2. Vibhaṅgasuttavaṇṇanā
2. Dutiyepi
P2.11 vuttanayeneva suttanikkhepo veditabbo .Ayaṃ pana viseso – paṭhamaṃ ugghaṭitaññūpuggalānaṃ vasena saṅkhepato dassitaṃ , idaṃ vipañcitaññūnaṃ vasena vitthāratoti .
Imasmiñca pana sutte catasso vallihārakapurisūpamā vattabbā , tā visuddhimagge vuttā eva .
Yathā hi vallihārako puriso valliyā aggaṃ disvā tadanusārena mūlaṃ pariyesanto taṃ disvā valliṃ mūle chetvā ādāya kamme upaneyya , evaṃ bhagavā vitthāradesanaṃ desento paṭiccasamuppādassa aggabhūtā jarāmaraṇā paṭṭhāya yāva mūlabhūtaṃ avijjāpadaṃ , tāva desanaṃ āharitvā puna vaṭṭavivaṭṭaṃ desento niṭṭhapesi .
Tatrāyaṃ jarāmaraṇādīnaṃ vitthāradesanāya atthanicchayo – jarāmaraṇaniddese tāva tesaṃ tesan ti ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddesoti viññātabbo .
Yā devadattassa jarā , yā somadattassāti evañhi divasampi kathentassa neva sattā pariyādānaṃ gacchanti .
Imehi pana dvīhi padehi na koci satto apariyādinno hoti .
Tasmā vuttaṃ ,‘‘ ayaṃ saṅkhepato anekesaṃ sattānaṃ sādhāraṇaniddeso ’’ ti .
Tamhi tamhīti ayaṃ gatijātivasena anekesaṃ sattanikāyānaṃ sādhāraṇaniddeso .
Sattanikāyeti sādhāraṇaniddesena niddiṭṭhassa sarūpanidassanaṃ .
Jarā jīraṇatātiādīsu pana jarāti sabhāvaniddeso .
Jīraṇatāti ākāraniddeso .
Khaṇḍiccan tiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā , pacchimā dve pakatiniddesā .
Ayañhi jarāti iminā padena sabhāvato dīpitā , tenassāyaṃ sabhāvaniddeso
M2.11 .Jīraṇatāti iminā ākārato , tenassāyaṃ ākāraniddeso .
Khaṇḍiccan ti iminā kālātikkame dantanakhānaṃ khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato .
Pāliccan ti iminā kesalomānaṃ palitabhāvakaraṇakiccato .
Valittacatāti iminā maṃsaṃ
V2.11 milāpetvā tacavalibhāvakaraṇakiccato dīpitā .Tenassā ime khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā .
Tehi imesaṃ vikārānaṃ dassanavasena
P2.12 pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā .Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti , na ca so gatamaggo tāneva udakādīni , evameva jarāya dantādīsu khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo , cakkhuṃ ummīletvāpi gayhati na ca khaṇḍiccādīneva jarā .
Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti .
Āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripākoti imehi pana padehi kālātikkameyeva abhibyattāya āyukkhaya-cakkhādiindriya-paripākasaññitāya pakatiyā dīpitā .
Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā .
Tattha yasmā jaraṃ pattassa āyu hāyati , tasmā jarā ‘‘ āyuno saṃhānī ’’ ti phalūpacārena vuttā .
Yasmā ca daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni āluḷitāni avisadāni , oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti , tasmā ‘‘ indriyānaṃ paripāko ’’ ti phalūpacāreneva vuttā .
Sā panāyaṃ evaṃ niddiṭṭhā sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti .
Tattha dantādīsu khaṇḍādibhāvadassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma , arūpadhammesu pana jarā tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāma .
Tattha yvāyaṃ khaṇḍādibhāvo dissati , so tādisānaṃ dantādīnaṃ suviññeyyattā vaṇṇoyeva , taṃ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā ‘‘ ime dantā jarāya pahaṭā ’’ ti jaraṃ jānāti udakaṭṭhāne baddhāni gosīsādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvaṃ jānanaṃ viya .
