃM2.42 pana tanti ?
Ṭhānāṭṭhānādīnaṃ yathābhūtaṃ jānanaṃ .
Seyyathidaṃ – ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato jānanaṃ ekaṃ , atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso yathābhūtaṃ vipākajānanaṃ ekaṃ , sabbatthagāminipaṭipadājānanaṃ ekaṃ , anekadhātunānādhātulokajānanaṃ ekaṃ , parasattānaṃ parapuggalānaṃ nānādhimuttikatājānanaṃ ekaṃ , tesaṃyeva indriyaparopariyattajānanaṃ ekaṃ , jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānajānanaṃ ekaṃ , pubbenivāsajānanaṃ ekaṃ , sattānaṃ cutūpapātajānanaṃ ekaṃ , āsavakkhayajānanaṃ ekanti .
Abhidhamme pana –
‘‘ Idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti .
Yampi tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti .
Idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti , yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātiP2.45 , parisāsu sīhanādaṃ nadati , brahmacakkaṃ pavattetī ’’ ti .
Ādinā ( vibha .760) nayena vitthārato āgatāneva .
Atthavaṇṇanāpi nesaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyañceva ( vibha . aṭṭha .760) papañcasūdaniyā ca majjhimaṭṭhakathāya ( ma . ni . aṭṭha .1.148) sabbākārato vuttā .
Sā tattha vuttanayeneva gahetabbā .
Catūhi ca vesārajjehīti ettha sārajjapaṭipakkhaṃ vesārajjaṃ , catūsu ṭhānesu vesārajjabhāvaṃ paccavekkhantassa uppannasomanassamayañāṇassetaṃ nāmaṃ .
Katamesu catūsu ?
‘‘ Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā ’’ tiādīsu codanāvatthūsu .
Tatrāyaṃ pāḷi –
‘‘ Cattārimāni , bhikkhave , tathāgatassa vesārajjāni … pe ….
Katamāni cattāri ?
‘ Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā ’ ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ saha dhammenaV2.41 paṭicodessatīti nimittametaṃ , bhikkhave , na samanupassāmi .
Etamahaṃ , bhikkhave , nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi .
‘ Khīṇāsavassa te paṭijānatoM2.43 ime āsavā aparikkhīṇā ’ ti tatra vata maṃ … pe …‘ ye kho pana te antarāyikā dhammā vuttā , te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā ’ ti tatra vata maṃ … pe …‘ yassa kho pana te atthāya dhammo desito , so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā ’ ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā … pe … vesārajjappatto viharāmī ’’ ti ( a . ni .4.8).
Āsabhaṃ ṭhānan ti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ .
Āsabhā vā pubbabuddhā , tesaṃ ṭhānanti attho .
Apica gavasatajeṭṭhako usabho , gavasahassajeṭṭhako vasabho , vajasatajeṭṭhako vā usabho , vajasahassajeṭṭhako vasabho , sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho , so idha usabhoti adhippeto .
Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ .
Usabhassa idanti āsabhaṃ .
Ṭhānan ti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā avaṭṭhānaṃ ( ma . ni .1.150).
Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ .
Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalenaP2.46 samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati , evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati .
Evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti , attani āropeti .
Tena vuttaṃ ‘‘ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī ’’ ti .
Parisāsūti ‘‘ aṭṭha kho imā , sāriputta , parisā .
Katamā aṭṭha ?
Khattiyaparisā brāhmaṇaparisā gahapatiparisā samaṇaparisā cātumahārājikaparisā tāvatiṃsaparisā māraparisā brahmaparisā ’’ ti , imāsu aṭṭhasu parisāsu .
Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ nadati , sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati .
Ayamattho sīhanādasuttena dīpetabbo .
Yathā vā sīho sahanato ceva hananato ca sīhoti vuccati , evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato parappavādānañca hananato sīhoti vuccati .
Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ .
Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃM2.44 nadati , evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso ,‘‘ iti rūpan ’’ tiādināV2.42 nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati .
Tena vuttaṃ ‘‘ parisāsu sīhanādaṃ nadatī ’’ ti .
Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahman ti seṭṭhaṃ uttamaṃ , visuddhassa dhammacakkassetaṃ adhivacanaṃ .
Taṃ pana dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca .
Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ , karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ .
Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ .
Tañhi abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ , phalakkhaṇe uppannaṃ nāma .
Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ , phalakkhaṇe uppannaṃ nāma .
Dīpaṅkarato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃP2.47 , phalakkhaṇe uppannaṃ nāma .
Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ .
Tañhi yāva aññāsikoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ , phalakkhaṇe pavattaṃ nāma .
Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ , desanāñāṇaṃ lokiyaṃ .
Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ .
