2. Kaḷārasuttavaṇṇanā
32. Dutiye kaḷārakhattiyoti tassa therassa nāmaṃ .
Dantā panassa kaḷārā visamasaṇṭhānā , tasmā ‘‘ kaḷāro ’’ ti vuccati .
Hīnāyāvattoti hīnassa gihibhāvassa atthāya nivatto .
Assāsamalatthāti assāsaṃ avassayaṃ patiṭṭhaṃ na hi nūna alattha , tayo magge tīṇi ca phalāni nūna nālatthāti dīpeti .
Yadi hi tāni labheyya , na sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvatteyyāti
P2.62 ayaṃ therassa adhippāyo .Na khvāhaṃ , āvusoti ahaṃ kho , āvuso ,‘‘ assāsaṃ
V2.55 patto , na patto ’’ ti na kaṅkhāmi .Therassa hi sāvakapāramīñāṇaṃ avassayo , tasmā so na kaṅkhati .
Āyatiṃ panāvusoti iminā ‘‘ āyatiṃ paṭisandhi tumhākaṃ ugghāṭitā , na ugghāṭitā ’’ ti arahattappattiṃ pucchati .
Na khvāhaṃ , āvuso , vicikicchāmīti iminā thero tattha vicikicchābhāvaṃ dīpeti .
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti ‘‘ imaṃ sutakāraṇaṃ bhagavato ārocessāmī ’’ ti upasaṅkami .
Aññā byākatāti arahattaṃ byākataṃ .
Khīṇā jātīti na therena evaṃ byākatā , ayaṃ pana thero tuṭṭho pasanno evaṃ padabyañjanāni āropetvā āha .
Aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesīti taṃ sutvā satthā cintesi –
‘‘ sāriputto dhīro gambhīro .
Na so kenaci kāraṇena evaṃ byākarissati .
Saṃkhittena pana pañho byākato
M2.58 bhavissati .Pakkosāpetvā naṃ pañhaṃ byākarāpessāmī ’’ ti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi .
Sace taṃ sāriputtāti idaṃ bhagavā ‘‘ na esa attano dhammatāya aññaṃ byākarissati , pañhametaṃ pucchissāmi , taṃ kathentova aññaṃ byākarissatī ’’ ti aññaṃ byākarāpetuṃ evaṃ pucchi .
Yaṃnidānāvuso , jātīti , āvuso , ayaṃ jāti nāma yaṃpaccayā , tassa paccayassa khayā khīṇasmiṃ jātiyā paccaye jātisaṅkhātaṃ phalaṃ khīṇanti viditaṃ .
Idhāpi ca thero pañhe akaṅkhitvā ajjhāsaye kaṅkhati .
Evaṃ kirassa ahosi –
‘‘ aññā nāma taṇhā khīṇā , upādānaṃ khīṇaṃ , bhavo khīṇo , paccayo khīṇo , kilesā khīṇātiādīhi bahūhi kāraṇehi sakkā byākātuṃ , kathaṃ kathento pana satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkhissāmī ’’ ti .
Kiñcāpi evaṃ ajjhāsaye kaṅkhati , pañhaṃ pana aṭṭhapetvāva paccayākāravasena byākāsi .
Satthāpi paccayākāravaseneva byākarāpetukāmo , tasmā esa byākarontova ajjhāsayaṃ gaṇhi .
Tāvadeva ‘‘ gahito me satthu ajjhāsayo ’’ ti aññāsi .
Athassa nayasatena nayasahassena pañhabyākaraṇaṃ upaṭṭhāsi .
Yasmā pana bhagavā uttari pañhaṃ pucchati , tasmā tena taṃ byākaraṇaṃ anumoditanti veditabbaṃ .
Kathaṃ
P2.63 jānato pana teti idaṃ kasmā ārabhi ?Savisaye sīhanādaṃ nadāpetuṃ .
Thero kira sūkaranikhātaleṇadvāre dīghanakhaparibbājakassa vedanāpariggahasutte kathiyamāne tālavaṇṭaṃ gahetvā
V2.56 satthāraṃ bījayamāno ṭhito tisso vedanā pariggahetvā sāvakapāramīñāṇaṃ adhigato , ayamassa savisayo .Imasmiṃ savisaye ṭhito sīhanādaṃ nadissatīti naṃ sandhāya satthā idaṃ pañhaṃ pucchi .
Aniccāti hutvā abhāvaṭṭhena aniccā .
Yadaniccaṃ taṃ dukkhan ti ettha kiñcāpi sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā , dukkhā vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā , adukkhamasukhā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā , vipariṇāmakoṭiyā pana sabbāva dukkhā nāma jātā .
Viditan ti yasmā evaṃ vedanāttayaṃ dukkhanti viditaṃ , tasmā yā tattha taṇhā , sā na upaṭṭhāsīti dasseti .
Sādhu
M2.59 sādhūti therassa vedanāparicchedajānane sampahaṃsanaṃ .Thero hi vedanā ekāti vā dve tisso catassoti vā avuttepi vuttanayena tāsaṃ tissoti paricchedaṃ aññāsi , tena taṃ bhagavā sampahaṃsanto evamāha .