Puna
M2.12 avīci savīcīti evampi duvidhā hoti .Tattha maṇi-kanaka-rajata-pavāḷacandasūriyādīnaṃ viya mandadasakādīsu pāṇīnaṃ viya ca pupphaphalapallavādīsu ca apāṇīnaṃ viya antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ duviññeyyattā jarā avīcijarā nāma , nirantarajarāti attho .
Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṃ suviññeyyattā jarā savīcijarā nāmāti veditabbā .
Ito paraṃ tesaṃ tesan tiādi vuttanayeneva veditabbaṃ .
Cuti cavanatātiādīsu pana cutīti cavanakavasena vuccati , ekacatupañcakkhandhasāmaññavacanametaṃ .
Cavanatāti bhāvavacanena lakkhaṇanidassanaṃ
V2.12 .Bhedoti cutikkhandhānaṃ
P2.13 bhaṅguppattiparidīpanaṃ .Antaradhānan ti ghaṭasseva bhinnassa bhinnānaṃ cutikkhandhānaṃ yena kenaci pariyāyena ṭhānābhāvaparidīpanaṃ .
Maccu maraṇan ti maccusaṅkhātaṃ maraṇaṃ , tena samucchedamaraṇādīni nisedheti .
Kālo nāma antako , tassa kiriyā kālakiriyā .
Evaṃ tena lokasammutiyā maraṇaṃ dīpeti .
Idāni paramatthena dīpetuṃ khandhānaṃ bhedotiādimāha .
Paramatthena hi khandhāyeva bhijjanti , na satto nāma koci marati .
Khandhesu pana bhijjamānesu satto marati , bhinnesu matoti vohāro hoti .
Ettha ca catupañcavokāravasena khandhānaṃ bhedo , ekavokāravasena kaḷevarassa nikkhepo .
Catuvokāravasena ca khandhānaṃ bhedo , sesadvayavasena kaḷevarassa nikkhepo veditabbo .
Kasmā ?
Bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sabbhāvato .
Atha vā yasmā cātumahārājikādīsu khandhā bhijjanteva , na kiñci nikkhipati , tasmā tesaṃ vasena khandhānaṃ bhedo , manussādīsu kaḷevarassa nikkhepo .
Ettha ca kaḷevarassa nikkhepakāraṇato maraṇaṃ ‘‘ kaḷevarassa nikkhepo ’’ ti vuttanti evamattho daṭṭhabbo .
Iti ayañca jarā idañca maraṇaṃ , idaṃ vuccati , bhikkhaveti idaṃ ubhayampi ekato katvā jarāmaraṇanti kathīyati .
Jātiniddese
M2.13 jāti sañjātītiādīsu jāyanaṭṭhena jāti , sā aparipuṇṇāyatanavasena yuttā .Sañjāyanaṭṭhena sañjāti , sā paripuṇṇāyatanavasena yuttā .
Okkamanaṭṭhena okkanti , sā aṇḍajajalābujavasena yuttā .
Te hi aṇḍakosañca vatthikosañca okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti .
Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti , sā saṃsedajaopapātikavasena yuttā .
Te hi pākaṭāyeva hutvā nibbattanti .
Ayaṃ tāva vohāradesanā .
Idāni paramatthadesanā hoti .
Khandhāyeva hi paramatthato pātubhavanti , na satto .
Tattha ca khandhānan ti ekavokārabhave ekassa , catuvokārabhave catunnaṃ , pañcavokārabhave pañcannampi gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Pātubhāvoti uppatti .
Āyatanānan ti ettha tatra tatra uppajjamānāyatanavasena saṅgaho veditabbo .
Paṭilābhoti santatiyaṃ pātubhāvoyeva .
Pātubhavantāneva
P2.14 hi tāni paṭiladdhāni nāma honti .Ayaṃ vuccati , bhikkhave , jātīti iminā padena vohārato paramatthato ca desitāya jātiyā nigamanaṃ karotīti .
Bhavaniddese
V2.13 kāmabhavoti kammabhavo ca upapattibhavo ca .Tattha kammabhavo nāma kāmabhavūpagakammameva .
Tañhi tattha upapattibhavassa kāraṇattā ‘‘ sukho buddhānaṃ uppādo ( dha . pa .194) dukkho pāpassa uccayo ’’ tiādīni ( dha . pa .117) viya phalavohārena bhavoti vuttaṃ .