Idāni yaṃ iminā ñāṇena samannāgato sīhanādaṃ nadati , taṃ dassetuṃ iti rūpan tiādimāha .
Tattha iti rūpan ti idaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpaṃ , ito uddhaṃ rūpaṃ natthīti ruppanasabhāvañceva bhūtupādāyabhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesarūpapariggaho vutto .
Iti rūpassa samudayoti iminā evaṃ pariggahitassa rūpassa samudayo vutto .
Tattha itīti evaṃ samudayo hotīti attho .
Tassa vitthāro ‘‘ avijjāsamudayā rūpasamudayo taṇhāsamudayā , kammasamudayā āhārasamudayā rūpasamudayoti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.50) evaṃ veditabbo .
Atthaṅgamepi ‘‘ avijjānirodhā rūpanirodho … pe … vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa nirodhaṃ passatī ’’ ti ayaṃ vitthāro .
Iti vedanātiādīsupi ayaṃ vedanā ettakā vedanā , ito uddhaṃ vedanā natthi , ayaṃ saññā , ime saṅkhārā , idaṃ viññāṇaṃ ettakaṃ viññāṇaṃM2.45 , ito uddhaṃ viññāṇaṃ natthīti vedayitasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanasabhāvañceva sukhādirūpasaññādiphassādicakkhuviññāṇādibhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇapariggahoV2.43 vutto .
Iti vedanāya samudayotiādīhi pana evaṃ pariggahitānaṃ vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ samudayo vutto .
Tatrāpi itīti evaṃ samudayo hotīti attho .
Tesampi vitthāro ‘‘ avijjāsamudayā vedanāsamudayo ’’ ti ( paṭi . ma .1.50) rūpe vuttanayeneva veditabbo .
Ayaṃ pana viseso – tīsu khandhesu ‘‘ āhārasamudayā ’’ ti avatvā ‘‘ phassasamudayā ’’ ti vattabbaṃ , viññāṇakkhandhe ‘‘ nāmarūpasamudayā ’’ ti .
Atthaṅgamapadampi tesaṃyeva vasena yojetabbaṃ .
Ayamettha saṅkhepo .
Vitthārato pana udayabbayavinicchayo sabbākāraparipūro visuddhimagge vutto .
ImasmiṃP2.48 sati idaṃ hotīti ayampi aparo sīhanādo .
Tassattho – imasmiṃ avijjādike paccaye sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti .
Imassuppādā idaṃ uppajjatīti imassa avijjādikassa paccayassa uppādā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ uppajjati .
Imasmiṃ asati idaṃ na hotīti imasmiṃ avijjādike paccaye asati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ na hoti .
Imassa nirodhā idaṃ nirujjhatīti imassa avijjādikassa paccayassa nirodhā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ nirujjhati .
Idāni yathā taṃ hoti ceva nirujjhati ca , taṃ vitthārato dassetuṃ yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārātiādimāha .
Evaṃ svākkhātoti evaṃ pañcakkhandhavibhajanādivasena suṭṭhu akkhāto kathito .
Dhammoti pañcakkhandhapaccayākāradhammo .
Uttānoti anikujjito .
Vivaṭoti vivaritvā ṭhapito .
Pakāsitoti dīpito jotito .
Chinnapilotikoti pilotikā vuccati chinnaṃ bhinnaṃ tattha tattha sibbitagaṇṭhitaṃ jiṇṇavatthaṃ , taṃ yassa natthīti aṭṭhahatthaṃ navahatthaṃ vā ahatasāṭakaṃ nivattho , so chinnapilotiko nāma .
Ayampi dhammo tādiso .
Na hettha kohaññādivasena chinnabhinnasibbitagaṇṭhitabhāvo atthi .
Apica khuddakasāṭakopi pilotikāti vuccati , sā yassa natthi , aṭṭhanavahattho mahāpaṭo atthi , sopi chinnapilotiko , apagatapilotikoti attho .
Tādiso ayaṃ dhammo .
Yathā hi catuhatthaṃ sāṭakaṃM2.46 gahetvā pariggahaṇaṃ karonto puriso ito cito ca añchanto kilamati , evaṃ bāhirakasamaye pabbajitā attano parittakaṃ dhammaṃ ‘‘ evaṃ sati evaṃ bhavissatī ’’ ti kappetvā kappetvā vaḍḍhentā kilamanti .
Yathā pana aṭṭhahatthanavahatthena pariggahaṇaṃ karonto yathāruci pārupati na kilamati , natthi tattha añchitvā vaḍḍhanakiccaṃ ;
evaṃ imasmimpi dhamme kappetvā kappetvā vibhajanakiccaṃ natthi , tehi tehi kāraṇehi mayāva ayaṃ dhammo suvibhatto suvitthāritoti idampi sandhāya ‘‘ chinnapilotiko ’’ ti āha .