Dukkhasmin ti idaṃ bhagavā iminā adhippāyena āha –
‘‘ sāriputta , yaṃ tayā ‘ iminā kāraṇena vedanāsu taṇhā na upaṭṭhāsī ’ ti byākataṃ , taṃ subyākataṃ .
‘ Tisso vedanā ’ ti vibhajantena pana te atippapañco kato , taṃ ‘ dukkhasmin ’ ti byākarontenapi hi te subyākatameva bhaveyya .
Yaṃkiñci vedayitaṃ , taṃ dukkhanti ñātamattepi hi vedanāsu taṇhā na tiṭṭhati ’’.
Kathaṃ vimokkhāti katarā vimokkhā , katarena vimokkhena tayā aññā byākatāti attho ?
Ajjhattaṃ vimokkhāti ajjhattavimokkhena , ajjhattasaṅkhāre pariggahetvā pattaarahattenāti attho .
Tattha catukkaṃ veditabbaṃ – ajjhattaṃ abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānaṃ , ajjhattaṃ abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ , bahiddhā abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ , bahiddhā abhiniveso ajjhattaṃ
P2.64 vuṭṭhānanti .Ajjhattañhi abhinivesitvā bahiddhādhammāpi daṭṭhabbāyeva , bahiddhā abhinivesitvā ajjhattadhammāpi .
Tasmā koci bhikkhu ajjhattaṃ saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā te vavatthapetvā bahiddhā otāreti , bahiddhāpi pariggahetvā puna ajjhattaṃ otāreti , tassa ajjhatta saṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti .
Iti ajjhattaṃ abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānaṃ nāma .
Koci ajjhattaṃ saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā te vavatthapetvā bahiddhā otāreti , tassa bahiddhā saṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ
V2.57 hoti .Iti ajjhattaṃ abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ nāma .
Koci bahiddhā saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā , te vavatthapetvā ajjhattaṃ otāreti , ajjhattampi pariggahetvā puna bahiddhā otāreti , tassa bahiddhā saṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti .
Iti bahiddhā abhiniveso bahiddhā vuṭṭhānaṃ nāma .
Koci bahiddhā saṅkhāresu ñāṇaṃ otāretvā te vavatthapetvā ajjhattaṃ otāreti , tassa ajjhattasaṅkhāre sammasanakāle maggavuṭṭhānaṃ hoti .
Iti bahiddhā abhiniveso ajjhattaṃ vuṭṭhānaṃ nāma .
Tatra thero ‘‘ ajjhattasaṅkhāre pariggahetvā tesaṃ vavatthānakāle maggavuṭṭhānena arahattaṃ pattosmī ’’ ti dassento ajjhattaṃ vimokkhā khvāhaṃ , āvusoti āha .
Sabbupādānakkhayāti
M2.60 sabbesaṃ catunnampi upādānānaṃ khayena .Tathā sato viharāmīti tenākārena satiyā samannāgato viharāmi .
Yathā sataṃ viharantan ti yenākārena maṃ satiyā samannāgataṃ viharantaṃ .
Āsavā nānussavantīti cakkhuto rūpe savanti āsavanti sandanti pavattantīti evaṃ chahi dvārehi chasu ārammaṇesu savanadhammā kāmāsavādayo āsavā nānussavanti nānuppavaḍḍhanti , yathā me na uppajjantīti attho .
Attānañca nāvajānāmīti attānañca na avajānāmi .
Iminā omānapahānaṃ kathitaṃ .
Evañhi sati pajānanā pasannā hoti .
Samaṇenāti buddhasamaṇena .
Tesvāhaṃ na kaṅkhāmīti tesu ahaṃ ‘‘ kataro kāmāsavo , kataro bhavāsavo , kataro diṭṭhāsavo , kataro avijjāsavo ’’ ti evaṃ sarūpabhedatopi ,‘‘ cattāro
P2.65 āsavā ’’ ti evaṃ gaṇanaparicchedatopi na kaṅkhāmi .Te me pahīnāti na vicikicchāmīti te mayhaṃ pahīnāti vicikicchaṃ na uppādemi .
Idaṃ bhagavā ‘‘ evaṃ byākarontenapi tayā subyākataṃ bhaveyya ‘ ajjhattaṃ vimokkhā khvāhaṃ , āvuso ’ tiādīni pana te vadantena atippapañco kato ’’ ti dassento āha .
Uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisīti paññattavarabuddhāsanato uṭṭhahitvā vihāraṃ antomahāgandhakuṭiṃ pāvisi asambhinnāya eva parisāya .
Kasmā ?
Buddhā hi aniṭṭhitāya desanāya asambhinnāya parisāya uṭṭhāyāsanā gandhakuṭiṃ pavisantā puggalathomanatthaṃ vā pavisanti dhammathomanatthaṃ vā .