Upapattibhavo nāma tena kammena nibbattaṃ upādiṇṇakkhandhapañcakaṃ .
Tañhi tattha bhavatīti katvā bhavoti vuttaṃ .
Sabbathāpi idaṃ kammañca upapattiñca ubhayampetamidha ‘‘ kāmabhavo ’’ ti vuttaṃ .
Esa nayo rūpārūpabhavesūti .
Upādānaniddese kāmupādānan tiādīsu vatthukāmaṃ upādiyanti etena , sayaṃ vā taṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ , kāmo ca so upādānañcāti kāmupādānaṃ .
Upādānan ti daḷhaggahaṇaṃ vuccati .
Daḷhattho hi ettha upasaddo upāyāsaupakaṭṭhādīsu viya .
Pañcakāmaguṇikarāgassetaṃ adhivacanaṃ .
Ayamettha saṅkhepo .
Vitthārato panetaṃ ,‘‘ tattha katamaṃ kāmupādānaṃ ?
Yo kāmesu kāmacchando ’’ ti ( dha . sa .1220; vibha .938) vuttanayeneva veditabbaṃ .
Tathā
M2.14 diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ .Atha vā diṭṭhiṃ upādiyati , upādiyanti vā etena diṭṭhinti diṭṭhupādānaṃ .
Upādiyati hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi , upādiyanti ca tāya diṭṭhiṃ .
Yathāha –
‘‘ sassato attā ca loko ca idameva saccaṃ moghamaññan ’’ tiādi ( ma . ni .3.27).
Sīlabbatupādānaattavādupādānavajjassa sabbadiṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ .
Ayamettha saṅkhepo , vitthārato panetaṃ ,‘‘ tattha katamaṃ diṭṭhupādānaṃ ?
Natthi dinnan ’’ ti ( dha . sa .1221) vuttanayeneva veditabbaṃ .
Tathā sīlabbatamupādiyanti etena , sayaṃ vā taṃ upādiyati , sīlabbatañca
P2.15 taṃ upādānañcāti vā sīlabbatupādānaṃ .Gosīlagovatādīni hi ‘‘ evaṃ suddhī ’’ ti ( dha . sa .1222; vibha .938) abhinivesato sayameva upādānānīti .
Ayamettha saṅkhepo , vitthārato panetaṃ ,‘‘ tattha katamaṃ sīlabbatupādānaṃ ?
Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhī ’’ ti vuttanayeneva veditabbaṃ .
Idāni vadanti etenāti vādo , upādiyanti etenāti upādānaṃ , kiṃ vadanti upādiyanti vā ?
Attānaṃ .
Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ .
Attavādamattameva vā attāti
V2.14 upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ .Vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Ayamettha saṅkhepo , vitthārato panetaṃ ,‘‘ tattha katamaṃ attavādupādānaṃ ?
Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ’’ ti vuttanayeneva veditabbaṃ .
Taṇhāniddese rūpataṇhā … pe … dhammataṇhāti etaṃ cakkhudvārādīsu javanavīthiyā pavattāya taṇhāya ‘‘ seṭṭhiputto brāhmaṇaputto ’’ ti evamādīsu pitito nāmaṃ viya pitisadisārammaṇato nāmaṃ .
Ettha ca rūpārammaṇā taṇhā , rūpe taṇhāti rūpataṇhā .
Sā kāmarāgabhāvena rūpaṃ assādentī pavattamānā kāmataṇhā , sassatadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘ rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassatan ’’ ti evaṃ assādentī pavattamānā bhavataṇhā , ucchedadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘ rūpaṃ ucchijjati vinassati pecca na bhavatī ’’ ti evaṃ assādentī pavattamānā vibhavataṇhāti rūpataṇhā evaṃ tividhā hoti .
Yathā ca rūpataṇhā , tathā saddataṇhādayopīti evaṃ tāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni honti .
Tāni ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa , bahiddhārūpādīsu aṭṭhārasāti chattiṃsa .