ApicaP2.49 kacavaropiV2.44 pilotikāti vuccati , imasmiñca sāsane samaṇakacavaraṃ nāma patiṭṭhātuṃ na labhati .
Tenevāha –
‘‘ Kāraṇḍavaṃ niddhamatha , kasambuṃ apakassatha ;
Tato palāpe vāhetha , assamaṇe samaṇamānine .
‘‘ Niddhamitvāna pāpicche , pāpaācāragocare ;
Suddhā suddhehi saṃvāsaṃ , kappayavho patissatā ;
Tato samaggā nipakā , dukkhassantaṃ karissathā ’’ ti .( a . ni .8.10);
Iti samaṇakacavarassa chinnattāpi ayaṃ dhammo chinnapilotiko nāma hoti .
Alamevāti yuttameva .
Saddhāpabbajitenāti saddhāya pabbajitena .
Kulaputtenāti dve kulaputtā ācārakulaputto jātikulaputto ca .
Tattha yo yato kutoci kulā pabbajitvā sīlādayo pañca dhammakkhandhe pūreti , ayaṃ ācārakulaputto nāma .
Yo pana yasakulaputtādayo viya jātisampannakulā pabbajito , ayaṃ jātikulaputto nāma .
Tesu idha ācārakulaputto adhippeto .
Sace pana jātikulaputto ācāravā hoti , ayaṃ uttamoyeva .
Evarūpena kulaputtena .
Vīriyaṃ ārabhitun ti caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ kātuṃ .
Idānissa caturaṅgaṃ dassento kāmaṃ taco cātiādimāha .
Ettha hi taco ekaṃ aṅgaṃ , nhāru ekaṃ , aṭṭhi ekaṃ , maṃsalohitaṃ ekanti .
Idañca pana caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhahantena navasu ṭhānesu samādhātabbaṃ purebhatte pacchābhatte purimayāme majjhimayāme pacchimayāme gamane ṭhāne nisajjāya sayaneti .
DukkhaṃM2.47 , bhikkhave , kusīto viharatīti imasmiṃ sāsane yo kusīto puggalo , so dukkhaṃ viharati .
Bāhirasamaye pana yo kusīto , so sukhaṃ viharati .
Vokiṇṇoti missībhūto .
Sadatthan ti sobhanaṃ vā atthaṃ sakaṃ vā atthaṃ , ubhayenāpi arahattameva adhippetaṃ .
Parihāpetīti hāpeti na pāpuṇāti .
Kusītapuggalassa hi cha dvārāni aguttāni honti , tīṇi kammāni aparisuddhāni , ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ apariyodātaṃ , bhinnājīvo kulūpako hoti .
So sabrahmacārīnaṃ akkhimhi patitarajaṃ viya upaghātakaroP2.50 hutvā dukkhaṃ viharati , pīṭhamaddano cevaV2.45 hoti laṇḍapūrako ca , satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ na sakkoti , dullabhaṃ khaṇaṃ virādheti , tena bhutto raṭṭhapiṇḍopi na mahapphalo hoti .
Āraddhavīriyo ca kho , bhikkhaveti āraddhavīriyo puggalo imasmiṃyeva sāsane sukhaṃ viharati .
Bāhirasamaye pana yo āraddhavīriyo , so dukkhaṃ viharati .
Pavivittoti vivitto viyutto hutvā .
Sadatthaṃ paripūretīti arahattaṃ pāpuṇāti .
Āraddhavīriyassa hi cha dvārāni suguttāni honti , tīṇi kammāni parisuddhāni , ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pariyodātaṃ sabrahmacārīnaṃ akkhimhi susītalañjanaṃ viya dhātugatacandanaṃ viya ca manāpo hutvā sukhaṃ viharati , satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkoti .
Satthā hi –
‘‘ Ciraṃ jīva mahāvīra , kappaṃ tiṭṭha mahāmunī ’’ ti –
Evaṃ gotamiyā vandito ,‘‘ na kho , gotami , tathāgatā evaṃ vanditabbā ’’ ti paṭikkhipitvā tāya yācito vanditabbākāraṃ ācikkhanto evamāha –
‘‘ Āraddhavīriye pahitatte , niccaṃ daḷhaparakkame ;
Samagge sāvake passa , esā buddhāna vandanā ’’ ti .( apa . therī 2.2.171);
Evaṃ āraddhavīriyo satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkoti , dullabhaṃ khaṇaṃ na virādheti .
Tassa hi buddhuppādo dhammadesanā saṅghasuppaṭipatti saphalā hoti saudrayā , raṭṭhapiṇḍopi tena bhutto mahapphalo hoti .