Tattha puggalathomanatthaṃ pavisanto satthā evaṃ cintesi –
‘‘ imaṃ mayā saṃkhittena uddesaṃ uddiṭṭhaṃ vitthārena ca avibhattaṃ dhammapaṭiggāhakā bhikkhū uggahetvā ānandaṃ vā kaccāyanaṃ vā upasaṅkamitvā pucchissanti , te mayhaṃ ñāṇena saṃsandetvā kathessanti , tatopi dhammapaṭiggāhakā puna maṃ pucchissanti .
Tesamahaṃ ‘ sukathitaṃ , bhikkhave , ānandena , sukathitaṃ kaccāyanena , maṃ cepi tumhe etamatthaṃ
V2.58 puccheyyātha , ahampi naṃ evameva byākareyyan ’ ti evaṃ te puggale thomessāmi .Tato tesu gāravaṃ janetvā bhikkhū upasaṅkamissanti , tepi bhikkhū atthe ca dhamme ca niyojessanti , te tehi niyojitā tisso sikkhā paripūretvā dukkhassantaṃ karissantī ’’ ti .
Atha
M2.61 vā panassa evaṃ hoti –‘‘ esa mayi pakkante attano ānubhāvaṃ karissati , atha naṃ ahampi tatheva thomessāmi , taṃ mama thomanaṃ sutvā gāravajātā bhikkhū imaṃ upasaṅkamitabbaṃ , vacanañcassa sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññissanti , taṃ tesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā ’’ ti dhammathomanatthaṃ pavisanto evaṃ cintesi yathā dhammadāyādasutte cintesi .
Tatra hissa evaṃ ahosi –
‘‘ mayi vihāraṃ paviṭṭhe āmisadāyādaṃ garahanto dhammadāyādañca thomento imissaṃyeva parisati nisinno sāriputto dhammaṃ desessati , evaṃ dvinnampi amhākaṃ ekajjhāsayāya matiyā desitā ayaṃ desanā aggā ca garukā ca bhavissati pāsāṇacchattasadisā ’’ ti .
Idha
P2.66 pana āyasmantaṃ sāriputtaṃ ukkaṃsetvā pakāsetvā ṭhapetukāmo puggalathomanatthaṃ uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi .Īdisesu ṭhānesu bhagavā nisinnāsaneyeva antarahito cittagatiyā vihāraṃ pavisatīti veditabbo .
Yadi hi kāyagatiyā gaccheyya , sabbā parisā bhagavantaṃ parivāretvā gaccheyya , sā ekavāraṃ bhinnā puna dussannipātā bhaveyyāti bhagavā adissamānena kāyena cittagatiyā eva pāvisi .
Evaṃ paviṭṭhe pana bhagavati bhagavato adhippāyānurūpameva sīhanādaṃ naditukāmo tatra kho āyasmā sāriputto acirapakkantassa bhagavato bhikkhū āmantesi .
Pubbe appaṭisaṃviditan ti idaṃ nāma pucchissatīti pubbe mayā aviditaṃ aññātaṃ .
Paṭhamaṃ pañhan ti ,‘‘ sace taṃ , sāriputta , evaṃ puccheyyuṃ kathaṃ jānatā pana tayā , āvuso sāriputta , kathaṃ passatā aññā byākatā khīṇā jātī ’’ ti imaṃ paṭhamaṃ pañhaṃ .
Dandhāyitattan ti satthu āsayajānanatthaṃ dandhabhāvo asīghatā .
Paṭhamaṃ pañhaṃ anumodīti ,‘‘ jāti panāvuso sāriputta , kiṃnidānā ’’ ti imaṃ dutiyaṃ pañhaṃ pucchanto ,‘‘ yaṃnidānāvuso , jātī ’’ ti evaṃ vissajjitaṃ paṭhamaṃ pañhaṃ anumodi .
Etadahosīti bhagavatā anumodite nayasatena nayasahassena pañhassa ekaṅgaṇikabhāvena pākaṭībhūtattā
V2.59 etaṃ ahosi .Divasampāhaṃ bhagavato etamatthaṃ byākareyyan ti sakaladivasampi ahaṃ bhagavato etaṃ paṭiccasamuppādatthaṃ
M2.62 puṭṭho sakaladivasampi aññamaññehi padabyañjanehi byākareyyaṃ .Yena bhagavā tenupasaṅkamīti evaṃ kirassa ahosi –
‘‘ thero uḷārasīhanādaṃ nadati , sukāraṇaṃ etaṃ , dasabalassa naṃ ārocessāmī ’’ ti .
Tasmā yena bhagavā tenupasaṅkami .
Sā hi bhikkhu sāriputtassa dhammadhātūti ettha dhammadhātūti paccayākārassa vivaṭabhāvadassanasamatthaṃ sāvakapāramīñāṇaṃ .
Sāvakānañhi sāvakapāramīñāṇaṃ sabbaññutaññāṇagatikameva
P2.67 hoti .Yathā buddhānaṃ atītānāgatapaccuppannā dhammā sabbaññutaññāṇassa pākaṭā honti , evaṃ therassa sāvakapāramīñāṇaṃ sabbepi sāvakañāṇassa gocaradhamme jānātīti .
Dutiyaṃ .