Iti atītāni chattiṃsa , anāgatāni chattiṃsa , paccuppannāni
M2.15 chattiṃsāti evaṃ aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni honti .‘‘ Ajjhattikassa upādāya asmīti hoti , itthasmīti hotī ’’ ti ( vibha .973) vā evamādīni ajjhattikarūpādinissitāni aṭṭhārasa ,‘‘ bāhirassa upādāya iminā asmīti hoti , iminā itthasmīti hotī ’’ ti ( vibha .975) vā evamādīni bāhirarūpādinissitāni aṭṭhārasāti
P2.16 chattiṃsa , iti atītāni chattiṃsa , anāgatāni chattiṃsa , paccuppannāni chattiṃsāti evampi aṭṭhasataṃ taṇhāvicaritāni honti .Puna saṅgahe kariyamāne rūpādīsu ārammaṇesu chaḷeva taṇhākāyā tissoyeva kāmataṇhādayo hontīti .
Evaṃ –
‘‘ Niddesatthena niddesa , vitthārā vitthārassa ca ;
Puna saṅgahato taṇhā , viññātabbā vibhāvinā ’’ ti .
Vedanāniddese vedanākāyāti vedanāsamūhā .
Cakkhusamphassajā vedanā … pe … manosamphassajāvedanāti etaṃ ‘‘ cakkhusamphassajāvedanā atthi kusalā , atthi akusalā , atthi abyākatā ’’ ti evaṃ vibhaṅge ( vibha .34) āgatattā cakkhudvārādīsu pavattānaṃ kusalākusalābyākatavedanānaṃ ‘‘ sāriputto mantāṇiputto ’’ ti evamādīsu mātito nāmaṃ viya mātisadisato
V2.15 vatthuto nāmaṃ .Vacanattho panettha – cakkhusamphassahetu jātā vedanā cakkhusamphassajā vedanāti .
Eseva nayo sabbattha .
Ayaṃ tāvettha sabbasaṅgāhikā kathā .
Vipākavasena pana cakkhudvāre dve cakkhuviññāṇāni , dve manodhātuyo , tisso manoviññāṇadhātuyoti etāhi sampayuttavasena vedanā veditabbā .
Eseva nayo sotadvārādīsu .
Manodvāre manoviññāṇadhātusampayuttāva .
Phassaniddese cakkhusamphassoti cakkhumhi samphasso .
Esa nayo sabbattha .
Cakkhusamphasso … pe … kāyasamphassoti ettāvatā ca kusalākusalavipākā pañcavatthukā dasa phassā vuttā honti .
Manosamphassoti iminā sesabāvīsatilokiyavipākamanasampayuttā phassā .
Saḷāyatananiddese cakkhāyatanan tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ visuddhimagge khandhaniddese ceva āyatananiddese ca vuttameva .
Nāmarūpaniddese
M2.16 namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ .Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ .
Vibhajane panassa vedanāti vedanākkhandho , saññāti saññākkhandho , cetanā phasso manasikāroti saṅkhārakkhandho veditabbo .
Kāmañca aññepi saṅkhārakkhandhasaṅgahitā dhammā santi , ime pana tayo sabbadubbalesupi cittesu santi , tasmā etesaṃyeva
P2.17 vasenettha saṅkhārakkhandho dassito .Cattāro ca mahābhūtāti ettha cattāroti gaṇanaparicchedo .
Mahābhūtāti pathavīāpatejavāyānametaṃ adhivacanaṃ .
Yena pana kāraṇena tāni mahābhūtānīti vuccanti , yo cettha añño vinicchayanayo , so sabbo visuddhimagge rūpakkhandhaniddese vutto .
Catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyāti ettha pana catunnan ti upayogatthe sāmivacanaṃ , cattāri mahābhūtānīti vuttaṃ hoti .
Upādāyāti upādiyitvā , gahetvāti attho .
Nissāyātipi eke .
‘‘ Vattamānan ’’ ti ayañcettha pāṭhaseso .
Samūhatthe vā etaṃ sāmivacanaṃ , catunnaṃ mahābhūtānaṃ samūhaṃ upādāya vattamānaṃ rūpanti ettha attho veditabbo .
Evaṃ sabbathāpi yāni ca cattāri pathavīādīni mahābhūtāni , yañca catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vattamānaṃ cakkhāyatanādibhedena abhidhammapāḷiyameva vuttaṃ tevīsatividhaṃ rūpaṃ , taṃ sabbampi rūpanti veditabbaṃ .