HīnenaM2.48 aggassāti hīnāya saddhāya hīnena vīriyena hīnāya satiyā hīnena samādhinā hīnāya paññāya aggasaṅkhātassa arahattassa patti nāma na hoti .
Aggena ca khoti aggehi saddhādīhi aggassa arahattassa patti hoti .
Maṇḍapeyyan ti pasannaṭṭhena maṇḍaṃ , pātabbaṭṭhena peyyaṃ .
Yañhi pivitvā antaravīthiyaṃ patito visaññī attano sāṭakādīnampi assāmiko hoti , taṃV2.46 pasannampi na pātabbaṃ , mayhaṃ pana sāsanaṃP2.51 evaṃ pasannañca pātabbañcāti dassento ‘‘ maṇḍapeyyan ’’ ti āha .
Tattha tividho maṇḍo – desanāmaṇḍo , paṭiggahamaṇḍo , brahmacariyamaṇḍoti .
Katamo desanāmaṇḍo ?
Catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ , catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ … pe … ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa ācikkhanā … pe … uttānīkammaṃ , ayaṃ desanāmaṇḍo .
Katamo paṭiggahamaṇḍo ?
Bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā ye vā panaññepi keci viññātāro , ayaṃ paṭiggahamaṇḍo .
Katamo brahmacariyamaṇḍo ?
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhi , ayaṃ brahmacariyamaṇḍo .
Apica adhimokkhamaṇḍo saddhindriyaṃ , assaddhiyaṃ kasaṭo , assaddhiyaṃ kasaṭaṃ chaḍḍetvā saddhindriyassa adhimokkhamaṇḍaṃ pivatīti maṇḍapeyyantiādināpi ( paṭi . ma .1.238) nayenettha attho veditabbo .
Satthā sammukhībhūtoti idamettha kāraṇavacanaṃ .
Yasmā satthā sammukhībhūto , tasmā vīriyasampayogaṃ katvā pivatha etaṃ maṇḍaṃ .
Bāhirakañhi bhesajjamaṇḍampi vejjassa asammukhā pivantānaṃ pamāṇaṃ vā uggamanaṃ vā niggamanaṃ vā na jānāmāti āsaṅkā hoti .
Vejjasammukhā pana ‘‘ vejjo jānissatī ’’ ti nirāsaṅkā pivanti .
Evameva amhākaṃ dhammassāmi satthā sammukhībhūtoti vīriyaṃ katvā pivathāti maṇḍapāne nesaṃ niyojento tasmātiha , bhikkhavetiādimāha .
Tattha saphalāti sānisaṃsā .
Saudrayāti savaḍḍhi .
Idāni niyojanānurūpaṃ sikkhitabbataṃ niddisanto attatthaṃ vā hi , bhikkhavetiādimāha .
Tattha attatthan ti attano atthabhūtaṃ arahattaṃ .
Appamādena sampādetun ti appamādena sabbakiccāni kātuṃ .
Paratthan ti paccayadāyakānaṃ mahapphalānisaṃsaṃ .
Sesaṃ sabbattha uttānamevāti .
Dutiyaṃ .

3. Upanisasuttavaṇṇanā

23. TatiyeM2.49P2.52 ‘‘ jānato ahan ’’ tiādīsu jānatoti jānantassa .
Passatoti passantassa .
Dvepi padāni ekatthāni , byañjanameva nānaṃ .
Evaṃ santepi ‘‘ jānato ’’ ti ñāṇalakkhaṇaṃ upādāya puggalaṃ niddisati .
Jānanalakkhaṇañhi ñāṇaṃ .
‘‘ Passato ’’ ti ñāṇappabhāvaṃ upādāya .
Passanappabhāvañhi ñāṇaṃ , ñāṇasamaṅgīpuggalo cakkhumā viya cakkhunā rūpāniV2.47 , ñāṇena vivaṭe dhamme passati .
Āsavānaṃ khayan ti ettha āsavānaṃ pahānaṃ asamuppādo khīṇākāro natthibhāvoti ayampi āsavakkhayoti vuccati , bhaṅgopi maggaphalanibbānānipi .
‘‘ Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttin ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.438; vibha .831) hi khīṇākāro āsavakkhayoti vuccati .
‘‘ Yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānan ’’ ti ( vibha .354) ettha bhaṅgo .
‘‘ Sekkhassa sikkhamānassa , ujumaggānusārino ;
Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ , tato aññā anantarā ’’ ti .( itivu .62);
–
Ettha maggo .
So hi āsave khepento vūpasamento uppajjati , tasmā āsavānaṃ khayoti vutto .
‘‘ Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī ’’ ti ettha phalaṃ .
Tañhi āsavānaṃ khīṇante uppajjati , tasmā āsavānaṃ khayoti vuttaṃ .
‘‘ Āsavā tassa vaḍḍhanti , ārā so āsavakkhayā ’’ ti ;( Dha . pa .253)–
Ettha nibbānaṃ .
Tañhi āgamma āsavā khīyanti , tasmā āsavānaṃ khayoti vuttaṃ .
Idha pana maggaphalāni adhippetāni .
No ajānato no apassatoti yo pana na jānāti na passati , tassa no vadāmīti attho .
Etena ye ajānato apassatopi saṃsārādīhiyeva suddhiṃ vadanti , te paṭikkhittā honti .
Purimena padadvayena upāyo vutto , iminā anupāyaṃ paṭisedheti .
IdāniP2.53 yaṃ jānato āsavānaṃ khayo hoti , taṃ dassetukāmo kiñca , bhikkhave , jānatoti pucchaṃ ārabhi .
Tattha jānanā bahuvidhā .
Dabbajātiko eva hi koci bhikkhu chattaṃ kātuṃ jānāti , koci cīvarādīnaṃ aññataraṃ , tassa īdisāni kammāni vattasīse ṭhatvā karontassa sāM2.50 jānanā saggamaggaphalānaṃ padaṭṭhānaṃ na hotīti na vattabbaṃ .
Yo pana sāsane pabbajitvā vejjakammādīni kātuṃ jānāti , tassevaṃ jānato āsavā vaḍḍhantiyeva .
Tasmā yaṃ jānato passato ca āsavānaṃ khayo hoti , tadeva dassento iti rūpan tiādimāha .
Evaṃ kho , bhikkhave , jānatoti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ jānantassa .
Āsavānaṃ khayo hotīti āsavānaṃ khayante jātattā ‘‘ āsavānaṃ khayo ’’ ti laddhanāmaṃ arahattaṃ hoti .
Evaṃ arahattanikūṭenaV2.48 desanaṃ niṭṭhapetvā idāni khīṇāsavassa āgamanīyaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ dassetuṃ yampissa taṃ , bhikkhavetiādimāha .
Tattha khayasmiṃ khayeñāṇan ti āsavakkhayasaṅkhāte arahattaphale paṭiladdhe sati paccavekkhaṇañāṇaṃ .
Tañhi arahattaphalasaṅkhāte khayasmiṃ paṭhamavāraṃ uppanne pacchā uppannattā khayeñāṇanti vuccati .
Saupanisan ti sakāraṇaṃ sappaccayaṃ .
Vimuttīti arahattaphalavimutti .
Sā hissa upanissayapaccayena paccayo hoti .
Evaṃ ito paresupi labbhamānavasena paccayabhāvo veditabbo .
Virāgoti maggo .
So hi kilese virājento khepento uppanno , tasmā virāgoti vuccati .
Nibbidāti nibbidāñāṇaṃ .
Etena balavavipassanaṃ dasseti .
Balavavipassanāti bhayatūpaṭṭhāne ñāṇaṃ ādīnavānupassane ñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ .
Yathābhūtañāṇadassanan ti yathāsabhāvajānanasaṅkhātaṃ dassanaṃ .
Etena taruṇavipassanaṃ dasseti .
Taruṇavipassanā hi balavavipassanāya paccayo hoti .
Taruṇavipassanāti saṅkhāraparicchede ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇe ñāṇaṃ sammasane ñāṇaṃ maggāmagge ñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ .
SamādhītiP2.54 pādakajjhānasamādhi .
So hi taruṇavipassanāya paccayo hoti .
Sukhan ti appanāya pubbabhāgasukhaṃ .
Tañhi pādakajjhānassa paccayo hoti .
Passaddhīti darathapaṭippassaddhi .
Sā hi appanāpubbabhāgassa sukhassa paccayo hoti .
Pītīti balavapīti .
Sā hi darathapaṭippassaddhiyā paccayo hoti .
Pāmojjan ti dubbalapīti .
Sā hi balavapītiyā paccayo hoti .
Saddhāti aparāparaṃ uppajjanasaddhā .
Sā hi dubbalapītiyā paccayo hoti .
Dukkhan ti vaṭṭadukkhaṃ .
Tañhi aparāparasaddhāya paccayo hoti .
Jātīti savikārā khandhajātiM2.51 .
Sā hi vaṭṭadukkhassa paccayo hoti .
Bhavoti kammabhavo .( So hi savikārāya jātiyā paccayo hoti .) Etenupāyena sesapadānipi veditabbāni .
Thullaphusitaketi mahāphusitake .
Pabbatakandarapadarasākhāti ettha kandaraṃ nāma ‘ kan ’ tiladdhanāmena udakena dārito udakabhinno pabbatapadeso , yo ‘‘ nitambo ’’ tipi ‘‘ nadīkuñcho ’’ tipi vuccati .
Padaraṃ nāma aṭṭhamāse deve avassante phalito bhūmippadeso .