Viññāṇaniddese
V2.16 cakkhuviññāṇan ti cakkhumhi viññāṇaṃ , cakkhuto vā jātaṃ viññāṇanti cakkhuviññāṇaṃ .Evaṃ sotaghānajivhākāyaviññāṇāni .
Itaraṃ pana manoyeva viññāṇanti manoviññāṇaṃ .
Dvipañcaviññāṇavajjitatebhūmakavipākacittassetaṃ adhivacanaṃ .
Saṅkhāraniddese abhisaṅkharaṇalakkhaṇo saṅkhāro .
Vibhajane panassa kāyasaṅkhāroti kāyato pavattasaṅkhāro .
Kāyadvāre copanavasena pavattānaṃ kāmāvacarakusalato aṭṭhannaṃ , akusalato dvādasannanti vīsatiyā kāyasañcetanānametaṃ adhivacanaṃ .
Vacīsaṅkhāroti vacanato pavattasaṅkhāro , vacīdvāre vacanabhedavasena pavattānaṃ vīsatiyā eva vacīsañcetanānametaṃ adhivacanaṃ .
Cittasaṅkhāroti cittato pavattasaṅkhāro , kāyavacīdvāre copanaṃ akatvā raho nisīditvā cintentassa pavattānaṃ lokiyakusalākusalavasena ekūnatiṃsamanosañcetanānametaṃ adhivacanaṃ .
Avijjāniddese
M2.17 dukkhe aññāṇan ti dukkhasacce aññāṇaṃ , mohassetaṃ adhivacanaṃ .Esa nayo dukkhasamudaye aññāṇan tiādīsu .
Tattha catūhi kāraṇehi dukkhe aññāṇaṃ veditabbaṃ antogadhato vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca .
Tathā
P2.18 hi taṃ dukkhasaccapariyāpannattā dukkhe antogadhaṃ , dukkhasaccañcassa nissayapaccayabhāvena vatthu , ārammaṇapaccayabhāvena ārammaṇaṃ , dukkhasaccaṃ etaṃ paṭicchādeti tassa yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇena ñāṇappavattiyā cettha appadānena .Dukkhasamudaye aññāṇaṃ tīhi kāraṇehi veditabbaṃ vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca .
Nirodhe paṭipadāya ca aññāṇaṃ ekeneva kāraṇena veditabbaṃ paṭicchādanato .
Nirodhapaṭipadānañhi paṭicchādakameva aññāṇaṃ tesaṃ yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇena tesu ca ñāṇappavattiyā appadānena .
Na pana taṃ tattha antogadhaṃ tasmiṃ saccadvaye apariyāpannattā , na tassa taṃ saccadvayaṃ vatthu asahajātattā , nārammaṇaṃ , tadārabbha appavattanato .
Pacchimañhi saccadvayaṃ gambhīrattā duddasaṃ , na tattha andhabhūtaṃ aññāṇaṃ pavattati .
Purimaṃ pana vacanīyattena sabhāvalakkhaṇassa duddasattā gambhīraṃ , tattha vipallāsagāhavasena pavattati .
Apica ‘‘ dukkhe ’’ ti ettāvatā saṅgahato vatthuto ārammaṇato kiccato ca avijjā dīpitā .
‘‘ Dukkhasamudaye ’’ ti ettāvatā vatthuto ārammaṇato kiccato ca .
‘‘ Dukkhanirodhe dukkhanirodhagāminiyā
V2.17 paṭipadāyā ’’ ti ettāvatā kiccato .Avisesato pana ‘‘ aññāṇan ’’ ti etena sabhāvato niddiṭṭhāti ñātabbā .
Iti kho , bhikkhaveti evaṃ kho , bhikkhave .
Nirodho hotīti anuppādo hoti .
Apicettha sabbeheva tehi nirodhapadehi nibbānaṃ desitaṃ .
Nibbānañhi āgamma te te dhammā nirujjhanti , tasmā taṃ tesaṃ tesaṃ nirodhoti vuccati .
Iti bhagavā imasmiṃ sutte dvādasahi padehi vaṭṭavivaṭṭaṃ desento arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhapesi .
Desanāpariyosāne vuttanayeneva pañcasatā bhikkhū arahatte patiṭṭhahiṃsūti .
Vibhaṅgasuttaṃ dutiyaṃ .