Sākhāti kusumbhagāminiyo khuddakamātikāyo .
Kusobbhāti khuddakaāvāṭā .
Mahāsobbhāti mahāāvāṭā .
Kunnadiyoti khuddakanadiyo .
Mahānadiyoti gaṅgāyamunādikā mahāsaritā .
Evameva khoV2.49 , bhikkhave , avijjūpanisā saṅkhārātiādīsu avijjā pabbatoti daṭṭhabbā .
Abhisaṅkhārā meghoti , viññāṇādivaṭṭaṃ kandarādayoti , vimutti sāgaroti .
Yathā pabbatamatthakeP2.55 devo vassitvā pabbatakandarādīni pūrento anupubbena mahāsamuddaṃ sāgaraṃ pūreti , evaṃ avijjāpabbatamatthake tāva abhisaṅkhārameghassa vassanaṃ veditabbaṃ .
Assutavā hi bālaputhujjano avijjāya aññāṇī hutvā taṇhāya abhilāsaṃ katvā kusalākusalakammaṃ āyūhati , taṃ kusalākusalakammaṃ paṭisandhiviññāṇassa paccayo hoti , paṭisandhiviññāṇādīni nāmarūpādīnaṃ .
Iti pabbatamatthake vuṭṭhadevassa kandarādayo pūretvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitakālo viya avijjāpabbatamatthake vuṭṭhassa abhisaṅkhārameghassa paramparapaccayatāya anupubbena viññāṇādivaṭṭaṃ pūretvā ṭhitakālo .
Buddhavacanaṃ pana pāḷiyaṃ agahitampi ‘‘ idha tathāgato loke uppajjati , agārasmā anagāriyaṃ pabbajatī ’’ ti imāya pāḷiyā vasena gahitamevāti veditabbaṃ .
Yā hi tassa kulagehe nibbatti , sā kammabhavapaccayā savikārā jāti nāma .
So buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhībhāvaṃ āgamma vaṭṭadosadīpakaṃ lakkhaṇāhaṭaṃ dhammakathaṃ sutvā vaṭṭavasena pīḷito hoti , evamassa savikārā khandhajāti vaṭṭadukkhassa paccayo hoti .
So vaṭṭadukkhena pīḷito aparāparaṃ saddhaṃ janetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati , evamassa vaṭṭadukkhaṃ aparāparasaddhāya paccayo hoti .
So pabbajjāmatteneva asantuṭṭho ūnapañcavassakāle nissayaṃM2.52 gahetvā vattapaṭipattiṃ pūrento dvemātikā paguṇaṃ katvā kammākammaṃ uggahetvā yāva arahattā nijjaṭaṃ katvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanto pathavīkasiṇādīsu kammaṃ ārabhati , tassa kammaṭṭhānaṃ nissāya dubbalapīti uppajjati .
Tadassa saddhūpanisaṃ pāmojjaṃ , taṃ balavapītiyā paccayo hoti .
Balavapīti darathapaṭippassaddhiyā , sā appanāpubbabhāgasukhassa , taṃ sukhaṃ pādakajjhānasamādhissa .
So samādhinā cittakallataṃ janetvā taruṇavipassanāya kammaṃ karoti .
Iccassa pādakajjhānasamādhi taruṇavipassanāya paccayo hoti , taruṇavipassanā balavavipassanāya , balavavipassanā maggassa , maggo phalavimuttiyā , phalavimutti paccavekkhaṇañāṇassātiP2.56 .
Evaṃ devassa anupubbena sāgaraṃ pūretvā ṭhitakālo viya khīṇāsavassa vimuttisāgaraṃ pūretvā ṭhitakālo veditabboti .
Tatiyaṃ .

4. Aññatitthiyasuttavaṇṇanā

24. CatuttheV2.50 pāvisīti paviṭṭho .
So ca na tāva paviṭṭho ,‘‘ pavisissāmī ’’ ti nikkhantattā pana evaṃ vutto .
Yathā kiṃ ?
Yathā ‘‘ gāmaṃ gamissāmī ’’ ti nikkhantapuriso taṃ gāmaṃ appattopi ‘‘ kahaṃ itthannāmo ’’ ti vutte ‘‘ gāmaṃ gato ’’ ti vuccati , evaṃ .
Atippagoti tadā kira therassa atippagoyeva nikkhantadivaso ahosi , atippagoyeva nikkhantabhikkhū bodhiyaṅgaṇe cetiyaṅgaṇe nivāsanapārupanaṭṭhāneti imesu ṭhānesu yāva bhikkhācāravelā hoti , tāva papañcaṃ karonti .
Therassa pana ‘‘ yāva bhikkhācāravelā hoti , tāva paribbājakehi saddhiṃ ekadvekathāvāre karissāmī ’’ ti cintayato yaṃnūnāhan ti etadahosi .
Paribbājakānaṃ ārāmoti so kira ārāmo dakkhiṇadvārassa ca veḷuvanassa ca antarā ahosi .
Idhāti imesu catūsu vādesu .
Kiṃvādī kimakkhāyīti kiṃ vadati kiṃ ācikkhati , kiṃ ettha samaṇassa gotamassa dassananti pucchanti .
Dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāmāti , bhotā gotamena yaṃ vuttaṃ kāraṇaṃ , tassa anukāraṇaṃ katheyyāma .
Sahadhammiko vādānupātoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā samaṇassa gotamassa vādānupāto vādappavatti viññūhi garahitabbaṃ kāraṇaṃ koci appamattakopi kathaṃ nāgaccheyya ?
Idaṃ vuttaṃ hoti – kathaṃ sabbākārenapi samaṇassa gotamassa vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ na bhaveyyāti ?
ItiM2.53 vadan ti phassapaccayā dukkhanti evaṃ vadantoti attho .
Tatrāti tesu catūsu vādesu .
Te vata aññatra phassāti idaṃ ‘‘ tadapi phassapaccayā ’’ ti paṭiññāya sādhakavacanaṃ .
Yasmā hi na vinā phassena dukkhapaṭisaṃvedanā atthi , tasmā jānitabbametaṃ yathā ‘‘ tadapi phassapaccayā ’’ ti ayamettha adhippāyo .
SādhuP2.57 , sādhu , ānandāti ayaṃ sādhukāro sāriputtattherassa dinno , ānandattherena pana saddhiṃ bhagavā āmantesi .
Ekamidāhan ti ettha idhāti nipātamattaṃ , ekaṃ samayanti attho .
Idaṃ vacanaṃ ‘‘ na kevalaṃ sāriputtova rājagahaṃ paviṭṭho , ahampi pāvisiṃ .
Na kevalañca tassevāyaṃ vitakko uppanno , mayhampi uppajji .
Na kevalañca tasseva sā titthiyehi saddhiṃ kathā jātā , mayhampi jātapubbā ’’ ti dassanatthaṃ vuttaṃ .
AcchariyaṃV2.51 abbhutan ti ubhayampetaṃ vimhayadīpanameva .
Vacanattho panettha accharaṃ paharituṃ yuttanti acchariyaṃ .
Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ .
Ekena padenāti ‘‘ phassapaccayā dukkhan ’’ ti iminā ekena padena .
Etena hi sabbavādānaṃ paṭikkhepattho vutto .
Esevatthoti esoyeva phassapaccayā dukkhanti paṭiccasamuppādattho .
Taññevettha paṭibhātūti taññevettha upaṭṭhātu .
Idāni thero jarāmaraṇādikāya paṭiccasamuppādakathāya taṃ atthagambhīrañceva gambhīrāvabhāsañca karonto sace maṃ , bhantetiādiṃ vatvā yaṃmūlakā kathā uppannā , tadeva padaṃ gahetvā vivaṭṭaṃ dassento channaṃtvevātiādimāha .
Sesaṃ uttānamevāti .
Catutthaṃ .

5. Bhūmijasuttavaṇṇanā

25-26.
Pañcame bhūmijoti tassa therassa nāmaṃ .
Sesamidhāpi purimasutte vuttanayeneva veditabbaṃ .
Ayaṃ pana viseso – yasmā idaṃ sukhadukkhaṃ na kevalaṃ phassapaccayā uppajjati , kāyenapi kariyamānaṃ karīyati , vācāyapi manasāpi , attanāpi kariyamānaṃ karīyati , parenapi kariyamānaṃ karīyati , sampajānenapi kariyamānaṃ karīyati , asampajānenapi , tasmā tassa aparampi paccayavisesaṃ dassetuṃ kāye vā hānanda , satītiādimāha .
Kāyasañcetanāhetūti kāyadvāre uppannacetanāhetu .
VacīsañcetanāmanosañcetanāsupiP2.58 eseva nayo .
Ettha ca kāyadvāre kāmāvacarakusalākusalavasenaM2.54 vīsati cetanā labbhanti , tathā vacīdvāre .
Manodvāre navahi rūpārūpacetanāhi saddhiṃ ekūnatiṃsāti tīsu dvāresu ekūnasattati cetanā honti , tappaccayaṃ vipākasukhadukkhaṃ dassitaṃ .
Avijjāpaccayā cāti idaṃ tāpi cetanā avijjāpaccayā hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ .
Yasmā pana taṃ yathāvuttacetanābhedaṃ kāyasaṅkhārañceva vacīsaṅkhārañca manosaṅkhārañca parehi anussāhito sāmaṃ asaṅkhārikacittena karoti , parehi kāriyamāno sasaṅkhārikacittenāpi karoti ,‘‘ idaṃ nāma kammaṃ karoti , tassa evarūpo nāma vipāko bhavissatī ’’ ti , evaṃ kammañca vipākañca jānantopi karoti , mātāpitūsu cetiyavandanādīni karontesu anukarontā dārakā viya kevalaṃ kammameva jānanto ‘‘ imassa pana kammassa ayaṃ vipāko ’’ ti vipākaṃ ajānantopi karoti , tasmā taṃ dassetuṃ sāmaṃ vā taṃ , ānanda , kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharotītiādi vuttaṃ .
Imesu , ānanda , dhammesūti ye ime ‘‘ sāmaṃ vā taṃ , ānanda , kāyasaṅkhāran ’’ tiādīsu catūsuV2.52 ṭhānesu vuttā chasattati dvesatā cetanādhammā , imesu dhammesu avijjā upanissayakoṭiyā anupatitā .
Sabbepi hi te ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti ettheva saṅgahaṃ gacchanti .
Idāni vivaṭṭaṃ dassento avijjāya tvevātiādimāha .
So kāyo na hotīti yasmiṃ kāye sati kāyasañcetanāpaccayaṃ ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ uppajjati , so kāyo na hoti .
Vācāmanesupi eseva nayo .
Apica kāyoti cetanākāyo , vācāpi cetanāvācā , manopi kammamanoyeva .
Dvārakāyo vā kāyo .
Vācāmanesupi eseva nayo .
Khīṇāsavo cetiyaṃ vandati , dhammaṃ bhaṇati , kammaṭṭhānaṃ manasi karoti , kathamassa kāyādayo na hontīti ?
Avipākattā .
Khīṇāsavena hi kataṃ kammaṃ neva kusalaṃ hoti nākusalaṃ .
Avipākaṃ hutvā kiriyāmatte tiṭṭhati , tenassa te kāyādayo na hontīti vuttaṃ .
Khettaṃ taṃ na hotītiādīsupi viruhanaṭṭhena taṃ khettaṃ na hoti , patiṭṭhānaṭṭhena vatthu na hoti , paccayaṭṭhena āyatanaṃP2.59 na hoti , kāraṇaṭṭhena adhikaraṇaṃ na hoti .
Sañcetanāmūlakañhi ajjhattaṃ sukhadukkhaṃM2.55 uppajjeyya , sā sañcetanā etesaṃ viruhanādīnaṃ atthānaṃ abhāvena tassa sukhadukkhassa neva khettaṃ , na vatthu na āyatanaṃ , na adhikaraṇaṃ hotīti .
Imasmiṃ sutte vedanādīsu sukhadukkhameva kathitaṃ , tañca kho vipākamevāti .
Pañcamaṃ .
Chaṭṭhaṃ upavāṇasuttaṃ uttānameva .
Ettha pana vaṭṭadukkhameva kathitanti .
Chaṭṭhaṃ .

7. Paccayasuttavaṇṇanā

27-28.
Sattame paṭipāṭiyā vuttesu pariyosānapadaṃ gahetvā katamañca , bhikkhave , jarāmaraṇan tiādi vuttaṃ .
Evaṃ paccayaṃ pajānātīti evaṃ dukkhasaccavasena paccayaṃ jānāti .
Paccayasamudayādayopi samudayasaccādīnaṃyeva vasena veditabbā .
Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno .
Dassanasampannoti tasseva vevacanaṃ .
Āgato imaṃ saddhamman ti maggasaddhammaṃ āgato .
Passatīti maggasaddhammameva passati .
Sekkhena ñāṇenāti maggañāṇeneva .
Sekkhāya vijjāyāti maggavijjāya eva .
Dhammasotaṃ samāpannoti maggasaṅkhātameva dhammasotaṃ samāpanno .
Ariyoti puthujjanabhūmiṃ atikkanto .
Nibbedhikapaññoti nibbedhikapaññāya samannāgato .
Amatadvāraṃ āhaccaV2.53 tiṭṭhatīti amataṃ nāma nibbānaṃ , tassa dvāraṃ ariyamaggaṃ āhacca tiṭṭhatīti .
Aṭṭhamaṃ uttānameva .
Sattamaaṭṭhamāni .

9. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā

29-30.
Navamaṃ akkharabhāṇakānaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayena vuttaṃ .
Te hi parīti upasaggaṃ pakkhipitvā vuccamāne paṭivijjhituṃ sakkonti .
Navamaṃ .
DasameP2.60 sabbaṃ uttānameva .
Imesu dvīsu suttesu catusaccapaṭivedhova kathito .
Dasamaṃ .
Dasabalavaggo tatiyo .